“Elitler” kavramı bugün birçok anlamı ima etse de, Max Weber veya Vilfredo Pareto gibi erken dönem sosyologlar teknik bir bağlamda kullanmışlardır: toplum üzerinde baskın bir etkisi olan zümre. Bunlar güce sahip olanlardır. “Elit” kavramının farklı bir kullanımı “elit sporcu” gibi kendi yetenek alanı içinde en üstte olan kişi anlamındaki ifadelerde de geçer. Bu iki küme gerçekten de kesişir, fakat tam anlamıyla değil. Odağımızı toplumu etki altına almak için uğraşan elitlere indirgersek, başarı standartlarının, sonuç olarak elitlik statüsünün ölçülme şeklinin evrensel olmadığını fark ederiz. Zamana, hükümet yapısına ve diğer koşullara bağlı olarak değişiklik gösterebilirler. Elitleri tanımak ve dünyalarında yol bulmak için geçerli standartları ayırt edebilmek gerekir.

Etki sahibi olan elitlere, elbette sadece hükümet makamlarında yer almasalar da hakim sınıf denilebilir. Elit sınıf kavramı, seçiciliği ve orantısızca büyük toplumsal etkiyi ima eder. Gücün toplumdaki dağılımı muhtemelen aynısı olmasa bile Pareto dağılımı gibi gözükmektedir, çünkü Pareto dağılımında en güçlü olan tek bir şahıs olurdu ve kendisinden sonraki kişiye göre katbekat daha güçlü olurdu. Bu mümkün olabilse de toplumlar oligarşik olabilir ve böyle sistemlerde elitler arasındaki güç düzeyleri daha dengeli dağılır. Aykırı durumları bir kenara bırakırsak her durumda genel nüfustaki güç dağılımı aşağı yukarı bir Pareto eğrisini izler. Buna karşın elit kesim içinde bu söz konusu toplumun yapısına bağlıdır.

Elitlerin Toplumdaki Rolü

Birçok insan, elitlerin doğası gereği hasımmışçasına davrandığına inanır, bunun detayları da politik görüşlerinin çerçevelerine bağlıdır. Bu, anlaşılabilir ve suçlamaların çoğu kelimesi kelimesine doğru olmasa da haklılık payı bulundurmaktadır; elitlerin yaygın olsa bile başarısızlığını ve işlevsizliğini, başlı başına elitlere karşı argüman olarak görmek çok kolaydır. Bizimkisi gibi kurumların başarısız olduğu ve sık sık krizler yaşandığı bir zamanda, elitleri sorumluluktan muaf tutmak doğru olmaz, hatta tam tersi doğru olabilir. Yine de şunu belirtmek gerekir ki, elitlerin yalnızca topluma olumsuz etkisi yoktur ve aslında toplumun işleyişinde birçok kilit rolü vardır. İşleyen bir elit kesim olmadan, işleyen bir topluma sahip olamayız.

Bir toplumu, birbirine bağlı kurumların ekosistemi olarak düşünebiliriz. Kurumlar bol miktarda, iyi tasarlanmış ve işlevsel olduğunda toplumun ve medeniyetin geliştiğini görürüz. Bunlar az sayıda, kötü tasarlanmış veya işlevsizlerse çöküp çürüyen bir toplum görürüz. Tarih boyunca en iyi kurumlar diğerlerinden birçok çeşit kertede daha üstün performans göstermiştir – işlevsel kurumlar istisnadır. Bir tane işlevsel kurum, işlevsiz yüz tane kurumdan daha iyidir.

Elitler yeni işlevsel kurumlar tesis etmek ve eski kurumları yeniden tesis etmek adına gerekli kaynakları, yetenekleri ve gayreti seferber etmek için gereklidir. Başka hiç kimse bunu yapabilecek nüfuz ve bağımsızlığa sahip değildir. Bir kurum tesis etmek çok zordur, işlevsel bir kurum tesis etmek daha da zordur ve de işlevsiz bir kurumu yeniden tesis etmek belki de en meşakkatlisidir. Bu sadece teknik bir zorluk değil, aynı zamanda siyasi bir zorluktur. Bu görevler elitler için yeterince zordur, hele ki senin benim gibilere daha daha zordur ve bu görevlerde elitler başarılı olarak herkes için yarar sağlayan müreffeh bir toplum yaratır. Dahası, önemli işlevsel kurumlar tesis etmek, onları tesis edenleri haklı olarak elit haline getirme eğilimindedir. Elitler olmadan çok daha az sayıda ve çok daha az işlevsel kurumumuz olurdu. Elitsiz bir toplum zorunlu olarak çürür ve içindeki herkes için kötüye gider.

Elitlerin oynadığı başka bir önemli rol ise toplumdaki statü ve itibarın denetlenmesidir. Tarihteki her toplum başlıca aynı kaygılar tarafından yönlendirilmemiştir. Bazıları ekonomik kaygılara odaklı olmasıyla diğerlerinden ayrılırken; diğerleri bilimsel, askeri, dini ve insani kaygılara odaklanmıştır. Ama hepsinde statü ve itibarın ödüllendirilmesine, denetlenmesine, ele geçirilmesine dair bir sistem vardı – ki aslında bu sistem toplumun yalnızca hayatta kalmanın ötesinde bir şeylerle ilgilenmesini sağlayan itici güçtür.

Elitlerin çeşitli faaliyetlere statü ve itibar sağlama gücü vardır, Elon Musk’ın roket bilimine ve uzay keşfine ya da geçmişte birçok hükümdar ve liderin bilimsel veya sanatsal girişimlere statü sağlaması gibi. Çeşitli alanlara statü ve itibar kazandırılması, onlara ne kadar çaba harcanacağını doğrudan etkiler ve böylece toplumun o alanda ne kadar başarılı olacağına da etki eder. Amerika’nın başarılı olan Ay’a yolculuk görevi bundan on yıldan daha kısa süre önce JFK’nin etkileyici bir konuşma yapmasıyla başladı. Ay’a inişle ilgili o konuşmayı yapmasına gerek yokken yine de yaptı. Basitçe söylemek gerekirse, yararlı amaçlara yönelik bir yönlendirme olmadan, bir toplum daha azını başarır.

Bütün bunlarla birlikte, elit güçlerin en başta nereden geldiğini incelemekte yarar var. Üç önemli kaynak var: stratejik öneme sahip kurumlarda resmi makamlar veya içeriden bilgi, diğer elitler veya elitlerin etkileşim kurmak zorunda kaldığı gruplarla kişisel ve mesleki bağlantılar, ve –en sade şekliyle– yetenek, “elit sporcu” gibi. Toplum üzerinde etkisi olan elitler söz konusu olduğunda bu genelde ikna, organizasyon veya strateji yeteneği anlamına gelir. Bu yöntemlerden herhangi biriyle toplum üzerinde çok yüksek düzeyde etkili olmak mümkündür ama genelde üçünün bir kombinasyonu gerekir. Elitler temelde stratejik hareket eder, çevrelerine ve diğer güç odaklarına etkili bir şekilde karşılık verir. Zenginlik gibi alışılmış güç göstergeleri genelde bu üç alandan birisinde stratejik manevralardan kaynaklıdır.

Resmi Makamların Basamak Taşları Olarak Kullanılması

ABD Merkez Bankası eski başkanı Alan Greenspan, gücünü başlıca stratejik öneme sahip bir kurumda resmi makamından alan elitler arasında iyi bir örnek teşkil eder. Greenspan görev başındayken düzenli olarak piyasa güvenini etkileyerek ekonomiye yön veren açıklamalar yapmıştır – bu stratejik iletişim yönetimi olarak bilinen bir taktiktir. Bu güç, çabucak bir aramayla doğru konuşma konularını seçmede yardımcı olabilecek iktisatçılara sahip olması ile önemli ölçüde artmıştır. Ayrıca hükümet görevlileriyle ve üst düzey iş dünyası liderleriyle doğrudan etkileşimi olduğu için onları şahsen ve doğrudan etkileyebiliyordu. İktisat politikası üzerinde doğrudan siyasi güce sahip olmasını saymadık bile.

Nitekim Greenspan’ın toplumsal etkisi göründüğü gibi kabul edilmemelidir. Gazetecilere bazen bilerek saçma sapan demeçler verdiğini; basın toplantılarının, gerçek bilgi aktarımı niyeti taşınmadan yalnızca hesap verebiliyor gibi gözükmek için yapıldığını itiraf etmiştir. Bu resmi gerçeklik ile asıl gerçeklik arasındaki farklılığı göz önüne seriyor. Resmi gerçeklikte Fed başkanı ekonominin durumu hakkında bilgi vermek için bir basın toplantısı düzenliyor. Bu varsayım altında hareket eden gazeteciler, kendisinin demeçlerini iyi niyetle söylediğine şahsen inanıp inanmamalarından bağımsız olarak yaymaktadır. Asıl gerçeklik ise basın toplantılarının görev icabı düzenlenmesi ama mevcut görevini sürdürdüğü müddetçe ekonominin durumu hakkındaki doğru bilginin paylaşılamamasıdır.

Bu çağdaş Batılı elitlerin bir özelliğidir: Bir anlatıyı ilerletme ve en azından bu anlatıya gelen itirazları karartma becerisine göre seçilirler. Aptallık ya da kafa karışıklığı gibi görünen şeyler taktiksel olabilir, özellikle illa bir şey söylenmesi gereken “şeffaf” televizyon çağında. Donald Trump’ın dikkat dağıtmayı silah olarak kullanması iyi bilinir ama tarzı kendine has olsa da yarattığı kaos öyle değildir. Nancy Pelosi basına kasten kafa karıştırıcı demeçler vermesiyle bilinir; sonraki hamlesini karartır. Elitlerin söylemleri ve davranışları incelenirken dikkatli olunmalı, göründüğü gibi kabul edilmemelidir. “Yanlış” gibi görünen kararlardan yırtabilme yeteneği genelde bir güç göstergesidir; Donald Trump, Kanye West ve çeşitli diğer ünlüler üzerinden bu varsayım öne sürülebilir.

Ağlar ve Strateji

Gerek kamuoyu önünde gerek bireyler arası olsun elitler kendilerini saldırılara karşı savunmada ve kendini ifade etmede iyi olma eğilimindedir. Bu bizi elit gücünün ikinci kaynağına götürür: müttefiklerin kolayca tespiti ve rakiplere karşı safları sıkılaştırma becerisi. Kurumsal makamlarda olduğu gibi sıra dışı bir beceri bu güç kaynağını besleyebilir. Örneğin insanların ne istediklerini anlamakta çok iyi olmak ve bunları elde etmelerine yardımcı olmak nitelikli bir elit ağının inşası ve sürdürülmesi imkanını sağlar. Ayrıca sınırların nerede çizildiğini anlamak da önemlidir – kimin gerçekten kimin “tarafında” olduğu ve hangi anlaşmazlıkların sahici olmaktan ziyade şov olduğu. Bu, karmaşık toplumsal vakalarda biçimle özü ayırt edebilme becerisi gerektirir.

Bu aynı zamanda değişen elit koalisyonlarını takip etmek anlamına gelir: Kişiler ve hizipler çıkarlarına bağlı olarak ve yeni elitlerin ortaya çıkmasıyla taraf değiştirebilir. Pareto, elit sınıfın işlevsel olması için “toplumun içinden daha yeni ve becerikli unsurların” getirilmesi zorunluluğunu vurgulamıştır. Çoklu güç merkezlerinin olduğu bir dünyada farklı elit sınıflar ortaya çıkar ve güç dengesi kayar. Elit bir çevreye katılmak; içerideki güç dengesini, aktörleri ve bu aktörlerin amaçlarını tespit etmek demektir.

Bu yalnızca imajla, resmi unvanlarla, makamla, üslupla başarılabilecek bir görev değildir. Güç çıkarlarının tespitinden sonra elit çevrelere katılmak isteyen kişinin görevi bu çıkarlarla uyum sağlamaktır. Örneğin İngiltere Kral’ının gücü meselelerin dışında kalmasından kaynaklanır: Kamuoyu önünde şahsi görüşlerini açıklayarak gücünü arttırmayı denemesi –ünlü olma yolunda yapılan bir şey olmasına rağmen– onun için hata olur. Prens Harry ve Meghan Markle kamuoyunda daha görünür olmanın, kraliyet içindeki itibarın azalmasıyla ilişkili olduğunu herkesin bildiği üzere daha yeni öğrendiler.

Yine de elit bir ağa alışılmış sosyal becerilere sahip olmadan erişmenin yolları vardır, özellikle de kriz zamanlarında ve olağan dışı durumlarda. Doris Kearns Goodwin’in Amerika İç Savaşındaki Abraham Lincoln kabinesini anlatan –genelde partiler üstü uzlaşma üzerine bir hikaye olarak çarpıtılır– Team of Rivals isimli çok satan kitabı, bu dinamiğe dair oldukça ilginç bir vakadan bahseder. Savaş Bakanı Edwin M. Stanton her şeye boyun eğen birisi değildi, kibarca söylemek gerekirse öfkeden volkan gibi patlardı. Aşırı derecede kırıcı konuşan ve uzlaşılmaz birisi olarak bilinirdi; hatta savaştan yıllar önce Lincoln’un şahsına karşı bile böyle olduğu iddia edilir.

Ama Lincoln’un insanlarla uyumlu ilk Savaş Bakanı yolsuzluk iddialarıyla boğuşurken Stanton’un uzlaşılmaz tavrı, kamuoyunda toplum yararına bağlılığına dair bir güven uyandırdı. Onun sosyal olarak kolay kolay etkilenmeyeceğini ve başkalarına iyi gözükmekle ilgilenmediğini biliyorlardı. Engin idari ve düşünsel becerileri onu savaşın yürütülmesi için vazgeçilmez hale getirdi ve Lincoln’un “iyi polis”ine karşın “kötü polis” rolünü inandırıcı biçimde oynamasını sağladı. Bazıları onun Lincoln’a karşı düşmanca bir tutum gösterdiğine inanırdı ama bu büyük oranda göstermelikti veya şahsi olmayan geçici bir öfke patlamasıydı.

Başka bir elit stratejisi önceden tanımlanmış stratejik bir role bağlı kalmaktır, tarihsel sürekliliğe dayalı olarak soydan geçen bir monarşi gibi. Söylenene göre Kraliçe II. Elizabeth’in İkinci Dünya Savaşı sırasındaki sorumluluğu her Britanya vatandaşıyla aynıydı: yıkılmamak, bir istikrar timsali olmak ve her zorluğa karşı soğukkanlılığını korumak. Bu görevi zarif bir şekilde yerine getirme konusundaki kişisel becerisi elit statüsünün kaynağı değildir ama gücünü arttırıp korumasını sağlar. Elit dinamiklerini genel olarak anlamak diğer elitlerin, özellikle de yükselen elitlerin, tavsiyelerini ve stratejik uyumlarını belirli durumlar için şekillendirmelerini sağlar.

Kraliçe Elizabeth’in, Donald Trump’ın Twitter stilini uyarlamasının onun lehine çalışmayacağı barizdir, zira monarşinin mevcut meşruiyeti birleştirici “her şeyin üstünde” olma gayesine bağlıdır, özellikle de siyasi tartışmaların üstünde. Mutlaka siyasi görüşleri var ki görüşler edinmek onun makamında mesleki bir risktir –devlet güvenliği kararlarının, ulusal politikanın ve yasaların oluşturulmasına 70 yıldır tanıklık etmiştir– ama bunların ne olduğunu bilmiyoruz. Bu belirsizlik, 70 yıldır sürdürülen kasten geliştirilmiş bir durumdur.

Yükselen Elitlerin Hakim Sınıfa Dahil Olması

Pareto’ya göre “toplumun içinden daha yeni ve becerikli unsurlar” elit sınıfa nasıl dahil edilir?

Genelde elitler kendilerine yardımcı olacak, basitçe “kullanışlı” olan insanlar aramaktadır. Yükselen bir elitin kullanışlı olabilmesinin birçok yolu vardır. İlk büyük başarısı finansal verileri Bloomberg Terminal üzerinden satmak olan Michael Bloomberg gibi, bir kişi nadir veya değerli bir kaynak sağlayabilir. Bir kişi Robert Clive örneğinde olduğu gibi hayati bir beceriye sahip olabilir: Hindistan’ın fethinde sergilediği askeri becerileri onu sıradan bir Doğu Hindistan Ticaret Kumpanyası memurluğundan Bengal valiliği ve tümgenerallik konumuna yükseltmiştir. Bir kişi, Martin Luther King Jr. örneğinde olduğu gibi, üzerinde etkili olduğu elit olmayan bir kesim adına pazarlık yürütme becerisine sahip olabilir: Destek veren elit hizipler arasında aracı olup uzlaşmalar sağlama becerisi ona Amerika’nın ırk politikalarını değiştirebilme gücü kazandırmıştır.

Mevcut elitler gücü elde etme ve sürdürme becerisiyle tanımlandığı için güç dinamiklerine karşı duyarlı olmak onlarla bağlantı kurmada kilit önemdedir. Yükselen bir elit, elitlere kullanışlı önerilerde bulunmak ve yardımcı olabilmek için bu anlayışa sahip olmalıdır: eğer durumu yanlış değerlendirirse avantajdan ziyade yük haline gelecektir. Ayrıca verilen herhangi bir bilgiyi, bunu sağlayan elit mevkidaşının aleyhine kullanmayacak muhakemeye ve sadakate sahip olduklarını göstermeleri gerekir. Başka bir deyişle, bir işbirliğinin akla uygun olması için bir elitin çıkarlarına –yani ortak çıkarlara– hem değer katma becerisinin, hem de sadakatinin ortaya konması gerekir.

En başta, yükselen bir elit, bu sınıfa nasıl erişim kazanır? Network kurmada ve kariyer basamaklarını tırmanmada elit üniversitelerin ve diğer elit kurumların rolü iyi bilinir ama doğrudan bilgi alışverişi yapmak bunun daha basit bir yoludur. Doğru şekilde yapılırsa tavsiye istemek de bunu sağlayabilir. Koloni dönemi Amerikası’nda yükselen bir elit örneği olan Benjamin Franklin’in Pennsylvania yasama organındaki bir rakibinden, kendisine nadir bir kitabı ödünç vermesini rica etmesi rekabeti sona erdirmek için etkili bir yöntem olmuştur. Neden birisine iyilik yaptınız diye ona olan saygınız artsın? Hatta onların size iyilik yapmasından daha fazla! Çağdaş psikologlar, bu oldukça mantıksız görünen sonucu “Ben Franklin etkisi” diye tanımlamaktadır. Mantıksız olduğunu varsaymaktansa, daha ikna edici alternatif bir açıklaması olduğunu düşünüyorum: iyilik yapan kişi bu iyilikle neler yapabileceğinizi değerlendiriyor. İyilikler, işbirliği yolundaki başlangıç hamleleri olup, bunların yükselen elit tarafından takip edilmesi gerekir. İyilik yapılan kişi Ben Franklin kadar azimli olmasaydı, bahsi geçen etkiyi yaratacağını zannetmiyorum.

Başka bir yaklaşım ise elitlerin yararlı bulacağı bilgileri kamuya açık hale getirip fark etmelerini ummaktır. Bu özellikle tanımı gereği rekabetin daha az olduğu niş alanlarda değerli olabilir. Bunda aynı zamanda cömertlik unsuru vardır ve kısa vadede net bir getirisi yoktur. Elitler, kendilerinden bir şey talep eden veya sözüm ona iyi tavsiyeleri olan insanların kendilerine ulaşmalarına alışkınlardır ve böyle konuşmalardan sıyrılmaya da alışkınlardır, bu yüzden bu tarz iyi niyet ve güven göstergeleri onlara dinlemeye devam etmeleri için bir neden sağlar. Örneğin düşünsel alanlarda internet sayesinde erişilebilir hale gelen veriler ve iletişim kanalları, elitlerin geleneksel kurumların dışından becerikli işbirlikçiler bulmasına olanak tanır. Kapsamlı araştırmalar sadece arşivlere, üniversitelerdeki ve kütüphanelerdeki veritabanlarına erişimi olan insanlar tarafından değil, her yerden yapılabilir. Bilgi ekosisteminin dönüşümü bazı elitlerin yeni yaklaşımlar denemesine yol açmıştır ve bu gelecek yıllarda yoğunlaşabilir.

Yükselen bir elit, kendi savını sunma şansı yakaladığında durumu ve etkileşimde bulunduğu kişinin isteklerini iyice anladığından emin olmalıdır. Kurumsal analiz, bunu yapmanın kullanışlı yollarından birisidir. Bu tip analizin bir örneği olarak, İngiltere Kraliçesi’nin şu anda sahip olduğu makamları –tüm kurumsal pozisyonlarını– incelemek ve konumunu güçlendirmenin bir yolunu bulmak verilebilir. Henüz aklına gelmemiş bir şey var mıdır? Hangi kurumlar ve aktörler böyle bir eyleme girişmesine engel olabilir? Böyle hassas bilgiler üzerine konuşmak için, yükselen bir elitin ciddi bir güven kazanması gerekir. Bu zor olsa da becerikli ve dikkatli hareket edilirse başarılabilir.

Tahminen, elitler ne tip bir bilgiyi takdir ederdi? Yükselen bir elit, mevcut elitlerin ilgi alanlarını ve onların çabalarını ileriye neyin taşıyabileceğini belirleyebilir. Daha büyük bir bulmacanın kayıp parçasına sahip olduklarını göstermek isterler: bu mevcut bir eliti, yükselen bir aktörün kendisinin yapamadığı bir çıkarım yapabileceğini görmek için bilgileri paylaşmaya teşvik edebilir. Bu yükselen aktör daha üstün zekalıdır veya belirli bir konuda daha fazla bilgi sahibidir diye olmak zorunda değil, ancak konuya başka bir bakış açısıyla ya da farklı bir altyapıdan yaklaştığı için olabilir. Yerleşik elitin kurumlar veya yaklaşımlarında bir kusur fark edebilir veya gözden kaçmış bir yerde iyileştirme önerebilir. Mevcut elitin gündemine almayı değerlendirmediği, değerli bir kazanım olabilecek bir kurumu tespit edebilir. Elit ağındaki bir boşluğu fark edip o boşluğu kendi sahip olmadığı bağlantı ve becerileri olan birini tanıtarak doldurabilir.

Elitler toplum üzerinde baskın etkiye sahiptir ama bu zorunlu olarak tam anlamıyla eşgüdümlü hareket ettikleri anlamına gelmiyor. Bağımsız kişiler, yarım yamalak, veya birbirine dair bilgileri eksikli olan rekabet halindeki ağlar, elitleri çatışmaya sürükleyebilir. Yükselen bir elit, kapsamlı bir incelemeyle tamamlayıcı becerileri ve bağlantıları olan elitleri tespit ederek böyle boşlukları doldurmakta çok yardımcı olabilir. Elitler aynı zamanda kişilik tipine, stiline ve ilgi alanlarına bağlı olarak, bu kişilerle çalışmayı tercih edebilir ya da çalışmaktan kaçınabilir. Başta bunları ayırt etmek kolay olmayabilir, o yüzden yükselen bir elit örüntüleri dikkatli gözlemlemelidir. Yükselen elitlerin daha güçlü koordinasyona sahip olmasına yönelik bu teşvik gerçekten de koordinasyonu arttırır, bu nedenle elitlerin birbiriyle daha az kavga etmesini ve daha fazla işbirliği yapmasını sağlar, böylece toplumun bütünü için olumlu sonuçları olur.

Mevcut ya da yükselmekte olan elit ağlarının içsel mekanizmaları genelde şeffaflıktan uzaktır ama etkisi toplum içinde dalga dalga yayılır. Yalnızca bu içsel mekanizmaları anlayarak, onlarla empati kurarak, analiz ederek ve elit davranışı ile stratejisinin dinamiklerini kavrayarak toplumu çözebiliriz – asıl dinamikleri de dikkate alarak yeniden şekillendirebiliriz.

Yazar: Samo Burja

Çevirmen: Hakkı Bluoyd

Editör: Fahri Tüfenktürk

Yazının Orjinali: Reform Is Driven by Rising Elites

Ne yahu? Deli miyim neyim ben? Bir kere öylece bir ideoloji kuramazsın. İdeolojiler yüzyıllar boyunca, aynı lazanya tarifleri gibi nesilden nesile aktarılır. Yıllanmaları gerekir, aynı Bourbon viskiler gibi. Öylece radyatörden1 içemezsin.

Deneyin, bakın neler oluyor. Dünyadaki tüm sorunların sebebi ne? İdeoloji. Bush ve Usama’nın ne ortak noktası var? İkisi de ideolojik deli. Cidden daha fazlasına ihtiyacımız var mı yani?

Zaten yeni ideoloji kurmak diye bir şey mümkün değildir. İnsanlar, Adem ile Havva’dan beri ideoloji konuşuyorlar. Ve ben güya bundan iyisini mi yapacağım? İnternetteki sıradan bir herif, yüksek lisanstan şutlanmış, Yunanca ya da Latince bilmeyen birisi mi? Kendimi ne sanıyorum Wallace Shawn2 falan mı?

Hepsi mükemmel itirazlar. Önce bunlara cevap verelim sonra da formalizm hakkında konuşuruz.

İlk olarak, tabi ki internetin bize tüm ihtişamıyla sunduğu birkaç güzel yıllanmış geleneksel ideoloji var. Birçok isimleri var ama biz onlara ilerlemecilik ve muhafazakarlık diyelim.

İlerlemecilikle ilgili sorunum şu ki, en azından son 100 yıldır yazarların, düşünürlerin ve genel olarak zeki insanların büyük çoğunluğu ilerlemeci olmuştur. Dolayısıyla 2007’deki herhangi bir entelektüel temelde ilerlemeci ideolojiyle yoğrulmuş durumdadır. Bir tür internet uzay bükülmesi yaşanıp sözlerim Fox News’te canlı yayınlanmıyorsa, bunu okuyan herkes de dahil buna.

Belki bu durum insanın ilerlemeci dünya görüşünde var olabilecek sorunları görme yeteneğini bir nebze de olsa köreltmiş olabilir.

Muhafazakarlığa gelecek olursak nasıl ki tüm Müslümanlar terörist değil ama çoğu terörist Müslümansa benzer şekilde tüm muhafazakarlar ahmak değil ama çoğu ahmak muhafazakardır. Modern Amerikan muhafazakarlık hareketi (Roosevelt diktatörlüğünden sonra yeniden icat edilmek zorunda kaldığı için paradoksal olarak ilerlemeci hareketten çok daha gençtir) bu kitleden derinden etkilenmiştir. Ayrıca, ilerlemeciliğin taptığı her şeyden nefret etmek zorunda kalması gibi bir seçim tesadüfünden de muzdarip, tedavisi mümkün görünmeyen tuhaf bir doğum kusurudur bu.

Kendini “ilerlemeci” ya da “muhafazakar” olarak görmeyen çoğu kişi ikisinden birisidir. Ya ılımlıdırlar ya da liberteryen.

Deneyimime göre çoğu aklı başında insan kendini “ılımlı”, “merkezci”, “bağımsız”, “ideolojisiz”, “pragmatik”, “apolitik” olarak görüyor. 20. Yüzyıl siyasetinin yol açtığı büyük trajedileri düşündüğümüzde bu yaklaşım oldukça anlaşılabilir. Ama bana göre günümüzdeki ölüm ve yıkımın büyük kısmından sorumlu olan da onlardır.

Ilımlılık bir ideoloji değildir. Bir fikir değildir. Bir düşünce değildir. Düşüncenin yokluğudur. Eğer 2007’deki mevcut durumun temelde doğru olduğuna inanıyorsanız, bir zaman makinesi sizi 1907 Viyana’sına götürse de aynı şeye inanmalısınız. Ama 1907 Viyana’sında dolaşıp şunları söylediğinizi düşünün: bir Avrupa Birliği olmalı, Afrikalılar ve Araplar kendi ülkelerini yönetmeli hatta Avrupa’yı kolonize etmeli, parlamenter demokrasi dışındaki tüm yönetim biçimleri kötüdür, kağıt para ticaret için iyidir, tüm doktorlar devlet için çalışmalıdır, vesaire vesaire. Valla muhtemelen sizinle aynı fikirde insanlar bulabilirdiniz. Ama kendilerine ılımlı demezlerdi. Başka biri de demezdi.

Hayır, eğer 1907 Viyana’sında ılımlı olsaydınız, Franz Josef’i3 bulunmaz Hint kumaşı sanırdınız. Peki hangisi? Habsburglar mı, Avrupa bürokratları mı? İkisinin arasını bulmak pek kolay değil.

Başka bir deyişle, ılımlılığın sorunu şu: ‘merkez’ sabit değildir, hareket eder. Hareket ettiği için de, insanlar da insandır ya, onu hareket ettirmeye çalışır. Bu da şiddete zemin hazırlar. Biz formalistlerin kaçınmaya çalıştığı şey. Buna birazdan döneceğiz.

Bu durumda geriye liberteryenler kalıyor. Şimdi, liberteryenleri ölümüne seviyorum. CPU’mda kalıcı olarak Mises Enstitüsü için açık bir soket var resmen. Bence birkaç tıklama ile bir fili bile boğacak kadar yüksek dozda liberteryen (ve özellikle Misesyen ve Rothbardian) düşünceye ulaşılabildiği bir çağda, bilinçli olarak cahil kalan birisi ciddi bir entelektüel değildir. Ayrıca ben çok fazla bilim kurgu okumuş bir bilgisayar programcısıyım ki liberteryenizm için iki büyük risk faktörü. Yani “Rothbard okuyun” der geçerdim.

Diğer yandan evren hakkındaki iki basit gerçeği de göz ardı etmek zor olurdu. Biri liberteryenizmin son derece bariz bir fikir olması. Diğeri de hiçbir zaman başarılı bir şekilde gerçekten uygulanamamış olmasıdır.

Bu hiçbir şeyi kanıtlamaz. Ancak, liberteryenizmin, karşıtlarının her zaman iddia etmeye hazır oldukları gibi, özünde pratik olmayan bir ideoloji olduğunu düşündürüyor. Liberteryen bir toplumda yaşamaya bayılırdım. Asıl soru şu: buradan oraya bir yol var mı? Eğer oraya ulaşabilirsek orada kalabilir miyiz? Eğer iki soruya da cevabınız bariz bir şekilde “evet” ise, sanırım sizin “bariz” tanımınız benimkinden oldukça farklı.

İşte bu sebeple kendi ideolojimi kurmaya karar verdim. Formalizm.

Tabi ki formalizmde yeni bir şey yok. İlerlemeciler, muhafazakarlar, ılımlılar ve liberteryenler kendi sindiremediği gerçekliklerin iri lokmalarını tanıyacaktır. “Formalizm” kelimesi bile hukuki formalizmden ödünç alınmıştır ki o da temelde aynı fikrin biraz daha şık kıyafetler giymiş hali.

Ben Vizzini değilim. Sadece bir sürü nadir ikinci el kitap alan sıradan bir herifim, onları öğütüp tat katıp sonucu politik surimi4diye yeniden markalaştırmaktan korkmam. Söyleyeceklerimin çoğu Jouvenel, Kuehnelt-Leddihn, Leoni, Burnham, Nock vs. vs. eserlerinde zaten mevcut. Üstelik iyi yazılmış, detaylı ve çok daha entelektüel bir şekilde.

Bu kişilerden birini bile duymadıysanız, ben de bu sürece başlayana kadar duymamıştım. Bu sizi korkutuyorsa, korkutmalı. İdeolojinizin yerine yenisini koymak kendi kendine beyin ameliyatı yapmak gibidir. Sabır, tolerans, yüksek acı eşiği ve titremeyen eller gerektirir. Kim olursanız olun, zaten bir ideolojiniz var ve çıkmak isteseydi çoktan kendi kendine çıkardı.

Bu karmaşık deneye sırf birisi öyle dedi diye kafanıza başka bir hazır ideoloji yüklemek için girişmenin anlamı yok. Formalizm, göreceğiniz üzere geekler tarafından geekler için tasarlanmış bir ideolojidir. Bir kurulum kiti değildir. Piller dahil değildir. Öylece takıp çalıştıramazsınız. En iyi ihtimalle kendi ideolojinizi kurmanız için kaba bir başlangıç noktasıdır. Tezgah testeresi, osiloskop ve otoklav ile çalışmaya aşina değilseniz size göre değildir.

Neyse:

Formalizmin temel fikri basitçe şudur: insan ilişkilerindeki en büyük sorun şiddettir. Amaç, oldukça küçük bir gezegende insanların şiddet olmadan etkileşime girebilecekleri bir yol tasarlamaktır.

Özellikle organize şiddet. İyi bir formalist için Yoksulluk, Küresel Isınma, Ahlaki Çöküş gibi sorunlar insanların birbirine uyguladığı organize şiddetin yanında oldukça önemsiz kalır. Belki şiddetten kurtulduktan sonra Ahlaki Çöküş hakkında biraz düşünebiliriz. Ama organize şiddetin geçen yüzyılda birkaç yüz milyon insanı öldürdüğünü, Ahlaki Çöküş’ün ise bize American Idol’ü verdiğini göz önüne alırsak, bence öncelikler oldukça açık.

Buradaki anahtar nokta meseleye ahlaki değil mühendislik problemi olarak bakmak. Sorunu çözen her çözüm kabul edilebilir. Çözemeyen kabul edilemez.

Örneğin, genel ilerlemeci düşünce setinin bir parçası olan ve şiddete karşı bir çözüm sunduğunu iddia eden pasifizm diye bir görüş vardır. Anladığım kadarıyla pasifizm görüşü eğer siz ve ben şiddete başvurmazsak diğer herkes de şiddet yanlısı olmayacaktır diyor.

Pasifizmin bazı durumlarda işe yaradığından hiç şüphem yok. Örneğin Kuzey İrlanda’da durum aynen bu şekilde gözüküyor. Ancak bunda benim Batılı ve düz mantık zihnimin bir türlü kavrayamadığı bir “Yüzüncü Maymun” etkisi var. Bana öyle geliyor ki eğer herkes pasifist olursa ve bir kişi çıkıp da pasifist olmayı kabul etmezse dünyayı yönetir duruma gelecek. Hm.

Bir diğer zorluk da “şiddet” tanımının pek belli olmamasıdır. Nazikçe cüzdanınızı üzerinizden alıverirsem ve Glock’unuzla peşimden koşup cüzdanı geri vermeme izin vermeniz için beni yalvartırsanız hangimiz şiddet uygulamış oluyor? Diyelim ki şöyle diyorum: “Evet, cüzdan senindi ama artık benim cüzdanım.”

Bu bize en azından cüzdanın kime ait olduğunu söyleyecek kurallara ihtiyacımız olduğunu gösteriyor. O zaman şiddet, kuralı çiğneyen veya onu farklı bir kuralla değiştiren her şeydir. Eğer kurallar açıksa ve herkes ona uyarsa ortada hiç şiddet kalmaz.

Başka bir deyişle şiddet = anlaşmazlık + belirsizlik. Dünyada cüzdanlar olduğu sürece anlaşmazlık da olacak. Ama belirsizliği ortadan kaldırabilirsek? Cüzdanı kimin alacağını önceden söyleyen, yoruma kapalı, çiğnenemez bir kural varsa? O zaman benim elimi cebinize uzatmam için bir sebep kalmaz. Sizin de peşimden koşup havaya ateş açmanız için. Tanım gereği, eylemlerimizden hiçbiri çatışmanın sonucunu etkileyemez.

Belirsizlik olmadan hangi ölçekte olursa olsun şiddet anlamsızdır. Bir savaş düşünün. Diyelim yanılmaz bir kahinin tavsiyesiyle, kaybedeceklerini bilselerdi savaşmak için hiçbir sebepleri kalmazdı. Teslim olup işi bitirsinler.

Ama bu sadece sorunlarımızı çoğalttı. Tüm bu kuralları kim koyuyor? Kim onları çiğnenemez kılıyor? Kahin kim olacak? Cüzdan neden ‘senin’ de ‘benim’ değil? Bu konuda aynı fikirde değilsek ne olur? Eğer her cüzdan için birer kural varsa herkes nasıl tüm bu kuralları hatırlıyor? Diyelim ki Glock’u taşıyan siz değil de bensem?

Neyse ki büyük filozoflar bu detaylar üzerine uzun saatler boyunca düşündüler. Size vereceğim cevaplar benim değil, onların.

Öncelikle kural koymanın akla uygun yollarından birisi o kuraldan ancak ve ancak uymayı kabul ettiğiniz zaman sorumlu olmanızdır. Bilmem neredeki tanrılar tarafından konulmuş kurallarımız yok. Sahip olduğumuz şey aslında kural değil, anlaşma. Şüphesiz bir şeyde anlaşıp sonra keyfine göre bundan caymak adice bir davranıştır. Gerçekte bir anlaşma yaptığınızda anlaşmanın kendisi bu tarz sorumsuz davranışların sonuçlarını da içerebilir.

Kural tanımaz vahşi bir adamsanız (sokakta rastgele insan öldürmeyeceğinize dair bile söz vermiyorsanız) hiç sorun yok. Gidin ormanda falan yaşayın. Kimsenin de sokaklarında yürümenize izin vermesini beklemeyin, tıpkı bir kutup ayısının yürümesine tahammül etmeyecekleri gibi. Kutup ayılarının kötü olduğunu söyleyen hiçbir ahlaki kural yok ama onların modern şehir yaşamıyla uyumlu olmadıkları da açık.

Burada iki çeşit anlaşma görüyoruz. Birisi belirli kişilerle yapılan anlaşmalar mesela “Evini boyayacağım sen de bana para vereceksin,” diğeri de “Sokakta kimseyi öldürmeyeceğim,” gibi anlaşmalar. Ama bu anlaşmalar cidden birbirinden farklı mı? Sanmıyorum. Bence ikinci tip anlaşma sizin sokaklara kim sahipse onunla yaptığınız bir anlaşmadır.

Cüzdanların sahibi varsa sokakların niye sahibi olmasın? Cüzdanların bir sahibi olmak zorunda, tabii ki. Çünkü sonuçta cüzdan ile ne yapılacağına birinin karar vermesi gerekiyor. Sizin cebinizde mi olacak yoksa benim cebimde mi? Sokaklar olduğu gibi duruyor, ama hâlâ alınması gereken birçok karar var; örneğin sokağı kim asfaltlayacak? Ne zaman ve neden? Birinin sokakta başkasını öldürmesi serbest mi yoksa bunlar şu özel öldürmek-yok tipi sokaklardan mı? Peki ya sokak satıcıları? Ve benzeri.

Eğer 44. sokak benim 43. ve 45. sokaklar da sizin olsa aramızdaki ilişkinin karmaşıklaşma ihtimali görmezden gelinemeyecek boyuta geliyor. Karmaşıklık muğlaklığın yanındadır, muğlaklık belirsizliğin; sonra da Glock’lar kılıfından öylece çıkar. Bu sebeple sokakları değil daha büyük, daha net tanımlanmış birimleri konuşmalıyız. Mahalleler mesela, hatta belki şehirler.

Bir şehre sahip olmak! İşte şimdi bu baya havalı olurdu. Ama bu da bizi tamamen atladığımız bir meseleye getirir. Kim neyin sahibi? Buna nasıl karar veririz? Bir şehre sahip olmayı hak ediyor muyum? Ben o kadar liyakatli miyim? Bence öyleyim. Belki de cüzdan sizde kalsın ben de mesela Baltimore’u alayım.

Birçok insanın inandığı toplumsal adalet denen bir görüş vardır. Aslında bu görüş benim bu yazıyı yazdığım sıralarda dünya çapında oldukça kabul görmüştür. Bu görüş der ki Dünya küçük ve kısıtlı kaynaklara sahiptir ve hepimiz mümkün olduğunca çoğuna sahip olmak isteriz. Ama hepimiz bırak bir şehri bir sokağa bile sahip olamayız, bu yüzden eşit olarak paylaşmalıyız. Çünkü hepimiz eşitiz ve hiç kimse bir diğerinden “daha eşit” değildir.

Sosyal adalet kulağa çok güzel geliyor. Ama üç problemi var.

Birincisi, bu güzel şeylerin birçoğu doğrudan karşılaştırılabilir değil. Ben bir elma siz de bir portakal alsanız ikimiz de eşit mi oluyoruz? Konu tartışılabilir tabii, Glock’larla mesela.

İkincisi, herkes her şeyi eşit paylaşarak başlasa bile herkes farklıdır ve kendine göre ihtiyaçları, becerileri vesairesi vardır. Mülkiyet kavramı da sahip olduğun şeyi bir başkasına verebilme hakkını da beraberinde getirir. Bu sebeple her şeyin eşit kalması pek olası değil. Aslında tüm anlaşmaların yürürlükte olduğu ve eşitliğin korunduğu sistemlerin bir arada yürümesi neredeyse imkansızdır.

Bu bize şunu söyler: eğer kalıcı eşitliği dayatmayı denersek onunla birlikte kalıcı şiddeti de beklemeliyiz. “Ampirik kanıt”ın büyük bir hayranı değilim, ama bu tahminin gerçeklikle oldukça örtüştüğünü düşünüyorum.

Üçüncüsü ve tabiri caizse en vurucusu, biz burada soyut bir ütopya tasarlamıyoruz. Gerçek dünyayı düzeltmeye çalışıyoruz ki fark etmediyseniz baya berbat. Birçok durumda kimin neye sahip olduğuna dair açık bir anlaşma yok (Filistin mesela?), ama dünyadaki iyi şeylerin çoğunun oldukça belirgin bir kontrol zinciri var gibi görünüyor.

Eğer varlıkların dağıtımını eşitleyerek ya da tamamen değiştirerek başlarsak kendimizi gereksiz yere zor bir duruma sokmuş oluruz. Diyoruz ki, barış için geliyoruz, herkesin özgür ve eşit olması gerektiğine inanıyoruz, gelin kucaklaşalım. Kollarını bana sar. Arka cebimdeki o şişkinliği hisset. Evet, tahmin ettiğin şey hem de dolu. Şimdi şehrini/cüzdanını/elmanı/portakalını ver, çünkü bunlara senden daha çok ihtiyacı olan birini tanıyorum.

Formalizmin amacı bu sevimsiz küçük dolambaçtan kaçınmaktır. Formalizm der ki: Şimdi kimin neye sahip olduğunu tam olarak belirleyelim ve onlara şık birer sertifika verelim. Kimin neye sahip olması gerektiği konusuna takılmayalım. Çünkü hoşunuza gitsin gitmesin bu basitçe daha fazla şiddetin reçetesi. Filistinlilerin Hayfa’yı neden geri alması gerektiğini açıklayan ama Gallilerin5 neden Londra’yı geri alması gerektiğini açıklamayan bir kural bulmak çok zor.

Şu ana kadar bu size liberteryenizme çok benzer gelmiş olabilir. Ama arada büyük bir fark var.

Liberteryenler Gallilerin Londra’yı geri alması gerektiğini düşünebilir. Ya da düşünmeyebilir. Bu konuda Rothbard’ı hâlâ doğru okuyabildiğimden emin değilim; ki bu da, gördüğümüz gibi, başlı başına bir sorun.

Ancak tüm liberteryenlerin inandığı bir şey varsa o da Amerikalıların Amerika’yı geri alması gerektiğidir. Başka bir deyişle liberteryenler (en azından gerçek liberteryenler) ABD’nin temelde gayrimeşru ve gaspçı bir otorite olduğuna, vergilendirmenin hırsızlık olduğuna inanır. Bu tuhaf, işgüzar silahlı mafyanın kendilerine kürk hayvanı muamelesi yaptığını düşünürler. Üstelik bu mafya bir şekilde ülkedeki herkesi kendisine taptırmayı başarmıştır. Sanki süslü rozetleri ve kocaman silahları olan bir grup adam değil de Tanrı’nın Kilisesi’ymiş gibi.

İyi bir formalist bunların hiçbirini kabul etmez.

Çünkü formalist bakış açısıyla, ABD’nin 49. paralel ile Rio Grande, Alaska ve Hawaii arasındaki Kuzey Amerika kıtasında neler olup bittiğini belirleyebilmesi, o bölgenin sahibinin ABD olduğu anlamına gelir. ABD’nin de bu söz konusu kürklü yaratıklardan düzenli olarak ödeme alması, bu hakka sahip olduğu anlamına gelmekten başka bir şey değildir. Bu mülkleri elde etmek için kullandığı çeşitli manevralar ve sözde yasal yöntemlerin hepsi artık tarih oldu. Şu an önemli olan onlara sahip olduğu ve sizin cüzdanınızı kimseye vermek istemediğiniz gibi onun da geri vermek istememesidir.

Yani eğer maaşınızın bir kısmını vermek zorunda kalmak sizi bir maraba yapıyorsa (bu kelimenin günümüzün daha az tarım çağına uygun, makul bir yeniden kullanımı olsa gerek), o zaman Amerikalılar marabadır işte.

Daha doğrusu, kurumsal maraba, çünkü ABD bir şirketten başka bir şey değil. Yani, bir grup bireyin belirli bir sonuca ulaşmak için birlikte hareket etmeyi kabul ettiği formal bir yapıdır.

Eee ne olmuş yani? Kurumsal bir marabayım. Bu çok mu kötü? Gayet alışmış gibi görünüyorum. Haftanın iki günü Ukala hazretleri için çalışıyorum ya da Genel Ürünler A.Ş. için. Veya her kimse. Çekin kime yazıldığının ne önemi var?

“Özel” şirketler ve “hükümetler” arasındaki modern ayrım oldukça yeni bir gelişme. ABD, örneğin Microsoft’tan kesinlikle farklıdır; çünkü kendi güvenliğini kendisi yönetir. Diğer yandan nasıl Microsoft güvenliği için ABD’ye bağımlıysa ABD de çoğu yazılımı için Microsoft’a bağımlıdır. Bu durumun şirketlerden birisini ayrıcalıklı yaparken diğerini neden sıradan yaptığı konusu çok açık değildir.

Tabii ki Microsoft’un amacı yazılım yazmak değil, hissedarlara para kazandırmaktır. Amerikan Kanser Derneği de bir şirkettir ve o da kansere çare bulmak gibi bir amaca sahiptir. Microsoft’un sözde “yazılımı” yüzünden çok iş kaybettim ve açıkçası, hisseleri hiçbir yere gitmiyor. Kanser de hâlâ ortalıkta dolaşıyor gibi görünüyor.

Eğer Microsoft veya Amerikan Kanser Derneği’nin CEO’su bunu okuyorsa, size gerçekten bir mesajım yok. Ne yapmaya çalıştığınızı biliyorsunuz ve çalışanlarınız muhtemelen ellerinden gelenin en iyisini yapıyorlar. Ve eğer yapmıyorlarsa, o şerefsizleri kovun.

Ama ABD’nin amacı ne, hiçbir fikrim yok.

Duyduğuma göre orayı yöneten biri varmış. Ama kendi çalışanlarını bile kovamıyor gibi görünüyor. Bu belki iyi bir şey çünkü duyduğuma göre tam da Jack Welch değil, anlarsınız. 2004’te Kerry yerine Bush seçildi diye Kuzey Amerika’da kayda değer bir şey değiştiğini fark eden varsa duymak isterim. Çünkü izlenimim şu: başkanın ABD üzerindeki etkisi, Yüce İmparator İlahi Mikado’nun Japonya üzerindeki etkisiyle hemen hemen aynı. Yani neredeyse sıfır.

ABD’nin var olduğu ortada. Bir şeyler yaptığı da. Ama ne yapacağına nasıl karar verdiği o kadar anlaşılmaz ki, Washington dışındaki herhangi biri için öküz bağırsağına6 bakarak karar veriyor da olabilir.

İşte formalist manifesto budur: ABD sadece bir şirkettir. Nesiller boyunca bize emanet edilmiş mistik bir vakıf değildir. Umutlarımızın ve korkularımızın sığınağı, vicdanın sesi ya da adaletin intikam kılıcı değildir. Sadece devasa bir varlık yığınına sahip olan ve bunlarla ne yapmaya çalıştığına dair net bir fikri olmayan büyük, eski bir şirkettir. Küçücük bir kovaya sıkışmış dev bir köpekbalığı gibi çırpınır, zibilyon tane solungacından kırmızı mürekkep fışkırır.

Bir formalist için ABD’yi düzeltmenin yolu, eski mistik safsatayı, kurumsal duaları ve savaş şarkılarını bir kenara bırakmak, bu canavarın kime ait olduğunu bulmak ve ne halt edeceklerine onların karar vermesine izin vermektir. Yeniden yapılandırmak ve tasfiye dahil tüm seçeneklerin masada olması gerektiğini söylemek çok da çılgınca değil bence.

İster ABD’den, ister Baltimore’dan, ister cüzdanınızdan bahsediyor olalım, bir formalist ancak mülkiyet ve kontrolün aynı elde olduğu zaman mutlu olur. Bu nedenle, ABD’yi yeniden resmileştirmek için gerçek gücün kimde olduğunu bulmalı ve bu dağılımı olabildiğince yakından yansıtacak şekilde hisseleri dağıtmalıyız.

Elbette, o eski mistik safsataya inanıyorsanız, muhtemelen her vatandaşın bir hisse alması gerektiğini söyleyeceksiniz. Ancak bu, ABD’nin gerçek iktidar yapısına dair oldukça saf bir bakış açısıdır. Amacımız kimin neye sahip olması gerektiğini değil, kimin neye sahip olduğunu bulmak, unutmayalım.

Örneğin, New York Times reform planımızı destekleseydi, bunun olma ihtimali çok daha yüksek olurdu. Bu, New York Times’ın oldukça fazla güce sahip olduğunu ve dolayısıyla oldukça fazla hisse alması gerektiğini gösteriyor.

Ama durun. Soruyu henüz cevaplamadık. ABD’nin amacı nedir? Sadece örnek vermek amacıyla, tüm hisseleri New York Times’a verdiğimizi varsayalım. “Punch” Sulzberger7 bu pırıl pırıl yeni ülkesiyle ne yapacak?

Birçok kişi, muhtemelen Bay Sulzberger dahil, ABD’yi bir hayır kurumu gibi görüyor. Amerikan Kanser Derneği gibi, sadece misyonu daha geniş. Belki de ABD’nin amacı sadece dünyaya iyilik yapmaktır.

Bu, oldukça anlaşılır bir bakış açısı. Tabii ki, dünyada hâlâ kötü bir şey kalmışsa bu, hidrojen bombaları, bayrağı ve 250 milyon marabası olan devasa, ağır silahlı bir mega-hayır kurumu tarafından ortadan kaldırılabilir. Aslında, bu büyük hayırsever kurumunun muazzam kaynakları göz önüne alındığında, çok az iyilik yapması oldukça şaşırtıcı.

Belki de bu durumun, ülkenin o kadar “verimli” yönetildiği için 1830’lardan beri bütçesini dengeleyememesiyle bir alakası vardır. Belki ABD’yi yeniden resmileştirip, onu gerçek bir işletme gibi yönetebiliriz. Hisselerini de her biri belirli bir amaca yönelik tüzüğe sahip, çok sayıda hayır kurumuna dağıtırsanız, daha fazla iyilik gerçekleşebilir.

Tabi ki ABD’nin sadece varlıkları yok. Ne yazık ki borçları da var. Bu borçların bazıları, mesela Hazine bonoları, zaten gayet iyi resmileştirilmiş durumda. Diğerleri, mesela Sosyal Güvenlik ve Medicare, belirsiz ve siyasi rüzgarlara açık. Bu yükümlülükler resmileştirilse alıcıları bundan sadece fayda görürdü. Tabi bu durumda kıymetli evrak haline gelirler ve mesela satılabilirlerdi. Belki de kiloluk kokain karşılığında. Dolayısıyla resmileştirme mülkiyet ile hayırseverlik arasında ayrım yapmamızı gerektiriyor. Zor ama önemli bir sorun.

Ama tüm bunlar şu soruya cevap vermiyor: ABD gibi ulus-devletler cidden işe yarar mıdır? Eğer ABD’yi yeniden resmileştirseydiniz, bu soru hissedarlara kalırdı. Belki şehirler, bağımsız olarak sahiplenilip işletildiklerinde en iyi çalışırlar. Eğer öyleyse, muhtemelen ayrı şirketler olarak bölünmeleri gerekirdi.

Singapur, Hong Kong ve Dubai gibi başarılı şehir devletlerinin varlığı bu soruya bir cevap veriyor. Onlara ne derseniz deyin, bu şehirler refahları ve siyasetin yokluğu sebebiyle dikkat çekici. Aslında, onları daha istikrarlı ve güvenli hale getirmenin belki de tek yolu, fiilen aile şirketleri (Singapur ve Dubai) veya yan kuruluş (Hong Kong) şirketlerinden, anonim kamu mülkiyetine dönüştürmektir. Böylece uzun vadede siyasi şiddet baş göstermesi riskini ortadan kaldırabilir.

Tabii ki, bu şehir devletlerinde demokrasinin olmaması, onları hiçbir şekilde Nazi Almanyası veya Sovyetler Birliği ile kıyaslanabilir hale getirmemiştir. Kişisel özgürlüklere getirdikleri kısıtlamaların temel amacı, demokrasinin gelişimini engellemek gibi görünüyor; bu da Halk’ın yönetimi tarihine bakılırsa gayet anlaşılır bir endişe. Aslında hem Üçüncü Reich hem de Komünist dünya, demokrasinin gerçek ruhunu temsil ettiklerini sık sık iddia etmişlerdir.

Özellikle Dubai gösteriyor ki bir hükümet, ne vatandaşlarına hükmetmek ne de vatandaşları tarafından yönetilmek zorunda kalmadan mükemmel müşteri hizmeti verebilir. Dubai’nin çoğu sakini vatandaş bile değil. Şeyh el Maktum’un hepsini ele geçirip zincirleyerek tuz madenlerinde çalıştırmak gibi kurnaz bir planı varsa, bunu çok sinsi bir şekilde yapıyor demek ki.

Dubai’de insanı çeken hiçbir şeyi yok. Havası berbat, görülecek bir şey yok ve muhit korkunç. Küçük, hiçliğin ortasında ve etrafı, yüksek hızlı santrifüjlere şüpheli bir ilgi duyan8, Allah delisi manyaklarla çevrili. Yine de dünyanın vinçlerinin dörtte birine sahip ve hızla büyüyor. Eğer Maktum ailesinin, diyelim ki Baltimore’u yönetmesine izin verirsek ne olurdu?

Formalizmin sonuçlarından biri, 19. yüzyıl öncesi çoğu yazarın da hemfikir olduğu gibi, demokrasinin etkisiz ve yıkıcı bir yönetim sistemi olduğu. Siyaset olmadan demokrasi kavramı hiçbir anlam ifade etmez ve siyaset ve savaş aynı çizginin iki ucudur. Demokratik siyaset en iyi şekilde sembolik bir şiddet olarak anlaşılabilir. Tıpkı savaşı kimin kazanacağına, hangi tarafın kaç asker getirdiğine bakarak karar vermek gibi.

Formalistler, II. Dünya Savaşı’ndan sonra Avrupa, Japonya ve ABD’nin başarısını demokrasiye değil, demokrasinin yokluğuna bağlar. Roma Principatus’unun Senato’yu muhafaza etmesi gibi, savaş sonrası Batı dünyası da demokrasinin sembolik yapısını muhafaza etmiştir. Tüm karar alma gücünü ise “apolitik”, “tarafsız” kısaca demokratik olmayan bürokratlar ve yargıçların eline vermiştir.

Etkili bir dış kontrolün olmaması sebebiyle bu kamu hizmetleri az ya da çok kendilerini yönetmişlerdir. Yönetilmeyen her işletme gibi, çoğu zaman var olmak ve genişlemek uğruna var olup genişliyorlar. Ama halk temsilcileri gücü gerçekten ele aldıklarında kaçınılmaz olarak gelişen kadrolaşmadan kaçınırlar. Hukukun bir nebze de olsa uygulanmasını sağlamak konusunda mükemmel olmasa da makul bir iş çıkarıyorlar.

Başka bir deyişle, “demokrasi” işliyor gibi görünüyor çünkü gerçekte bir demokrasi değil de vasat bir formalizm uygulaması. Sembolizm ve gerçeklik arasındaki bu ilişki, hiçbir kanunun olmadığı ama bizim demokrasinin en saf ve zarif biçimini (nispi temsil) bahşettiğimiz ve bakanlıklarını gerçekten yöneten bakanlar atadığımız Irak’ta eğitici ama bir o kadar da iç karartıcı bir sınavdan geçmiştir. Tarih kontrollü deneyler yapmaz ama Irak ile Dubai’nin karşılaştırılması, demokrasi yerine formalizm lehine gayet iyi bir örnek.

Yazar: Curtis Yarvin

Çevirmen: @seijurosblade

Editör: Fahri Tüfenktürk

Salgının en önemli terimi olan “Yeni normal”de insanların kendi bağışıklık sistemi olduğu, sıradan kişilerin gripten ölme ihtimalinin neredeyse hiç olmadığı, insanların yemek yemek zorunda olduğu ve yemek yiyebilmek için belirli aralıklarla evinden çıkmak zorunda olduğu iddiaları bile komplo teorisi ilan edildiği için son yıllarda komplo üretim kalitesi baya düştü. Bu sebeple biraz eski konulara dönmek lazım. Salgın zamanlarında düşünme işini uzmanlara bırakan kişilerin virüsün kaynağının laboratuvar olmayacağına işaret etmek için sıklıkla dile getirdiği bir iddia vardı: Devletler neden bir virüs üretsin?

Yıllar süren saklama girişimleri, hapis cezaları, sosyal ölüm yaptırımları ve gerçekten milyonlarca kişinin ölümünden sonra bugün virüsün laboratuvarda üretildiğini inkar edilemez şekilde biliyoruz. Konudan uzak olanlar için ABD Temsilciler Meclisi’nde yapılan sorgulamalar sonucunda ortaya çıkarılan 550 sayfalık raporu ve sözde salgın sürecinde yapıldığı kabul edilen hataları bu web sitesinden okuyabilirsiniz. Bu rapor ABD’de hazırlandığı için ABD devletiyle ilgili hatalardan bahsediyor. Bizim devletin kendine has yaptığı hatalar da var.

Virüsün kökenine dair birçok delil elde edilse ve virüsün üretilme amacı hakkında herhangi bir kaynakta bir açıklama göremedim. Ben de her mantıklı insan gibi kişisel ve sanal çevremde gördüklerimden çıkarım yapmaya çalıştım. (Böyle yaparsanız komplo teorisyeni olursunuz. Dikkat edin.)

Virüs yeterli güvenlik önlemlerine sahip olmayan bir laboratuvardan kaçtığı için tamamlanmış bir ürün değil. Bu sebeple yapacağımız çıkarımlar da tamamlanmamış bir ürünün tamamlansaydı gerçekleştireceği amacını tahmin etmek üzerine olacak.

Elimizde virüsün üretim amacını tahmin etmek için iki tane önemli işaret var. Birinci işaret koronaya yakalananların bazılarının bir süre HIV testlerinde pozitif çıkması. Yapılan bu testleri doğrudan vücuttaki HIV virüsünü tespit etmeyip vücutta HIV bulunması durumunda salgılanan tepki ve savunma materyallerini tespit ediyor. İkinci işaret koronaya yakalananların 5-6 ay kadar başka gribal hastalıklara yakalanmaması yada yakalanırlarsa vücutlarının normalde olduğundan daha fazla bağışıklık tepkisi göstermesi. İkinci işaret, birinci işaretten daha zayıf bir işaret. Ancak birinci işaret virüsün üretim amacını neredeyse ortaya koyuyor.

Aşılar Ve Bağışıklık Sistemi

Bağışıklık sistemimizin bir mikrobu nasıl tanıdığı üzerine düşünürsek bir mikrobu tanıması için mikrobun tam gücü ve etkileriyle vücutta bulunması gerekmez. Bağışıklık sistemine zararlı mikrobun zayıflatılmış haliyle bile tanıtılması yeterlidir. Aşılar da tam bu işe yararlar. Bakterilerin zayıflatılmış hallerini vücuda enjekte ederler. Bağışıklık sistemi bakterilerin üzerinde bulunan proteinlerden bakterileri tanır ve yok eder. Daha sonra bir daha aynı proteinlere sahip bir organizma tespit ederse onları da yok eder.

Biz de insanları benzer bir şekilde tanıyoruz. Bir kişinin kim olduğunu anlamak için o kişinin tüm vücudunu görmemiz gerekmiyor, sadece yüzünü gördüğümüz zaman bir kişinin kim olduğunu tespit edebiliyoruz.

Bir mikrobu bağışıklık sistemlerine tanıtmak için her kişiye ayrı ayrı aşı vurulması gerekiyor. Aşıların etkileri de ömür boyu sürmüyor. Bağışıklığın devam etmesi için bazı aşıların her yıl tekrar vurulması gerekiyor. Afrika, Hindistan gibi gelişmemiş yerlere ise bu aşılara çok az ulaşabildiği için bu yerlerde hastalıklar zarar vermeye ve evrilmeye devam ediyor. Bazen bu evrimler sonucunda hastalık o kadar başkalaşıyor ki eski aşılar o hastalığa karşı bağışıklık sağlayamıyor. Hastalığa karşı tekrar aşı geliştirilmesi ve tekrar aşılama yapılması gerekiyor. Aşıları icat etmek ve aşıları üretmek zaten masraflı. Herkese ulaştırmaya çalışmak daha da masraflı.

Keşke daha verimli bir yöntem olsa. Keşke hastalığın tanımlayıcı özelliklerini tespit ettiğimizde tüm dünyaya kendiliğinden yayılan bir çeşit aşımız olsa. Hatta bu aşı, birkaç mikroba karşı etkili olsa. Kitlelere bağışıklık sağlayan bir aşı. Örneğin zararsız ama bulaşıcı bir mikroba bu tanımlayıcı özellikleri yüklesek ve o zararsız mikrop dünyaya yayıldıkça diğer hastalıklara karşı bağışıklık yaysa.

Korona virüsü üzerine yapılan incelemelerde de anlaşıldı ki virüsün üzerinde HIV virüsüne benzer proteinler var. Bu proteinleri tanıyan vücut HIV virüsünde olduğu gibi tepki proteinleri üretiyor. Koronaya yakalananların HIV testinde pozitif çıkma sebebi buymuş. Koronayı üreten labratuarın üretme amacının HIV’e karşı bağışıklık sağlayan bir kitle bağışıklık aracı üretmek olduğunu düşünüyorum. HIV hastalığının genelde aşıların ulaşmadığı yerlerde görülmesi bu durumu destekliyor. HIV’e karşı bir çözüm bulamamış olabilirler ama bulunduğu zaman bu araç ile çözümü dünyaya yaymayı planlıyorlardı. Hatta birkaç hastalığa karşı birden bağışıklık sağlamayı planlıyorlardı. Belki de gribal hastalıkları, virüsün bulaştığı vücutlara tanıtmayı başardılar ve bu sebeple Korona olanlar bir süre gribal hastalıklara yakalanmıyorlardı.

Bu İyi Bir Şey Değil Mi?

Bu teknolojinin iyi bir şey olduğu için komplo teorisi olamayacağını düşünüyor olabilirsiniz. Komplo teorisi olması için şatosunda kahkaha atan kötü adamların tamamen kötücül amaçlarla şeytani şeyler yapması gerekmiyor. Hatta tam tersine şatosunda kahkaha atan kötü adam ve kadınlar, yaptıkları ve yapacakları şeylerin iyi şeyler olduğunu ve dünyayı kurtaracak ilahi iyilikler olduğunu düşünüyor.

Kitle bağışıklık araçlarının hayata geçirilmesinin kötü mekanik sonuçları olacak. Örneğin tüm dünyayı bir mikrobun belli versiyonuna karşı bağışık hale getirirseniz o mikroba evrim geçirmesi için yüksek miktarda baskı yaparsınız ve eğer mikrop evrim geçirirse kardeşleriyle yarış halinde olmadığı için çok hızlı şekilde yayılmaya başlar. Aşı bulunana kadar yayılmaya devam eder ve eğer bulunursa bile evrilme-yayılma-aşılama döngüsü yeniden başlar. Yahut yaymakta kullanacağınız araç ne kadar zararsız olursa olsun illa ki zarar vereceği birileri olacak ve bu zarardan onları korumak mümkün olmayacak. Korona virüsü de insan için zararsız bir virüstü. Bir gözü toprağa bakan insanlar hariç neredeyse kimseyi öldürmedi. Salgından sonra açıklandı ki Korona sebebiyle öldüğü açıklanan kişileri %99’undan azı Korona sebebiyle ölmemişti. Ancak yine de birileri ölmüştü.

Bu Etik Mi?

Gerçekten etik tarafından baktığımızda ise çok yalın bir gerçek yüzümüze çarpıyor. Yüz milyonlarca hayatı kurtarmak için biraz insanı feda eder miydiniz? Çoğu kişi buna evet derdi.

Korona örneğinde Korona virüsü sebebiyle bir miktar can kaybı yaşandı. Ama korona aşısı ve salgın bahanesiyle yapılan devlet önlemlerinde çok fazla can kaybı yaşandı. Çok insan fakirleşti. Ama bunlar doğrudan korona virüsüne bağlanmayacak ve sonraki kitle bağışıklık araçları kullanımında muhtemelen yaşanmayacak durumlar.

Türkiye sağlık bakanının 23 Haziran 2021’de yaptığı açıklamada salgın önlemlerinin korona salgınından daha fazla kişinin ölümüne yol açtığı itiraf edildi. Açıklama kimsenin umrunda olmadı. Kimse politika değişikliğine gitmedi. Muhalefet kimsenin istifasını istemedi. Aksine daha fazla kısıtlama talebinde bulundu. Kimse hapis yatmadı.

Bu video kaydedildiği sırada korona sebebiyle ölenlerin sayısı da yaklaşık 100 kat şişirilmiş şekilde veriliyordu. Bir kişi hastaneye yatmış yahut ölmüşse hemen ağzına bir çubuk sokuluyor ve pozitif çıkınca da hastaneye yatan yada ölen korona hastası istatistiğine ekleniyordu. Bahane olarak da bir kişinin koronadan mı başka sebepten mi öldüğünü tespit etmenin tehlikeli ve zahmetli olması ileri sürüldü. Kullanılan testlerin hastalığı doğru olarak tespit oranı %50 civarında olunca gelen hasta ya da cesedin 2-3 korona testine sokulması durumunda neredeyse kesin şekilde korona ile birlikte yatma ve korona ile birlikte ölüm istatistiğine sokuluyordu. İşte salgın önlemleri bu 100 kat şişirilmiş sayıdan bile daha çok can aldı.

2021 sonunda Yaş Gruplarına Göre Ayrılmış ABD Korona Salgını Verileri

Ancak kitle bağışıklık araçlarının hayata geçirilmesinin ahlaki sonuçları olmayacak. Düşünce dünyamızın temel fikirlerinden biri olan vücut dokunulmazlığı fikri 2020-2023 arasında çöpe atıldı. Eğer vücut dokunulmazlığı ve rıza fikrine hala sahipseniz aşırı sağcı, radikal, oy hakkı hatta çocukları elinizden alınması gereken birisinizdir. Vücudunuzda yapacakları değişikliklere direnmenizin artık kabul edilebilir veya kitle toplayabilir bir tarafı kalmadı. Ne meclisinizdeki insanlar ne de onların alternatifleri, vücut dokunulmazlığınızı umursamıyor. Umursayanlar bile soyut bir değer olan vücut dokunulmazlığını savunmakta, gözle görülür korkutucu hastalıklar karşısında çok zorlanır ve muhtemelen pes ederler.

Direnmenin de elle tutulur bir faydası olmayacak. Fonlardan gelen paralarla finanse edilip kimsenin bakmadığı laboratuvarlarda oluşturulacak ve dünyaya salınacaklar. Korona virüsünde olduğu gibi tespit edildiğinde durdurulamaz seviyeye çoktan ulaşmış olacaklar.

Mikrop Dışındaki Kitle Bağışıklık Araçları

Kitle bağışıklık araçlarının en önemli özelliği hedef kitleye kendiliğinden yayılabiliyor olması. Yayılması için illa bir mikroptan yapılması gerekmez. Hatta mikropla yaymanın yan etkileri, yayılması istenen öğenin amacıyla çelişiyor olabilir. Böcekler, bitkiler, balıklar, su gibi çeşitli araçları kullanarak bu amacı gerçekleştirebilirler.

A vitamini üretecek şekilde genetiği değiştirilmiş pirinçlerle A vitamini eksikliği yaşayan Doğu Asyalıların bağışıklığını güçlendirmiş, körlük yaşama ihtimallerini azaltmış ve hatta IQ’larını arttırmışlardı.

Bulabildiğim kadarıyla 2010’dan beri sivrisineklerin bazılarına bazı özellikler ekleyerek genetik değişiklik yaparak insan sağlığını korumayı amaçlayan uygulamalar yapılmakta. Google geçen hafta sivrisinekleri kullanarak bazı hastalıklara engel olabilecek bir uygulama için ABD hükümetinden izin istedi. Daha öncesinde Afrika ve Güney Amerika’da denenen bu yöntemi yakında ABD’de de göreceğiz.

Sivrisinek genetiğini değiştirerek sivrisineklerin popülasyonunu kontrol etmeyi amaçladıkları gibi sivrisineklerle birlikte yaşayan ve onların ısırıklarıyla bulaşan mikroplarda yapılan genetik değişiklikler ile de kitle bağışıklığı elde etmeye çalışıyorlar.

Et ve Süt Alerjisi

Kitleler üzerinde etkili olacak biyolojik ajanların eski örneklerinden biri de ömür boyu et alerjisine sebep olan kene ısırıklarıdır. Plum Island Animal Disease Center adlı bulaşıcı hayvan hastalıkları üzerine çalışan ABD laboratuvarına 25 km uzaklıktaki Lyme adlı yerleşimde ortaya çıkan bu hastalık çok büyük ihtimalle o laboratuvardan çıkmıştır. Bölge halkının anlatımlarına göre de kasıtlı olarak salınmıştır.

Bu hastalığın bulaştığı kişiler hayvan ürünlerine ömür boyu süren bir alerji geliştirirler. Et ve süt ürünleri tüketemezler. Dünyanın en zenginlerinin toplandığı Dünya Ekonomik Forumu’nda (WEF), dünyadaki et tüketimini azaltmak için bu kenelerin kullanılabileceği konuşulmuştur. (Malesef orjinal videoya erişmeyi Google engelliyor. Belki siz bulabilirsiniz.

Konferansın olduğu ve sonraki yıllarda hastalık hızla artmaya başlamıştır. 2026 başında yarım milyon ABD’linin kene ısırığına bağlı olarak Alpha-Gal sendromuna sahip olduğu tahmin edilmekte. 2020 öncesinde 100.000 kişiden daha az kişide olduğu tahmin ediliyordu.

Dünyanın en zengin ve güçlü insanlarının toplandığı Dünya Ekonomik Forumu’nda yapılan konuşmanın etkilerini küçümsememekle birlikte bu kişiler genelde var olan bir trendin sözcülüğünü yaparlar. Bilim camiasında birçok kişi bu fikre sahip. Bu fikre sahip bilim insanı sayısı giderek artıyor ve bu fikir daha da görünür hale geliyor.

Faydalı Kan Emme - Beneficial Bloodsucking makalesi linki

Bu yıl birçok çiftçi ormanlık alanlarda kutu içerisinde kene bulduğuna dair videolar paylaştı. Türkiye dışından gönderilen videolar kısa süre içinde kaldırıldı.

Google, Korona virüsünün kaynağına dair yaptığı çarpıtmalarda yaptığı gibi bu konuyu da sansürleyip “”debunk” etmeye çalışıyor. Alakalı sonuçları hiç göstermiyor veya kenelerle dolu kutu olmadığını söyleyen sonuçları en üstte gösteriyor.

Alpha - Gal sendromuna sahip kişiler, herhangi bir hayvan kaynaklı yiyecek ya da ürüne temas ettiklerinde, hatta hayvanlardan dökülen kepeğe temas ettiklerinde alerjik tepkime veriyorlar, bu tepki anafilaktik şoka kadar ilerleyebiliyor.

Bu yazının bir finali yok. Bu bir teknoloji tanıtım yazısı. Bir kitle imha-kitle ihya silahı. Bu teknoloji daha önce kullanıldığı gibi tekrar kullanılacak. Kullanılmasına engel olunamayacak. Etkilerinden saklanılamayacak. Toplumun geri kalanından tamamen izole bir hayat geçirseniz bile dağ başındaki kulübenize bir sinek ya da kenenin girmesiyle hayatınız bu araçların etkisi altına gireceksiniz. Belki önümüzdeki 20 30 yıl etkileri sınırlı kalacak ancak sonrasında etkileri kalıcı olacak. Yüce Tanrı oğullarımıza yardım etsin.

David Bowie’nin 70’ler boyunca kariyeri de farklı karakterler üzerinden sergilenen bir tiyatro performansı gibiydi. Bu karakterler arasında “Thin White Duke” karakteri diğer sahne personalarından bazı noktalarda ayrılıyordu. Kendi deyimiyle Duke, hiçbir duygu barındırmayan, aristokratik, soğuk ve “Aryan” bir figür olarak kurgulanmıştı: «A very Aryan, fascist type; a would-be romantic with absolutely no emotion at all but who spouted a lot of neo-romance». İmajı arkaya taranmış sarı saçlar, beyaz gömlek ve siyah yelekten oluşuyordu – ki bu bize 1930’lar Berlin’inin kabare estetiğini ve Üçüncü Reich’ın görsel disiplinini anımsatır. Basın sadece imajından yola çıkarak Duke karakteri hakkında “fütüristten ziyade Nazi” yorumları yapmaya başlamıştı bile.

1976 yılında Playboy’a verdiği röportajda Adolf Hitler’i “ilk rock yıldızı” olarak tanımlaması infial yaratmaya yetmişti: “Hitler’in bazı görüntülerine bakın ve nasıl hareket ettiğini görün. Bence Mick Jagger kadar iyiydi... Hitler siyaseti ve tiyatroyu kullandı ve o 12 yıl boyunca şovu yönetip kontrol eden bu şeyi yarattı. Dünya bir daha onun gibisini görmeyecek. O bir ülkeyi sahneledi.” Bu açıklamanın daha iki sene öncesinde sahneye bedensiz, cinsiyetsiz ve adeta trans bir imajla çıkan birisinden gelmesi bazılarını halen daha şaşırtsa da, o ana kadar Bowie’nin siyaseti etik bir düzlemden ziyade estetik bir performans alanı olarak görmesi üzerinden değerlendirilebilir.

Fakat röportajın ilerleyen kısımlarında radikalleşen söylemleri, hayran kitlesinin belki de çoğunluğunu oluşturan “özgürlükçü” ve genç devrimci hevesi yüksek kişiliklere, rolden çıkamayan bir adamın verdiği tedirginliği tattırmaya başlamıştı. Bowie, liberalizmin “havayı kirlettiğini” iddia ederek, bu havayı temizlemek için aşırı sağcı, diktatörce bir yönetimin gerekliliğini savunuyordu: “Ahlak kuralları bir başlangıç olarak düzeltilmeli. İğrençler. Çok uzak olmayan bir gelecekte dünyayı tıpkı erken dönem rock’n’roll gibi kasıp kavuracak bir siyasi figür çıkacak [...] Faşizme son derece inanıyorum. Şu anda havada asılı duran bu tür bir liberalizmi ortadan kaldırmanın tek yolu sağcı, tamamen diktatörce bir tiranlığın gelişini hızlandırmak ve bu süreci olabildiğince çabuk bitirmektir.”

Bowie’nin Nisan 1976’da Iggy Pop ile birlikte Rusya’dan Almanya’ya geçerken Polonya sınırında gümrük memurları tarafından bavulu arandığında Goebbels ve Albert Speer biyografisi gibi Nazi dönemiyle ilişkili kitapların ve hatıra eşyalarının bulunması, aynı ay Stockholm’de bir konser çıkışı basın mensuplarına verdiği röportajda “Britanya’nın faşist bir liderden fayda görebileceğine inanıyorum. Sonuçta faşizm aslında milliyetçiliktir,” gibi bir açıklamada bulunması Bowie’nin sadece Duke personası içinde konuşmadığını, aynı zamanda Britanya siyasetine dair provokatif bir duruş sergilediğini açıkça kanıtlar niteliktedir. Ancak asıl kırılma noktası 2 Mayıs 1976’da yaşanır: Londra Victoria İstasyonunda, siyah bir Mercedes’in içinden kalabalığı Nazi selamıyla selamladığı o meşhur kare basına düşer. Bowie sonradan bu eylemi yalanlasa da tur fotoğrafçısının iddiasına göre, aynı dönemde Berlin’deki Hitler sığınağında çekilmiş benzer bir fotoğrafın varlığı tartışılmaktadır. 70’ler gibi erken Baby Boomer kuşağının kendilerine anlatılan vicdan muhasebeli Nazi hikayelerini sorguladığı bir iklimde, Bowie’nin kendi içinde benzer bir karanlığa çekilmesi belki de kaçınılmazdı.

Peki şunu sorabiliriz: Bowie’yi hakim ideolojiye ve dönemin kalabalıklarının aksi yönünde harekete geçiren şey neydi?

Annesinin, Bowie doğmadan önce Oswald Mosley’nin İngiliz Faşist Birliği’nin “kara gömleklileriyle” birlikte hareket ettiği iddiasının haricinde aklıma gelen sebeplerden biri İngiltere’nin 1970’lerde geçirdiği çalkantılı dönüşüm oluyor. 1960’ların iyimser “Swinging London” atmosferi yerini yüksek enflasyon, grevler, üç günlük çalışma haftası uygulamaları ve yaygın bir nihilistliğe bırakmıştı. Kaotik zamanlarda bir düzen arayışı istenir. İngiltere’nin (ve hatta dünyanın) hem siyasi hem de kültürel bir arayışı bir ihtiyaç haline gelmişti. Ama sadece ekonomik yönden değil, asıl değişim toplumsal dokunun kendisinde meydana gelmiş ve halk bundan şikayetini açıkça dile getirmesine rağmen siyasette görmezden gelinmekte olup, siyasi sahnede Muhafazakar Parti milletvekili Enoch Powell’ın 1968’deki “Kan Nehirleri” (Rivers of Blood) konuşması toplum üzerindeki etkisini halen sürdürmekteydi. Bu konuşmanın İngiliz toplumunda bir neden değil sonuç olduğunu düşünürsek sebebi açıkça belliydi: göçmen krizi. Powell’ın kitlesel göçe karşı çıkışı ve İngiliz ulusal kimliğini koruma vurgusu, aşırı sağcı Ulusal Cephe (National Front) gibi oluşumların zemin bulmasını sağlamış, bir yandan da kültürel alanda Eric Clapton, David Bowie (ve 10 yıl sonra bir başka Bowie hayranı Morrissey) gibi sanatçıların göçmen karşıtı yorumlarına bir bağlam sunma imkanı tanımıştı. Özellikle Morrissey’in 80’lerde BBC’ye verdiği röportajlarında kendi mahallesini dolaşırken doğup büyüdüğü sokakları, çocukken sahip olduğu o havayı ve komşularını özlediğini dile getirirken düşünürsek; Clapton ve Bowie’nin liberallerin göçmen destekçiliğine dair eleştirilerini okurken de aslında milletlerinin bir zamanlar homojen bir topluluktan oluştuğuna dair özlemlerini fark ederiz. Tüm İngiliz halkının o dönemki kızgınlığı da bundan doğuyor. Powell’ın Kan Nehirleri konuşmasında verdiği “mahallesini göçmenler basan yaşlı kadın” örneği de meselenin kaynağına işaret ediyordu.

Bowie’nin yaptığı “faşist” açıklamaların kullandığı kokainin dozajıyla mı yoksa siyaset sahnesinde Enoch Powell’ın çıkışıyla mı olduğunu tam anlamıyla açığa kavuşturmak zor olsa da, Bowie’nin henüz “Aryan” estetiğiyle bezeli karakterine girmeden önce “Quicksand” gibi parçalarında Heinrich Himmler ve Aleister Crowley gibi isimlere doğrudan referansta bulunması, Nazizm’in ezoterik kökenlerine dair merakını belli ediyordu:

“İngiltere, Batı dünyasındaki en güçlü mistik kuvvettir. Bunu bilmiyoruz, şu an hiçbirimiz farkında değiliz ama bu güç kademeli olarak yeniden canlanıyor. Ülkemizde kaybettiğimiz, çağlar boyunca unuttuğumuz o kadar çok büyülü düşünce imparatorluğu var ki...

İngiltere’nin bu büyüleyici gücü konusunda başka kimin çok hevesli olduğunu biliyor musunuz? Hitler. Ülkemizi tam da bu yüzden ele geçirmek istiyordu; Ari ırkını geliştirmek için bu güce ihtiyacı vardı. Sağ kolu Himmler, İngiltere’de Kutsal Kâse’yi bulmak için 117 milyon pounddan fazla SS parası gönderdi. İngiltere’de Druidlerin pek çok Nazi kitabına erişimi var. Onlar, “Homo Superior” (Üstün İnsan) fikrine herkesten çok önce ısınmışlardı. Nazi meselesinin asıl olayının bu olduğunu keşfettiler ve henüz kimse bu konuyla ilgilenmezken, hatta “Homo Superior” diye bir şeyin varlığından bile haberdar değilken tüm kitapları topladılar.”

Bu okuduğunuz #TAMgerçekler Bowie’nin 1971 yılında henüz 24 yaşındayken Zygote Magazine’e verdiği bir röportajdan alıntı. Bu dönem “hayatımın en karanlık dönemi” olarak adlandırdığı ve pornografik miktarlarda kokain kullandığı dönemin öncesine rastlıyor. En azından aklı başında diyebiliriz. Herhangi bir psikozun etkisinde değil.

Yine aynı dönemde Nietzsche’nin “Böyle Buyurdu Zerdüşt” ile “İyilik ve Kötülüğün Ötesinde” kitaplarını okuduğunu biliyoruz, üstinsan kavramına dair ilgisini şarkı sözlerinden okuyabilmek de mümkün. 1971 tarihli Hunky Dory albümünde lirik düzeyde kendini gösteren sözler saklama ihtiyacı duyulmadan çok açık bir biçimde yazılmış (ki zaten kendisi de röportajlarında Nietzsche’den etkilenerek yazdığını belirtiyor). “Oh! You Pretty Things” şarkısındaki “Homo Superior” (Üstün İnsan) kavramı, Nietzsche’nin Übermensch kavramının popüler kültüre uyarlanmış bir versiyonu sayılabilir. Şarkıda Bowie, insanlığın (Homo Sapiens) modasının geçtiğini ve yerini “üstün bir ırka” bırakması gerektiğini söylüyordu (ki o dönemki yakın arkadaşı bunu daha sonra bir grup azınlığın iktidarı ele geçirmesine dair bir fantezi olarak yorumluyor): “Make way for the Homo Superior”.

Thin White Duke karakterini düşünürsek bu aslında Bowie’nin o dönemde yoğunlaştığı Nietzscheci “Übermensch” kavramının görselleştirilmiş haliydi, ama nazilerin ele aldığı yönden: zayıf, solgun tenli ve mesafeli “Aryan süpermen”. Çünkü kendi beyanlarıyla Hitler ve Nazizm’e olan ilgisinin en başta Nietzsche ile başladığını biliyoruz. Belki Bob Dylan ve yahudi kimliğine dair antipatisi de bununla ilgilidir. Dylan’ın Yahudi kimliğini ve sıkıcı parçalarını o kadar sevmediğini biliyoruz. Aşağıdaki açıklamada yeterince belli ediyor:

“’The Supermen’, üzerinde oynadığım ‘Homo Superior’ fikrinin tohumuydu. Yeni İnsanın gelişi. Bu tema etrafında pek çok şarkı yazdım ve ancak bugün Homo Superior’ın buraya varacağı başka bir araca dair bir içgörü kazandım. WABC AM’de kamu hizmeti programlarından birini kaydediyorlardı ve Yahudi Savunma Birliği (JDL) üyeleriyle röportaj yapılıyordu. Stüdyoda piyano taburesinde oturan bir adam vardı; JDL’nin başındaki herifle İbranice dersleri alıyor. Bu kişi, Yahudi mirasıyla çok yakından ilgilenmeye başlayan Bob Dylan’dı. Kafa karıştırıcı değil mi? Gördüğünüz üzere, üzerine düşünülecek çok şey var.

‘Devrim’ gerçekleştiğinde bu pek de siyasi bir mesele olmayabilir; burada siyah/beyaz mücadelesinin bir parçası olarak kesinlikle dönüştüğü üzere, bir ırk hayatta kalma meselesi olabilir. Eğer nüfus patlaması şu anki hızıyla devam ederse, işin siyaseti tamamen düşecek ve mesele bir ırk devrimine dönüşecektir. Bu durumun bir Homo Superior ırkı yaratıp yaratmayacağını göreceğiz. Bu fikir şu an zihnimde sadece belirsiz bir tohum halinde; daha bugün ve dün oluştu. Bu özel fikir üzerine yazmadan önce üzerinde çok daha fazla düşünmem gerekiyor. Bu tamamen mistik bir düşünceydi, tanrıları ölse bile sonsuza dek yaşayan bir insansı. Bu bir katil; insan öldürmenin bir yolunu bulan, birini öldürebilecek kapasitede bir adam; o, yeni tanrı olacaktır.” (Zygote, 1971)

Lafı toparlarsak; sizi Bowie’nin ezoterik, “Niçeci” bir Nazi olduğuna mı ikna etmeye çalışıyorum? Bowie “faşist” miydi? Bunun cevabı siyah ya da beyaz gibi bir netlikten ziyade onun persona labirentlerinde gizli. Belki de bu, Milton, Blake veya Shelley’nin o ütopik “İngilizlik” idealine duyulan arkaik bir özlemdi. Onun eksantrik milliyetçiliği, bu İngilizlik fikrine olan bağlılığı ve estetik bir kaygı ile siyasi bir duruş arasındaki ince bir çizgide salınıyordu. Faşizmi milliyetçilikle karıştırmış mıydı? Hayatının ilerleyen döneminde faşist suçlamalarını yer yer reddetse de İngiliz milliyetçiliğinden vazgeçmedi. Ölmeden önce bir ödül töreni esnasında İskoçya’nın Britanya’dan ayrılma referandumuna atıfta bulunarak basitçe “Bizimle kalın” diyen mesajı bunun bir göstergesi. İngiliz geleneklerine, müzikal geleneğine bağlıydı.

Bowie’yi basit bir siyasi pozisyonla özdeşlestirmek zor diye düşünüyorum. Eric Clapton’ın Birmingham’daki bir konserinde Enoch Powell’a verdiği destek beyanının aksine böyle bir desteği yoktu (ki Clapton o konserinde İngiltere’nin “aşırı kalabalıklaştığını” ve Britanya’nın “siyah bir koloniye” dönüşmesini engellemek için Powell’a oy vermelerini söylemesi, orada bulunan kalabalığı İbrahim Tatlıses’in Erdoğan’la el ele konser vermesinden bile daha çok şok etmiştir). Döneminin siyasi ortamı açıklamalarının havasına nüfuz etse bile ne Muhafazakar Parti ne de İşçi Partisi ile bir gönül bağı veya desteği yoktu. Ancak onun bakış açısına göre sanatının, isyankar bir niteliği vardı ve otoriteyi sorgulayıp devirebilirdi. Onun için müzik, siyasi otorite biçimlerini sorgulamak için kullanılan bir siyasi araçtı ve bu amaçla kullanılabilirdi. Bu “devrim” rüzgarı her zaman soldan esmek zorunda değil. Bowie açıkça neyden şikayetçi olduğunu ve neyi istediğini ortaya koyuyordu. Kendisinden sonra gelen punk ve post-punk akımları gibi o dönemki sanatçıların çoğunda topluma sinmiş solcu ve liberal söylemlerin bıkkınlığı vardı. Savaştan sonra doğan bu kuşağa anlatılan “savaş kötüdür” ve “hoşgörülü dünya” anlatısı Bowie ve onun temelini attığı punk’ın kökeninde bulunan, iktidarlar ve medya tarafından enjekte edilen solcu yaşlı teyze anlatılarına dair bir isyandı fikrimce. Bu insanlar isyanlarını ırkçı olduğu için değil, doğdukları ülkeyi ve insanlarını zihinlerindeki yerlerinde bulamadıkları için ayyuka çıkarıyordu ve öfkeleri de burdan doğuyordu. Belki bu yüzden olacak ki tarih tarafından ihanete uğramış kayıp nesil olan punklar, geçmişe dair hiçbir ilgileri olmadığını iddia etseler de buna takıntılıydılar.

Bowie 70’lerin ortasında siyaseti bir gösteri olarak yeniden yaratan, post-politik kuşağı için bir tanrıydı. Müziği kulüplerden, evlerin salonundaki bir televizyon kanalından veya genç bağımlıların yuvaları olan tren istasyonlarından dışarı sızar; uyuşturucu pusunda kendilerini kaybettiklerinde onu duyarlardı. 1972’de bir televizyon kanalında “Starman”i söylerken kolunu gitaristi Mark Ronson’ın omzuna atıp kameraya doğrudan bakarak “Birini seçmem gerekiyordu, ben de seni seçtim” dediğini düşünün. 12 yaşında buna şahit olan bir çocuğun bu adam hakkında ruhunun içine baktığını düşünmesi punk’ı yaratan şeylerden biriydi. Tam bu anda kendisiyle konuştuğunu düşünürdü. Bowie hayranı olmak budur; diğerlerinden çok farklı olarak ikili bir mahrem bağa sahip olmak. Bu adam da bir süre sonra Hitler’in ilk rock star olduğunu söylediğinde kimileri bunu kabul edecek, kimileri de yazının en başında bahsettiğim gibi role kendini fazla kaptırmış bir adamdan rahatsızlık duydukları gibi ürperecekti. Kafalarındaki hakim anlatıya aykırı bir şeyler söyleyen adamdı Bowie. Ömrünün sonuna kadar bu dünyayla pek bir bağı olmayan bir uzaylıydı. Yaşı veya cinsiyeti yoktu. Ölmeden önce kanser olduğunu insanlara duyurmadan bu dünyadan gitmesi belki ait olduğu yere döndüğünün habercisidir. Veya Agartha’da bizi bekliyordur, kim bilir…

Yazar: Venator

DU tarihsel olarak 1881 yılında kurulmuştur. Bu idarenin kökleri Osmanlı İmparatorluğu’nun 1854 yılında başladığı dış borç alma girişimlerine yaslanır. İmparatorluk 1854 yılından 1875 yılına kadar çeşitli sebeplerle borçlanmıştır. Alınan ilk borcun gerekçesi Kırım Savaşının getirdiği mali yükleri karşılayabilmektir. Bununla birlikte bir süre sonra İmparatorluk, artık borçları ödeyebilmek için borçlanmaya başlamıştır. Bir de piyasadaki melez para (kaime) toplatılmalıdır. Bunun için de borçlanılmıştır. Bu tabloda İmparatorluk aslında bir borç bağımlılığının içindedir.

1875 yılına gelindiğinde Mahmut Nedim Paşa, Moratoryum ilan eder. Moratoryum para piyasalarında şok etkisi yaratır, İmparatorluk mali anlamda büyük bir güven kaybına uğrar. Bu sürede yeni borçlar alınamaz. 1881 yılında ise Muharrem Kararnamesi ilan olunur. Daha önce Rüsum-ı Sitte adıyla Galata Bankerlerine tevdi edilen gelir kalemleri 1881 yılından itibaren DU’ye terk edilir.

Bu vergi kalemlerinin arasında tütün, tuz, ipek, balıkçılık, pul vb. şeyler bulunmaktadır. Antlaşma gereği DU bu gelir kalemlerinin toplanması ve işletilmesi gibi konularda serbestliğe sahiptir. Hükümet, tek başına karar alarak bu vergiler üzerine tasarrufta bulunamaz ve dış ticaret vergilerini artıramaz hale gelmiştir. Bununla birlikte DU ve onun ikizi Reji İdaresi kendi personelini çalıştırmaktadır. Bu personel sayısı zaman içerisinde Hükümet maliye personel sayısını aşmıştır.

DU kâğıt üstünde bir devlet kurumudur. Ancak gerçekte bu her zaman böyle olmamıştır. DU’nin çok uluslu temsilciler konseyi, zaman zaman yabancı yatırımcıların ve temsilcisi oldukları devletin çıkarlarını İmparatorluğun çıkarlarının önünde tutmuşlardır. DU’nin varlığı Avrupa borsalarına güven vermiştir. Yapılacak yatırımların kesinlikle boşa gitmeyeceği, verilen borçların mali egemenlik haklarına tecavüzle mutlaka geri alınabileceğine dair büyük bir güven.

John Hobson 1902’de yazdığı eserde şöyle der:

“Son zamanlarda yabancı bir ülkeye sermaye yatırma alışkanlığı öyle bir boyuta ulaşmıştır ki, Büyük Britanya’daki varlıklı ve siyasi olarak güçlü sınıflar, gelirlerinin büyük ve giderek daha büyük bir bölümünü Britanya İmparatorluğu dışında yatırılan sermayeden elde etmektedir. Zengin sınıflarımızın, üzerinde siyasi kontrolleri olmayan ülkelerdeki bu artan hisseleri, modern siyasette devrimci bir güçtür; bu, bu devletin vatandaşları olarak siyasi güçlerini, endüstriyel bir hisseye sahip oldukları bu devletlerin siyasi durumuna müdahale etmek için kullanma yönünde sürekli artan bir eğilim anlamına gelmektedir.” (Hobson, 2025, 304)

Gerçekten de 19. yüzyıl boyunca merkez devletler (İngiltere, Fransa ve biraz gecikmeli olarak Almanya) kapitalist-emperyalist rekabeti yabancı ülkelere borç verme alanına da taşımıştır. Bu yüzyılda Mısır, Fas, Çin, Rusya, Yunanistan, İran ve Latin Amerika ülkeleri çeşitli çıkar grupları tarafından borçlandırılmıştır. Bu borçlanmaların sonunda bazen silahlı işgal (Mısır ve Çin) bazen de mali gelirlerin kontrolü (Osmanlı İmparatorluğu) devletlerin karşısına çıkmıştır.

Osmanlı İmparatorluğu henüz bu zamanda silahlı olarak işgal edilmemiştir. Ancak mali anlamda işgal edilmiştir. Vergi oranlarını kendi belirleyemeyen bir devlet, yabancı bir çıkar grubunun çıkarlarını korumak için var olan silahlı unsurlar (kolcular) ve üreteceği ürünün tohum seçimine, ekebileceği alana kendisi karar veremeyen bir üretici. 19. yüzyılda Osmanlı genelinde gördüğümüz yaygın bir manzaradır.

Örneğin tütün üreticilerin yaşadığı zorluklar Batı Anadolu bölgesinde halk türkülerinden eşkıyalık hareketlerinin genel çerçevesine de yansımıştır. Reji İdaresi tarafından eziyet gören bir köylünün eşkıyalığa başlaması oldukça sık tekrar eden bir olaydır. Reji İdaresi, tütün ekilecek alanın belirlenmesi, tohum kalitesinin belirlenmesi gibi konularda son sözü söylerken bir yandan da üreticiyi kendinden izinsiz tütün üretememeye zorlamıştır. Tütün üretmek isteyen kişiler Reji’den izin almalıdır. Arazi gerekli şartları karşılamalıdır. Ürün kotasına uygun hareket edilmelidir ve Reji’nin verdiği fiyatın üstüne ve altına satılmamalıdır.

Kendi toprağında istediği ürünü istediği şekilde üretemeyen üretici zaman zaman kaçakçılık yapmaya başlamıştır. İronik bir şekilde kendi ürününün kaçakçısı olmuştur. Bunun karşılığında ise Reji kolcuları ile aralarında çatışmalar çıkmış ve H. A. Şanda’nın (Şanda, t.y, 87) aktardığına göre yaklaşık yirmi bin kişi bu çatışmalarda hayatını kaybetmiştir. Bu sırada kaçakçılık ile mücadelede jandarmalar ve kolcular zaman zaman ortak hareket etmiştir. Kolcuların, jandarmalara da saldırdıkları olmuştur. Çünkü kimi gözlemcilere göre herkes tütün kaçakçılığı yapmaktayken en fazla kaçakçılık yapan kişiler jandarmalardır. Arşivlerde görüntülenen belgelerde kolcular ile girilen çatışmalarda hayatlarını kaybeden askerler hakkındaki bilgilere ulaşmak mümkündür. Buna karşın genellikle bu kolcular cezalandırılmamıştır.

Sonuç olarak DU, Osmanlı İmparatorluğu için mali anlamda bir işgal unsurudur. DU var olduğu zaman boyunca, yabancı girişimcilerin işlerine aracılık yapmış, konsey yabancı devletlerin çıkarlarını savunmuş, kolcular devletin resmi askerleri ile çatışmalara girerek birçok insanın hayatını kaybetmesine neden olmuş (literatürde zaman zaman sepoylara benzetilmişlerdir) ve üretim ilişkilerini şekillendirerek ekonomide belirleyici unsur olmuştur. DU’nin varlığının en olumsuz sonucu ise devletin bazı vergi gelirlerini toplayamaması dolayısıyla bunların hazineye aktarılamaması olmuştur. Bu durum yapılacak askeri yenilikler, kamu yatırımları ve reform çalışmaları için gerekli paranın toplanamamasına neden olduğu gibi İmparatorluğun borç bağımlılığını bir kısır döngü içine sokmuştur.

*Bu yazı konuyu en az bilen kimsenin bile anlayabileceği şekilde yazılmaya çalışılmıştır. Kesinlikle akademik bir yayın olarak görülmemelidir. Arşiv belgeleri ile ilgili veriler burada daha sonra tezimde yayınlanacağı için paylaşılmamıştır. Yazıda amacım DU için genel bir çerçeve oluşturabilmektir.

Yazar: Alperen Kılınç

Kaynakça

Hobson 2025 Emperyalizm, çev. Murtaza Özeren, Kutadgu Yayınları, 2025.

Şanda t.y Yarı Müstemleke Oluş Tarihi, Gözlem Yayınları, Tarihsiz.

Instagrama girin. Herhangi bir bilinen moda dergisinin gönderilerine göz gezdirin. Sükse yapmış bir ünlünün, Jeremy Allan White veya Harry Styles mesela, stilistleri tarafından özene bezene giydirildikleri bir kombinini paylaştıkları gönderilerde özellikle şu iki lanet sıfat tamlaması durmadan karşınıza çıkacaktır: Eforsuzca havalı ve zamansız stil. Bu iki virüsün kurbanları sadece moda yazarları değil. Genellikle erkeklere hitap eden moda inlfluencerları da, özellikle kahrolası “old money” arketipi yaygınlaştığından beri, bu iki kalıbı ağızlarında sakız gibi çiğneyip duruyor. Şu an bu satırları yazarken bile gözümde canlandırabiliyorum: Orta uzunlukta, lacivert keten gömlek, dar paça beyaz keten pantolon, kahverengi süet loafer giymiş altın Ray-Ban Aviator gözlüklü sıska bir erkek, kasım kasım kasılırken şu cümleler dökülüyor ağzından: “Beyler, işte böyle giyinirseniz siz de zamansız bir stile sahip olabilirsiniz.”

Başka bir örneği ise özellikle RW Twitter çemberinde havalar ısınmaya başladığında sivrisinek gibi biten ve aynı kopyala-yapıştır görsel ve mottolarla insanı bıkkınlığa sürükleyen “Nietzschean Vitalist Green Polo Loafer Nationalist” hesaplar. Bu banal etkileşim bağımlılarına, zeki ve akıllı gençlerin estetik zevkini baltalayan kömür tüccarları oldukları için apayrı bir kine sahibim. Bu tavsiyelerin stille hiçbir alakası yok. Bunlar otomobil reklamlarıyla eşdeğer ifadeler. Moda yazarları ve influencer’lar size anlaşmalı olduğu markaların kıyafetlerini ve bu yolla da bir hayat tarzı satmaya çalışıyor. Alt metin ise şu: “Bu adam gibi giyinirsen sen de bir arzu nesnesi olacaksın, hayatın artık daha yaşanabilir olacak. Mutlu olacaksın. Tıpkı o adam gibi.”

Modayla içli dışlı olan herkes, bir dönem bu iddianın cazibesine kapılmıştır. Herkes havalı olmak ister ve bunun için yalnızca ekranda görünen kıyafetleri alıp üstüne geçirmek gerekiyorsa, denememek için hiçbir sebep yoktur. Bir hevesle mağazaya gidilir, sezondan kıyafetler çekilir, tezgahtardan alınan gazla artık oradan yeni bir insan olarak çıkılır. Gerçekte, evdeki hesap çarşıya uymaz çünkü üstünüze geçirdiğiniz başkasına ait olan bir kostümdür, sizinle alakası yoktur. Sosyal medyada “old money olacağım derken Kamil Koç muavini olan lavuk” videolarını gördüğünüzde ise yaşayacağınız hüsran, kredi kartı borcunuzdan daha acı vericidir.

X:gormemissay

O zaman artık başlıkta sorduğum soruya cevabımı vereyim: Hayır, efor göstermeden havalı olmak mümkün değildir. Dahası, bunun peşinden koşmanın yarardan ziyade zararı vardır.

1- Stilist Faktörü

Neredeyse tanıdığınız bütün ünlüler, internet kişilikleri, modeller vs. stilist kullanır. Bu stilistin ise tek görevi müşterisini olabildiğince şık göstermektir. Müşterilerin ölçüleri alınarak önce fiziksel sınırlar çizilir. Sonrasında, müşterinin kim olduğu analiz edilir. Kişiliği, davranışları, oturuşu kalkışı, güçlü ve zayıf özellikleri adeta bir portre çalışması gibi incelenir ve orada kişinin profili çıkarılır. Sonrasında, profile uygun olacak bir gardırop hazırlanır, buradan parçalar kameraların karşısına geçilecek yer, zaman veya etkinliğe göre özenle seçilerek kombin oluşturulur. Yani, sizin ekranda gördüğünüz sihirli bir şekilde eforsuzca havalı yapan kombinin arkasında korkunç bir emek mevcuttur. Üstüne, bu kombin onu giyecek kişi için kişiselleştirilmiştir. O kıyafet size ait değildir, onu giymek taklittir, eğreti durur, yakışmaz. Çünkü o kombinasyondaki anahtar parça, kıyafetlerden öte onu giyen kişidir.

2- Kendini Yiyen Yılan

Eğer sizi baştan aşağı giydirecek bir stilistiniz yoksa ne yapmanız gerekir? Bir stilist size ne yapacaksa, onu kendi kendinize uygulamanız. Birçok kişi, bu koca adımı atlayıp bilinçsizce durmadan farklı kalıplara girip çıkarak bir yere varmaya çalışır. Bu sarmal, birinin kendine yapabileceği en kötü şeylerden biridir. Döngü, her aşamasında belli bir bedel gerektirir. O kıyafetin ne olduğunun tespiti, gidip denenmesi, alınması… Bu aşamaların hepsinde kişi zaman ve para gibi iki kıymetli varlığından harcamak zorunda kalır. Döngü her tekrarlandığında zarar birikir. Üstüne kişi sadece maddi değil manevi olarak da bir yorgunluk hisseder. İstenilen sonucun elde edilememesi hevessizliğe, özgüvensizliğe sebep olur. Elde ne kalmıştır? Suratına bakılmayacak bir ton kıyafet, kaybolan vakit ve para. En kötüsü ise bu kritikten yoksun kopyala yapıştır döngüsünün sonucunda kişinin estetik algısı aynı kalmıştır. Stilin temel taşı olan benlik harcanan bunca vakit ve paraya rağmen gelişme kaydetmemiştir. İşte bu, en büyük tehlikedir.

3- Kuralların Ötesinde Bir Zamansızlık

Ralph Lauren. “Zamansız stilin” peygamberi. Markası Polo Ralph Lauren, kurulduğu tarihten günümüze prep stilinin en önde gelen bayrak taşıyıcısı. YouTube, Twitter, Instagram bütün sosyal medyada onun zengin Amerikan mirasınına methiyeler dizen içeriklerle doludur. Sadece Ralph Lauren giymek, hatta onun tarzına yaklaşmak bile, havalı olmak için yeterlidir.

Pekala, bunları biliyoruz. Peki, o markanın arkasındaki adamı ne kadar iyi biliyoruz? İsmini tarihe kazımış Ralph Lauren’in şahsi stili nasıldı? İşte bu pek konuşulan bir konu değil.

Ralph Lauren, Americana’nın başrolü olmasıyla beraber aynı zamanda hayli deneysel bir şahsi stile sahiptir. Markasını üstüne inşa ettiği kuralları yıkmaktan asla çekinmez.

Kuralları yıkarak yaratılan stil, özel olmasıyla zamansızlık statüsünü kazanır, norma uyarak değil. Ralph Lauren tam olarak bunu yaparak havasına hava katıyor. “Bu kurallar bana sökmez” diyor. Şimdi bu kombini kopyalayarak havalı olunabilir mi diye sorsam büyük ihtimalle hayır dersiniz. Ama coolluğun, zamansızlığın özü de burada yatar: Şahsına münhasır bir stil. Pastanın üstündeki çilek. Şu an “tamam kardeşim anladık kopyala yapıştır olmuyor da kendi stilimizi nasıl oluşturacağız” diye söylendiğinizi duyabiliyorum. Cevabı bir sonraki yazıda.

Bugünün muhafazakarlığının temelinde ilginç bir paradoks yatıyor. Bazı politik hareketler güzellik, gelenekler ya da medeniyetten çok daha fazlaca bahsederken bunlardan çok azı bahsettiği şeyi yaratma, fonlama ya da en azından var olanı gerçekten koruma konusunda muktedir (ya da istekli?) görünüyor. Nasıl oluyor da sanat dünyasında yok olmuş aklı başındalığı geri getirmek isteyenler aynı zamanda bahsi geçen dünyadaki en noksan kesim olabiliyor?

2024 Postliberalizm Konferansı’nda ve daha sonrasında The Critic’teki yazımda da bahettiğim gibi, bu konunun kilit noktalarından birisi bağışçıların kör noktası. Muhafazakâr cenahın elit bağışçı kesiminde şu üç tavır hakim:

1. Kayıtsızlık. Muhafazakâr birçok kişi sanatı dekoratif ya da lüzumsuz – sadece parası yetenlerin sahip olabileceği bir hobi olarak görüyor. Piyasanın, “woke sanata” karşı “ticari sanatı” teşvik ederek durumu düzelteceğini hayal ediyorlar. Fakat yüksek sanat dediğimiz şey asla arz-talep kanunlarına göre çalışmıyor. Bundan ziyade her zaman sezgi, uzun dönemli hamilik ve “çeyrek dönemde” getirisi olmayan şeylere ihtiyaç duymuştur.

2. Riskten kaçınma. Varlıklı muhafazakârlar sanat koleksiyonu yapsa ya da dinletilere katılsa da çok nadir kurum inşa ederler. Bu durum, günümüz sanat dünyasının hali ve alandaki birçok önemli aktörün sürekli sergilediği radikal ideolojiler göz önünde bulundurulduğunda son derece anlaşılabilir. Yine de kişisel zevklerde inzivaya çekilmek; sanatın prestij ekonomisinin sivil hayatı ve hatta rejim değişikliğini –tam olarak sağcıların sahip olma iddiasında oldukları şeyleri– nasıl şekillendirdiği konusundaki cehaletlerinin talihsiz bir göstergesidir.

3. Kültürel deneyimsizlik. Sanatsal eğitimden mahrum kaldıkları için, birçoğu iyi bir sanatın/sanat eserinin neye benzediğini bilmiyor. Prestijin de peşine düştüklerinde, genellikle zevklerini siyasetlerinden nefret eden kişilere havale ederler ve bu kişiler onların parasını alırken aynı zamanda inançları nedeniyle hamilerini ağır şekilde yargılamayı ahlaken tuhaf bulmazlar.

Lütfen dikkat ediniz: Yukarıda da bahsettiğim gibi, elbette sanatı seven ve ona değer veren insanlar var. Tabii ki de sağ siyaset dediğimiz şey geniş bir kategori: Amerika’daki sağcı radikal karşı-elitlerin Scrutoncu muhafazakârlar, Gaulle hayranları ya da dünya çapındaki liberteryenlerle aynı olduğunu iddia etmiyorum. Yine de politik spektrum boyunca, özellikle de elit bağışçı sınıfında, benzer trendler olduğuna inanıyorum. Uluslararası seviyede de, ardı ardına gördüğümüz şeylerden temel düzeyde farklılaşmış ve sürdürülebilir bir alternatif ortaya kuracak bir ya da birkaç kuruluş hala göremiyorum.

Bu nedenden dolaydır ki, online dövünmeler bizi çok da ileriye götürmeyecek. Tam aksine, sağcı düşünürler ve liderler şu tuhaf gerçekle yüzleşmek zorundalar: gerici/ tutucu performatif tepkilerin kendisi de içinin boş olmasından endişe duydukları sanatın güncel durumu kadar boş. Verilen tepkilerin, özellikle de online çevredekilerin, sesi yükseldikçe taraftarlarının ne kadar azının sanatın neyi talep ettiğinden bihaber olduklarını açığa çıkarıyor. Azizlerin mozaiklerini ve mermer yapıları “RETVRN” feryatlarıyla geri dönüşüme sokan dijital “gelenekselciler”, küçümsedikleri avangart ve solcu kesimin merasim ve kasıntılıkları konusunda aynı fetişi sergiliyorlar.

Gustave Courbet’nin Sanatçının Stüdyosu eserinden bir detay. En sağ uçtaki Charles Baudelaire’in ve ortada duran Courbet’nin hamisi Alfred Bruyas’ın figürlerine dikkat edin.

Aaron Renn’in de dikkat çektiği, nihai paradoks şurada yatıyor: Muhafazakârların romantize ettiği, George dönemi mimarisi, küçük kent meydanları ya da zanaat atölyeleri gibi manzara ya da estetik formlar, sıklıkla kendi politik rakipleri tarafından mesken tutulup korunuyorlar. Pratikteki duruma baktığımızda, bu şeylere değer atfettiğini iddia edenler ne buna benzer yapılar inşa etmiş ne de bunu yaşatacak felsefi bütünlüğü ya da hamiliği sağlamıştır. İşte Sumantra Maitra da yakın zamandaki bir yazısında bundan bahsediyor, ona göre muhafazakâr duygu yüklü estetiğin için boşluğu “vibe’a”, sembollere ve anlamsız nostaljiye verdikleri değerin gerçekten varlığını sürdürecek kültür inşasına verdikleri değerden fazla olmasına yoruyor. Aşağıdaki bölüme canıgönülden katılıyorum:

“Özellikle yeni sağın içerisinde büyük bir kültürel boşluk var. Fakat bunun sebebi alışveriş alışkanlıkları gibi maddi sebeplerde değil, daha ziyade derinden gelen bir felsefi bakış açısından kaynaklanıyor. Hem Amerika’daki hem de Avrupa’nın belli yerlerinde yükselen popülist sağ ne yapısal ne de felsefi olarak imparatorluk, kozmopolitanlık ya da kurumsalcı bir yapıyla tasarlanmadıklarından güzelledikleri 19. ve erken 20. Yüzyılın estetiğini ve yaşamını gerektiren özelliklerden yoksunlar. Bu sırada, son yirmi yılın getirdiği kendini aşağılama politikalarının ve demografik değişimden kaynaklanan imparatorluk ve gelenekselliklerinden kopmuş, an itibariyle politik olarak umutsuzca savrulan kozmopolit liberaller hem ilerlemenin hem de ata mirasının çok daha iyi bir savunucusu görünüyor. Bu bir yargı değil, daha çok bir gözlem.”

Aynı zamanda, farklı politik yorumcular olabilecek herhangi bir devlet unsuruna karşı düşmanlık tutumunu sergiliyorlar. İlerlemeci hareketlere harcanan teşvikleri görüp, anlaşılabilir biçimde reformda sabırsızlandıklarından, devletin kategorik olarak her şeyden elini ayağını çekmesinde karar kılarken sürdürülebilir bir özel-kamu himaye ekosistemini reddediyorlar. Liberteryenler, sadece serbest piyasa ve “kişisel zevk” mantığıyla gelişemezler. Bu ayrıca devletin kültür konusunda çekimser kalamayacağı gerçeğini gözden kaçırıyor, çünkü devlet dediğimiz yaşayış biçimlerimizi sürdüren anlayışın yaşayan bir tezahürü.

Bu durum daha derindeki bir şeye ihanet ile geliyor: Sağ, kültür dediğimiz şeyi anlamıyor ve kendi zenginliği ile ne yapacağı konusunda fikirsiz. Ne yazık ki, yakın zamandaki örneklerin de bize hatırlattığı gibi, büyük zenginlik büyük zevki beraberinde getirmiyor. Elon Musk’ın devasa metal bir çatalı satın almasını ele alalım: her ne kadar 9 metre yükseklikte olsa da yine de X’in San Francisco’daki merkez binasının önünde, Jeff Koons’u anlaşılması zor kılacak bir biçimde duran bir çatal. Ya da Kanye West’in eşini neredeyse çıplak bir biçimde, adeta Rönesans portreciliğini Instagram çağındaki sapkın bir güncellemeyle sunma alışkanlığını hatırlayabiliriz. Belki de Andrew Tate’in, YMCA’in homoseksüelliğinin parodisinin sınırlarında gezen meczup maskülenist estetiği de örnek verilebilir. Ya da her sene gerçekleştirilen Met Gala’da görülen anlamsız moda deneyleri. Yahut Bezos’un giysileri. Umuyorum ki mesele anlaşılmıştır.

Elbette eğitim de burada kilit bir rol oynuyor. Elit kurumlar sanata göstermelik bir değer verdikleri zamanda bile en azından muhafazakarlığın ata mirasını koruma ve devam ettirme fikirlerini anlayan, hatta bazen de buna sempati duyan mezunlar yetiştiriyordu. Buna karşılık, sağın çoğu kesimi sanata diğer kurumlara gösterdikleri saygının aynısını gösteriyordu. Fakat bugün aynı üniversiteler ve okullar, sağa karşı sempati değil, kibir ya da en iyi ihtimalle anlayışsızlık duyan kişiler yetiştiriyorlar. Aynı zamanda da halkın sanatı destekleyecek eğitimli kısmını hem de sanatı idare edecek uzmanlar kendi içlerinden çıkıyor. Dolayısıyla, günümüzün kültürel ekosistemi hileli bir oyundan ibaret.

Yine de bu her şeyin yitip gittiği anlamına gelmiyor. Gerçekten sanattan anlayan ve onları diğerlerine de aktaran, etki sahibi olmanın beraberinde getirdiği sorumluluğu anlayan hamiler hep vardı, hala da varlar. Fakat günümüzün baştaki kültürel sınıfının sahip olduğu hakim stil ne klasik ne de avangart olarak tanımlanabilir. Bunlardan ziyade, daha çok duygusal, cafcaflı, tutarsız ve en önemlisi de orta kesimci: hem derinliğe hem de disipline alerjisi olan ama yine de orijinal gibi görünmek için umutsuz.

Politik liderler konudan tamamen uzaklaştıkça, duyulan aynı endişe büyümeye devam ediyor: Elitlerin zevki “elit olmayanın” etrafında bir araya geliyor, üst-orta sınıfı çağrıştıran herhangi bir şeye sırtını dönüyor, iyi bir zevk ve kültürün takdirine bile. Kimse bu sorundan muaf değil. Fransız cumhurbaşkanlarının eskiden bir duruş sergilemek için kültürün devamını sağlayacak yapılar (halk kütüphaneleri ya da müzeler gibi) inşa ettirmesini göz önüne alın. Nicolas Sarkozy’den beri bu gayri resmi gelenek ortadan kayboldu.

Emmanuel Macron bile, ki sanatla olan sözde iç içeliği ile gazeteciler tarafından övülür (bir konsere katıldığı sırada tuttuğu nota kağıdını hatırlıyorum, ya da 2024 Olimpiyat Oyunları’ndaki kaba ve cahil Aya Nakamura için gösterdiği vatansever tutkusunu), kendisini geri çekti. Evet, Notre-Dame’ın yeniden inşası ve Olimpiyat’ların hazırlığı her ne kadar değerli projeler olsa da (hatta biri diğerinden daha da değerli), bunlar dönemsel yani Macron’un planlamadığı dönemsel şeylerdi.

Hugo van der Goes, Portinari Sunak Panosu, 1476 ve 1470, panel üzerine yağlıboya, 253 cm x 586 cm (Uffizi Galerisi). Bruges’deki Medici Bankası’nda çalışan Tomasso Portinari, kuzeyli sanatçı Hugo van der Goes’u memleketi İtalya’nın Floransa kenti için İsa’nın doğumunu gösteren devasa bir sunak panosu yapması için görevlendirdi. 1483’te Santa Maria Nuova hastane kilisesinde sergilendiğinde büyük bir sansasyon yarattı. Portinari’nin kozmopolit sofistikeliğini yansıtırken, Floransa sanatının yönünü de büyük ölçüde etkiledi.

Curtis Yarvin’le geçtiğimiz günlerde hamilik hakkında sohbet ettiğimizde konuyu iyi açıkladığını düşündüğüm gayet iyi bir metafor kullanmıştı. Az çok şöyle bir şeydi: sağ cenahın liderleri hayırseverliğin nüfuz dünyasını bir şarap tadım kulübü gibi görüyorlar. Bazıları hiç bu işlere bulaşmak istemezken bazıları da arada sırada eğlencesine tadıma katılıyor. Politik rakiplerinin şaraba doymayan yüksek işlevsellik gösteren alkolik olduklarından bihaberler. Bunun bir kısmı tat alma duyunu keskinleştirmekle ilgili olsa da büyük bir kısmı kültürel üretimin araçlarını kontrol etmek: kadehleri daima dolup taşmalı. Buna karşı koymak için de birkaç tadım seansına katılıp evinin rahatlığına geri dönemezsin. Senin kadehlerin de dolup taşmalı.

Dolayısıyla, sağ görüşteki insanlar çok daha sınırlı kullanışlılığı olan yamalı bir dünya görüşüne sahip olma eğilimindeler. Önemli olarak, ki buna da The Critic’te çıkacak bir yazımda değineceğim, burada var olan ve yeterince konuşulmayan bir psikolojik boyut var. Ego ve kimlik, diskuru domine ediyor ve her ne kadar sağ bu noktadan solu devamlı vurmaya devam etse de çuvaldızı kendine batırmakta başarısız oldu. Tam tersine, sağın rakiplerine karşı koyacak tutarlı bir kültürel stratejisi bulunmamakta. Onlarca yıllık işlevsizlik sonrasında, birçoğu fikirlerini bir fikirden ziyade altkültürün bir üyelik veya statü sembolü gibi görüyor. Bu fikirlere karşı gelmekse artık bir fikre karşı gelmekten ziyade bir kimliğe saldırıda bulunmak oluyor. Tartışma, mantıkla yapılan bir diyalog, sohbet ya da plan değil, kişisel bir saldırı olarak görülüyor. Sonuç olarak bu konular artık sadece insanların kendilerinden bahsetmek için kullandıkları birer araç olmaktan çıkıp, kendileri hakkında olan bir tartışmaya dönüştü.

Ne yazık ki sol aynı güç iştahıyla karşılaşmadığı sürece bu oyunu daha iyi oynamaya devam edecek. Ama yine de sağ burada ihtiyaç duyulan şey konusunu yanlış anlamamalı. Progresif cahillerin yaratıcılık ve sanat yaratımı üzerinde kurduğu kalenin kuşatması “Sağ Sanat’ı” sipariş etmekten geçmiyor. Bundan ziyade, sanatın derinden gelen gücünü anlayan insanları akıllıca desteklemekten ve bunu yalnızca bir politik bir laf salatasına indirgememekten geçiyor.

Konu hakkında yazdığım yazıya gelen bir yorumdaki okuyucunun bahsettiği gibi, Sağ kültürel açıdan tamamen bir boşluktan başlamıyor. Mesela Birleşik Krallık’ta yer yer hamilik konusunda hala ciddi olarak çalışanlar var. Mesela üniversite koroları hala yeni eserler istiyor (özellikle, 3. Charles’ın taç giyme töreni muhteşem bir eserdi, özellikle de Debbie Wiseman’ın eserini beğendim); Glyndebourne hala sapasağlam duruyor; değerli vakıflar ciddi sanatçılar için gelir kapısı olmaya devam ediyorlar, tıpkı Continuo Vakfı’nın erken dönem müziği için yaptığı gibi; patreon modelleri Samuel Andreyev gibi büyük zihinleri fonluyor. Dahası, hamilik sınırlarının dışında edebiyat yayıncılığı dünyasında iyi liderler müthiş şeyler gerçekleştirmeye devam ettiğinin örneklerini verebiliriz.

Gentile Bellini, San Marco Meydanı’nda Geçit Töreni, 1946, tuval üzerine sulu boya.

Medeniyeti kuran şey hiçbir zaman yakınmalar olmamıştır. Devamlılık ve güzellikten bahsedenler ciddiye alınmak istiyorlarsa bir zamanlar sanatı yaratan sabır, güzeli çirkinden ayırma ve cömertlik gibi alışkanlıkları yeniden kazanmaları gerekiyor. Hamilik duygusal olan için bir hobi değildir; şeylerin kalıcılığına olan inancın bir eylemi, bir tür sorumluluktur. Sol, aşırılıklarına rağmen, hayal gücünün yatırım gerektirdiğini anlıyor. Sağ hala kendi yorumculuğunu bir kültürel sınıf olmakla, duyduğu nostaljiyi de bir planla karıştırıyor. Daha da kötü senaryolarda, hayal gücünden yoksun ve sabırsız olan basitçe etrafı yıkmaya çalışacak ve rakibinin daha da saçma bir şeyle yıktığı alanı doldurması için bir gedik açtığının farkına çok geç varacaktır.

Yazar: Lola Salem

Çevirmen: @turkishlprchn

Editör: Fahri Tüfenktürk

Baskın görüş, kendimizden ziyade çevremizi değiştirerek evrimleştiğimiz yönündedir; genetik evrim yerini kültürel evrime bırakmıştır. Örneğin, soğuğa giysiler giyerek veya ateş yakarak “uyum sağlarız”. Kültür, çok çeşitli koşullarda yaşamamıza olanak tanıdığı gibi bizi de buna göre çeşitlendirmiştir. Evet, biz de şekil, renk ve boyut bakımından çeşitlendik; ancak bu farklılıklar önemsizdir.

Şimdi ise bu görüş, insan genetik evrimi üzerine yapılan iki çalışma tarafından sorgulanıyor. Her iki çalışmada da araştırma ekipleri, insan genomunda yeni SNP’lerin (tek nükleotit polimorfizmleri1) ne kadar hızlı ortaya çıktığını hesaplayarak evrimsel değişimin hızını ölçtüler. İki ekip de aynı sonuca vardı: Kültürel evrim, genetik evrimin yerini almadı ya da onu yavaşlatmadı. Aksine, kültürün giderek artan önemi, insan genomunun daha hızlı evrimleşmesine yol açtı.

İlk çalışma, Wisconsin Üniversitesi’nden antropolog John Hawks tarafından yürütüldü. Çalışmada iki ana bulgu elde edildi.

Avcı-toplayıcılık yerini tarıma ve diğer kültürel değişimlere (yerleşik yaşam, kasaba ve şehirlerin büyümesi, sosyal karmaşıklığın artması) bıraktığında, genomdaki değişimler yüz kattan fazla hızlandı. Üstelik genetik evrimin bu yüksek hızı, yazılı tarihin oldukça ileri dönemlerine kadar devam etti ve Afrika’da 8.000, Avrupa’da ise 5.250 yıl önce zirve noktasına ulaştı.

Genetik evrim, insanların Ekvator’dan Kuzey Kutbu’na kadar yayıldığı bir dönemde hızlanmaya başladı. Bu hızlanma, insanların yeni doğal ortamlardan ziyade, giderek çeşitlenen kültürel ortamlara uyum sağlamasından kaynaklanıyordu. Artık sadece yeni yerlere uyum sağlamıyorlardı, eskiden bulundukları yerlerdeki yeni yaşam biçimlerine de uyum sağlıyorlardı.

Sonuç olarak, kültürel değişimin hızlanması genetik değişimi gereksiz kılmak bir yana, daha çok gerekli kıldı. Bu iki evrim biçimi, biri diğerini ileriye taşıyarak birbirini tamamladı.

Genetik değişim hızı, aslında yukarıda belirtilen 8.000 ve 5.250 yıl öncesinden daha geç bir tarihte zirveye ulaşmış olabilir. Bu hız arttıkça, adaptif (uyum sağlayan) ve adaptif olmayan genetik değişimleri birbirinden ayırmak da bir o kadar zorlaşmaktadır. Uyum sağlayan değişimlerin giderek daha büyük bir kısmı, rastgele mutasyonların oluşturduğu arka plan gürültüsünün ancak biraz üzerine çıkabilmektedir. Eğer bu gürültüyü filtrelerseniz, yakın dönem evriminin de büyük bir kısmını elemiş olursunuz.

Bu tür bir çalışma, yakın dönem evrimini yansıtma konusunda başka bir açıdan daha yanlılık taşır. Yalnızca günümüz insan topluluklarının sınırlı bir kısmından elde edilen verileri kullanır. Dolayısıyla, ilk insanlardan günümüze doğru ilerledikçe, insan türünün tamamında meydana gelen evrimsel değişimin giderek daha az bir kısmını saptayabilirsiniz.

Şöyle açıklayayım: John Hawks verilerini, on bir gruptan örnekler içeren HapMap2 projesinden aldı. Bu gruplar şunlardır: Kuzeybatı Avrupa kökenli Amerikalılar, Toskanalılar, Han Çinlileri, Çin asıllı Amerikalılar, Japonlar, Meksika asıllı Amerikalılar, Guceratlılar, Afrika kökenli Amerikalılar, Luhyalar, Masailer ve Yorubalar.

Bu on bir grup ve diğer tüm insanlar, yaklaşık 100.000 yıl önce Doğu Afrika’da bir yerlerde yaşamış olan kurucu bir gruptan türedi. Bu grup büyüyüp Afrika’nın ötesine yayıldıkça yeni gruplara ayrıldı; bu gruplar da sırasıyla daha da yeni gruplara bölündü. Zamanla, bu grupların giderek artan bir kısmı, söz konusu on bir HapMap grubunun doğrudan atası olmayacaktı. Sonuç olarak, bu grupların geçirdiği evrimsel değişim HapMap verilerinden çıkarılamaz. Bu sorun sadece HapMap’e özgü de değildir; günümüz insan topluluklarının tamamını içermeyen her veri setinin ortak sorunudur.

Öyle görünüyor ki, türümüz son on bin yıl içinde, geride bıraktığı bir milyon yıla kıyasla çok daha fazla genetik değişim geçirmiştir. İnsan evrimi, istikrarlı bir şekilde ilerleyen düz bir çizgi olmamıştır. Aksine, üstel bir eğri çizmiştir.

@nope01s.astroHuman technological development is crazy. #NASA #astronomy #moon #apollo11 #technology

Tiktok failed to load.

Enable 3rd party cookies or use another browser

Bu tür bir çalışma, yalnızca yakın dönem evrimini değil, erken dönem evrimini yansıtma konusunda da yanlılık taşıyabilir. Bir seçilim olayı, bağlantı dengesizliğinin (farklı SNP varyantlarının birbiriyle ne ölçüde ilişkili olduğunun) bozulma hızı ölçülerek tarihlendirilir3. Dolayısıyla, eğer bağlantı dengesizliği zaten tamamen çözülmüşse, erken dönem olayları gözden kaçabilir.

Gözden kaçan bu seçilim olaylarını saptamak için daha büyük ve daha yoğun bir veri seti kullanmayı deneyebilirsiniz. Nitekim Hawks ve çalışma arkadaşları, HapMap’in orijinalinin iki katı büyüklüğünde bir versiyonunu kullandılar. Ancak veri boyutundaki bu artış, erken dönem olaylarının sayısında yalnızca marjinal bir artış sağladı. Araştırmacılar, ‘80.000 yıl öncesine kadar uzanan olayların çoğunun saptandığı’ sonucuna vardılar (Hawks vd., 2007, s. 20754).

Yukarıdaki bulgular, ilk olarak 2023 yılında duyurulan ve nihayet geçen yıl yayımlanan bir çalışma tarafından kısmen desteklenirken, kısmen de sorgulanıyor. Bu çalışma, Vrije Universiteit Amsterdam’dan genetikçi Ilan Libedinsky tarafından yürütüldü.

Tıpkı Hawks ve çalışma arkadaşları gibi, o ve ekibi de geçmişteki farklı dönemlerde evrimsel değişimin hızını hesaplamak için SNP’leri kullandı. Ancak Hawks ve ekibinden farklı olarak, HapMap’in üç katından daha büyük olan İnsan Genomu Tarihlendirme4 (HGD) veri setini kullandılar. Ne yazık ki, verilerini etnik veya coğrafi kökene göre kontrol etmediler.

Libedinsky ve ekibi ayrıca, zihin veya beden üzerinde somut fenotipik etkileri olan SNP’lere odaklandılar. Ardından, zihin ve bedenin en çok evrimsel değişime uğrayan alanlarını saptadılar. Çalışmada üç temel bulgu öne çıktı.

İnsan evrimi iki hızlı değişim evresi geçirmiştir. Birinci evre günümüzden 2,4 milyon ile 280.000 yıl öncesini kapsıyordu ve yaklaşık 1,1 milyon yıl önce zirveye ulaştı. İkinci evre ise 280.000 ile 1.700 yıl öncesini kapsıyordu ve yaklaşık 55.000 yıl önce zirve noktasına ulaştı.

İkinci evrede üç alanda hızlı evrimsel değişim yaşandı. Önem sırasına göre bunlar: görme, zihinsel işlevler ve besin emilimi, sindirimi ve depolanmasıydı. Metabolizma, iskelet gelişimi ve bağışıklık sistemindeki evrimsel değişim ise çok daha kısıtlıydı.

Neokorteksteki evrimsel değişim, ortalama olarak, beynin diğer bölgelerindeki evrimsel değişime kıyasla daha yakın zamanda gerçekleşmiş gibi görünüyor.

Tıpkı Hawks ve ekibinin araştırması gibi, bu çalışma da yazılı tarihe kadar uzanan yakın zamanlı, hızlanmış bir evrimsel sıçramaya işaret ediyor. Ancak bu çalışma, söz konusu yakın dönem sıçramasının çok daha erken başladığını ve daha erken zirveye ulaştığını gösteriyor. Öyle ki bu zirve, tarihi çağlardan çok önce, modern insanın Afrika’dan dışarı yayıldığı dönemlerde gerçekleşiyor.

Bu uyuşmazlığın nedeni, kullanılan veri setlerinin farklı olması gibi görünüyor. Hawks ve ekibinin veri seti çok daha küçük olmasına rağmen, çeşitli insan grupları arasında eşit olarak dağıtılmıştı: Avrupa kökenli iki, Doğu Asya kökenli üç, karma Avrupa/Amerikan Yerlisi kökenli bir, Güney Asya kökenli bir ve Afrika kökenli dört grup. Dolayısıyla bu veri seti, insan gen havuzunun dengeli bir kesitini ortaya koyuyor.

Buna karşılık, Libedinsky ve ekibinin verileri çoğunlukla Avrupa kökenli insanlardan oluşuyordu (Hawks, 2023). Dolayısıyla bu veriler, insan gen havuzunun dar bir kesitini sunmaktadır. Üstelik bu araştırmacılar, insanlığın Afrika’dan çıkışından sonra farklı coğrafyalarda izlediği güzergahları da incelememişlerdir.

Eğer bir SNP veri seti coğrafi açıdan yeterli temsiliyete sahip değilse, insanlığın yalnızca günümüzden yaklaşık 50.000 ila 60.000 yıl önce Afrika’dan yayılmaya başladığı döneme kadar güvenilir veri sunabilir. Bu tarihten itibaren veriler, insan gen havuzunun giderek daralan bir kısmından gelmeye başlar. Dolayısıyla genetik evrim, 55.000 yıl önce zirveye ulaşmış gibi görünür. Ancak bu ‘zirve’ aslında yanıltıcıdır.

Bu makaleyi hazırlarken John Hawks’a Libedinsky ve ekibinin çalışması hakkındaki düşüncelerini sordum. Kendisinin düşünceleri, kısmen benimkilerle örtüşüyor:

• Metodolojide, yakın zamanda gerçekleşen adaptif değişimlerin aleyhine işleyen bir yanlılık söz konusudur. Bu tür değişimlerin popülasyonda görülme sıklığı genelde daha düşüktür ve bu nedenle, adaptif olmayan rastgele mutasyonların oluşturduğu arka plan karşısında saptanmaları daha güçtür. Sonuç olarak, somut fenotipik etkileri olan yakın dönem mutasyonlarında gözlemsel bir ‘eksiklik’ ortaya çıkar.

• Veri seti ağırlıklı olarak Avrupa kökenli bireylerden oluşmaktadır. Bu durum, yakın dönem insan evriminin büyük bir kısmını, hatta belki de büyük bir çoğunluğunu kapsam dışında bırakmaktadır.

Hawks, yakın dönem genetik evriminin en azından kısmen arkaik insanlardan (Neandertaller ve Denisovalılar) gelen gen geçişiyle tetiklendiğine dair kanıtlar görüyor. Ona göre böylesi bir gen akışı, 1,1 milyon yıl önce zirveye ulaşan ilk hızlı genetik değişim evresini açıklayabilir.

Buna katılmıyorum. İlk zirve; insanların, Neandertallerin ve Denisovalıların ortak atalarında meydana geldi. İnsan atalarının, Neandertal ve Denisovalı atalarından ayrışması ise ancak daha sonra, günümüzden 800.000 ila 500.000 yıl öncesine rastlayan bir dönemde gerçekleşti. Dolayısıyla bu hızlı genetik evrim sıçraması arkaik bir yan kolda değil, doğrudan kendi ata soyumuzda yaşanmıştır.

Hawks, atasal Homo soyunun 0,9 ila 1,5 milyon yıl önce popülasyon boyutunda yaklaşık %50’lik bir küçülme yaşadığında genetik çeşitliliğinin büyük bir kısmını kaybettiğini öne sürmek için Chad Huff ve ekibinin bir makalesine atıfta bulunuyor. Bu genetik çeşitliliğin bir kısmı, daha sonra Neandertaller veya Denisovalılar ile melezleşme yoluyla insanlara geri dönmüş olabilir. Olabilir, ancak ben bundan şüpheliyim. Unutmayın ki insan-Neandertal ayrışması, popülasyondaki bu daralmadan çok daha sonra gerçekleşti. Dolayısıyla, genetik çeşitlilikte yaşandığı varsayılan bu kayıp telafi edilemez olmalıydı ve Neandertal/Denisovalı soyunda muhafaza edilmiş olmamalıydı.

@br_ai_dedNeanderthals - They saw me… and my PHONE 😨 POV: You accidentally alert the Neanderthals… and they see your phone! One of them touched the screen — he saw his reflection and freaked out! #CaughtOnCamera #POV #StoneAge #Neanderthal #AdventureShort #RealisticVFX #HistoryReimagined

Tiktok failed to load.

Enable 3rd party cookies or use another browser

Popülasyon boyutundaki bu küçülmenin, 2,4 milyon ila 280.000 yıl önce yaşanan ilk hızlı genetik evrim sıçraması sırasında gerçekleşmiş olması oldukça ilginçtir. Efektif popülasyon boyutunun 14.500-26.000 aralığından 8.100-8.750 bireye düştüğü o dönemde, genom olağandışı bir hızla evrimleşiyordu. Daha küçük popülasyonların, evrimin yararlanabileceği daha az genetik çeşitlilik barındırmaları nedeniyle evrimsel değişim potansiyellerinin de daha düşük olduğunun dile getirildiğini sıkça görürüm. Peki ama bu ne kadar doğru? Evrimsel biyolog Ernst Mayr tam aksi bir görüşü savunuyordu:

Türleşme hızına açık ara en büyük katkıyı sağlayan faktör, popülasyon boyutudur. Milyonlarca bireye sahip bir türün gen havuzu öylesine devasa boyutlardadır ki, bir genin başka bir alelle yer değiştirmesi çok yavaş bir süreçtir ve iyi dengelenmiş bütün bir epistatik sistemin bir diğeriyle yer değiştirmesi neredeyse imkansızdır. Dolayısıyla, büyük popülasyonlara sahip türler, evrimsel açıdan bakıldığında son derece durağandır. (Mayr, 1970, 348-349)

John Hawks’un başlıca eleştirilerinin çoğuna katılıyorum. İkincil eleştirilerine gelince; bunlar çoğunlukla laf kalabalığından ibaret, hatta bazen o kadar bile değil. İnsan, her ne kadar çalışmanın kendisiyle ve sonuçlarıyla büyük ölçüde hemfikir olsa da, Hawks’un kendini bu araştırmadan ve bulgularından uzak tutmaya çalıştığı izlenimine kapılıyor.

Libedinsky ve ekibi çok daha büyük bir veri seti kullandı ve bu sayede yaklaşık 1,1 milyon yıl öncesine dayanan daha eski bir hızlı evrim zirvesini tespit edebildi. Ancak coğrafi veya etnik köken bağlamında bir kontrol sağlamadıkları için, insanların yalnızca tüm dünyaya değil, aynı zamanda yeni kültürel çevrelere de yayıldığı son 50.000 ila 60.000 yıl içindeki evrimsel değişimi inceleyemediler.

Peki, bu yakın dönem evrimsel değişim tam olarak neydi? Bu değişimin ne kadarı zihinsel işlevlerde yaşandı ve ne kadarı diğer özelliklerde meydana geldi?

Şurası kesin: Genetik evrimdeki yakın dönem ivmelenmesi gerçekti. Eğer bu, metodolojideki bir tür hata olsaydı, sadece birkaçı değil, insan biyolojisinin tüm alanları aynı hızlanmayı gösterirdi. Zihinsel işlevler de iskelet gelişimiyle aynı hızda evrimleşmiş olurdu. Yakın dönem insan evrimi, görünüşe göre nispeten az sayıdaki yetenek ve kapasitede meydana gelen değişimler tarafından yönlendirilmiş.

Evet, insan evrimi gerçekten de hızlandı; üstelik bunu doğadan ziyade kültürün getirdiği zorluklara yanıt vermek için yaptı.

Yazar: Peter Frost

Çeviri: Ulughbegsaurus

Yazının orijinali:

Aporia

Human evolution didn't slow down. It accelerated

Written by Peter Frost…

Read more

4 months ago · 113 likes · 19 comments · Aporia

Kaynakça

Hawks, J. (2023). Did two pulses of evolution supercharge human cognition? John Hawks Weblog, May 15.

https://johnhawks.net/weblog/did-two-pulses-of-evolution-supercharge-human-cognition/

Hawks, J., Wang, E. T., Cochran, G. M., Harpending, H. C., and Moyzis, R. K. (2007). Recent acceleration of human adaptive evolution. Proceedings of the National Academy of Sciences (USA), 104, 20753-20758. https://doi.org/10.1073/pnas.0707650104

Huff, C.D., Xing, J., Rogers, A.R., and Jorde, L.B. (2010). Mobile elements reveal small population size in the ancient ancestors of Homo Sapiens. Proceedings of the National Academy of Sciences (USA), 107, 2147-2152. https://doi.org/10.1073/pnas.0909000107

Libedinsky, I., Wei, Y., de Leeuw, C., Rilling, J., Posthuma, D., and van den Heuvel, M.P. (2023). Genetic timeline of human brain and cognitive traits. February 6. bioRxiv https://doi.org/10.1101/2023.02.05.525539

Mayr, E. (1970). Populations, Species, and Evolution. Cambridge (Mass.): Belknap Press.

Oscar’lardan bir hafta önce Timothée Chalamet katıldığı bir talk show’da, yaşamaya devam etmek için seyirci dilenmeye muhtaç olan, kimsenin umursamadığı opera veya bale gibi alanlarda asla çalışmak istemeyeceğini, insanların filmlerine istekli bir şekilde gelmelerini tercih ettiğini, söyledi. Tabii bunu dediği gibi “uluslararası kamuoyunun” görgülü, iyi eğitimli ya da öyle olmaya çalışan her mensubu kendisini kınadı, ilkokul öğretmeni edasıyla “Ah hiç senden beklemezdik bunu Timothée’cim, yakıştı mı şimdi? Bi de Oscar’lardan hemen önce...” şeklinde “paylaşım” yaptılar, demeç verdiler. Olay medya ve internet tepkileri ile bitmedi bu sefer; bu güzide “uluslararası kamuoyunun” akademi ödüllerinde toplanan crème de la crème’i canlı yayında Timothée’nin bu çocukça, acemice görüşleri ile dalga geçme fırsatını buldu ve başrol olduğu film Marty Supreme, aday olduğu hiçbir ödülü kazanamadı… (bağlantılı olduğunu ima etmiyorum, bağlantılı değil)

Timothée’ye parmak sallayan demeçlerin ortak noktası duygusallık. Bir örnek: The Guardian’a yazan opera sanatçısı Sean Tester, operanın savaşlar, salgınlar ve nice badireler atlattığını, sinemanın aksine editing’in mümkün olmadığını ve sadece onlarca yüksek eğitimli bireyin insanüstü emekleri sayesinde ortaya çıkabileceğini yazmış ve bu sebeplerle operanın asla ölmeyeceğine kanaat getirmiş. Okuyucular Bu talihsiz açıklamanın ne kadar aptalca olduğunun farkındadır diye düşünüyorum. Diğer uyduruk eleştiriler ile sizi meşgul etmeden asıl konuşmak istediğim konulara gelmek istiyorum. Sahne sanatlarının, özellikle operanın ve ilintili olarak da klasik müziğin günümüzde indirgendiği konum, bu dönüşümün sebepleri ve tarihçesi, statü mastürbasyonu bağımlısı şarlatanlar ve onların kapital dışı kalmış şakşakçılarından ziyade gerçek müzikseverler tarafından 100 seneyi aşkındır inceleniyor; Timothée’nin çıkışı asla ve asla yeni bir tartışma değil. Yazımı akademi sosu ile bulamak istemiyorum ama argo tarzımı hor gören bazı okuyucularımın 2 dakikalık sabrını kazanmak için Adorno’yu alıntılamama izin verin. 1977 tarihli Müziğin Sosyolojisine Giriş adlı müthiş kitabının operaya ayrılmış bölümünden bir pasajı paylaşmak istiyorum:

“İster Müzikal ister estetik açıdan bakılsın, operatik formun artık köhne (obsolete) olduğu izleniminden kaçınmak mümkün değildir. Yirmilerin sonu ve otuzların başındaki Büyük Buhran sırasında insanlar operanın krizinden, diğer her şeyin krizinden söz eder gibi söz ettiklerinde, bestecilerin Wagner veya Strauss tarzında daha fazla opera yazmaya isteksiz oluşunu, ekonomik olarak zor durumdaki seyircinin genel grevi ile ilişkilendirmek, haklı olarak, tereddüt etmediler. Otuz yıl önce operanın “modası geçmiş” olduğu yargısını doğuran şey, yalnızca onun biçimler dünyasına duyulan bir bıkkınlık değildi; buna, müzikal gelişmeler karşısında daha kendi döneminde bile eski tınlayan Schreker gibi geç dönem dramatik müzik ürünleri de dahildi. Asıl ortaya çıkan kavrayış şuydu: üslup, içerik ve tutum bakımından opera, dışarıdan gösterişli görünen biçimini ve gerektirdiği ölçüsüz masrafı meşrulaştırabilmek için hitap etmek zorunda olduğu insanlarla artık hiçbir ortak noktaya sahip değildi.

O günlerde bile seyirci, operanın stilizasyonunun talep ettiği antirasyonalizm ve antirealizm düzeyine artık ayak uyduramıyordu. Sinemada her üniformanın ve her telefonun gerçekliğine dikkat ederek izlemeye alışmış bir insan zihni için, operalarda sunulan olasılık dışı durumlar —kahraman bir makinist olsa bile— kaçınılmaz olarak saçma görünüyordu.”

Opera, çeşitli sahne sanatları ve klasik müzik diye adlandırdığımız Batı sanat müziği 20. yüzyıl başından 2. Dünya Savaşı’na kadarki sürede içeriği, tarzı, kitlesi dahil her cephesiyle ciddi bir değişim geçirdi. Modernite öncesinde opera halkın —bilet alabilen— her kesimini kendine çeken, oldukça popüler, sınıflararası bir eğlence türüydü. Meşhur aryaların işçiler, öğrenciler tarafından ıslıkla çalındığını duymak hiç de absürt bir şey değildi. Operatik müzik ve hikâyeler gündelik yaşamın o kadar içindeydi ki amatör bandolar parklarda ünlü operaları “parodi” türünde, yani komik, abartılı, bazen de saçma şekilde sergilerlerdi; onları dinleyenlerin parçaların esasını bildiğine güvenerek yaparlardı bunu. Operanın günlük yaşantı ile iç içe ve sterillikten gayet uzak olduğunun diğer bir örneği: Amerikalı favori soprano Adelina Patti, The Barber of Seville operasında düzenli olarak “Home, Sweet Home” şarkısını araya eklerdi ve bu, izleyiciler tarafından büyük bir coşkuyla karşılanırdı. Müzikolog Alexandra Wilson’ın özetlediği gibi: “Bir zamanlar opera popüler kültürdü.”

Opera aynı zamanda, bir karınca yuvasını andıran günümüz toplumunda eksikliğini çok hissettiğimiz “forum” işlevini de sağlıyordu. 19. yüzyıl İngiliz aristokratlarından Mary Shelley, Milano’nun La Scala’sı hakkında bakalım neler yazmış: “La Scala esasen herkes için evrensel bir oturma odasıydı… her türlü ticaret parterde yürütülürdü”; öyle ki bu gürültü içinde yalnızca “melodinin kırıntıları” duyulabiliyordu.

Bunu operanın, sahne sanatlarının ve klasik müziğin her zaman “herkes için” olduğu anlamında söylemiyorum. Demokratik olmayan tarafları kesinlikle daha baskındı.. zira Avrupa müziği geleneğinin zirvesiydi. Ancak demokratik tarafları basitleştirme yolu ile erişilebilir kılındığı için değil, o dünyanın kültürel dokusunda yüksek sanat ile gündelik hayat kesinkes ayrı odalara hapsedilmediği için ortaya çıkarabiliyordu. Bir aryayı ıslıkla çalan işçi, eserin kontrpuan mimarisini kavramıyordu elbette; kavraması da gerekmiyordu. Yine de bu içiçe geçmişlik muhakkak sanatın etki alanını genişletiyor ve sanatçıyı da teşvik ediyordu.

Bu oldukça kısa ve kompakt örnekler umarım operanın müzeye kaldırılmadan önce ne olduğu hakkında kafanızda bir şeyler canlandırmıştır, ancak yazımın esas amacı bunlar değil. Hele hele operanın ve klasik müziğin kabuk değiştirme süreci listelerden ve kısa paragraflardan daha fazlasını hak ediyor. Bunları esas olarak günümüz ile eskinin kontrastını kullanarak şarlatanların ve günümüz “elitlerinin” absürt, çağdışı alışkanlıklarını, bu alışkanlıklardan doğan içi boş kibirli reflekslerini ifşa etmek, onlarla dalga geçmek için yazıyorum.

Klasik müzik ile bu saldırıya devam edelim. Orta-üst sınıf ailenin çocuğuna müzik eğitimi vermesi, bu sınıfların harcanabilir gelire sahip olmaya başladığı 1800’lerin ortalarına dayanıyor. 19. yüzyılın ortalarında orta-üst sınıf bir aileye doğmuş bir Avrupalıyı inceleyelim: boş zaman aktiviteleri olarak, gerek kültürel sermayenin getirdiği statü gerek “yüksek erdemler”, enstrüman çalmayı ve klasikleri okumayı teşvik ederdi; bu alışkanlıklar hayatın her noktasındaki akranlarınız tarafından da paylaşılırdı. Ortak sosyal alanlarda akademisyenleri, şairleri ve sanatçıları bulabilirdiniz; uzaklarda fakültelere ve tatmin edici olmayan maaşlara hapsolmuş şekilde yaşamıyorlardı ve bu alanlarda (Paris’in salonları, Viyana’nın kafeleri) herkesin paylaştığı kültürel kanon hakkında konuşabilmek bir etiket, sosyal bir beceriydi. Burayı yanlış anlamayın: bu eski insanlar da dedikodu yapar, bel altı şakalaşır, yan masayla flörtleşirdi; ancak bu sosyal sermaye, hayatın her noktasında sosyalleşirken kullanabileceğiniz bir birikimdi, bir işlevi vardı ve düzenli şekilde farklı zihinler tarafından stimüle ediliyordu.

Hadi şimdi bu güzel resmi bozalım ve boklu 21. yüzyıldan bahsedelim; çürüme çok daha erken başladı gerçi ama 2001’liyim ve anekdotal silahlarımı kuşanmak istiyorum. 1000’de 5. Bu oran, ufak yaşında klasik müzik eğitimine başlayan ve ileriki yaşlarında bu birikimini veya yeteneğini ilerleten, bırakmayan, en kötü ihtimalle iyi bir dinleyici olarak kalan insanların; 13 yaşındayken babasına ona 8 yaşındayken aldığı piyanoyu sattıran ve lise yıllarını Travis Scott, Drake veya daha kötülerini dinleyerek geçiren, müziği arka plan veyahut “araba kullanma” sesi olarak kullanan insanlara oranı.

21. yüzyılda orta-üst sınıf bir aile, hele hele Türkiye’de, çocuğuna neden piyano dersi aldırır? Çünkü para kazanmıştır, çünkü televizyonda zengin ve güzel insanların çocuklarına piyano dersi aldırdığını görmüştür; ebeveyn olarak müzikle alakası yine statü kovalamacasından ibaret olsa bile bunu pek düşünmez çünkü çocuğunun “elit” olmasını ister. Bunlar kötü duygular değil, bu insanlara saldırmak için gerçekten bir motivasyonum yok, bunları sadece —tekrar ediyorum— klasik müziğin günümüzde indirgendiği konumu netleştirmek için söylüyorum; bale, opera, klasik müzik, her neyse, hepsi tarih öncesi, hiçbiri günümüz toplumunun hassasiyetlerine, fizyolojisine, tercihlerine uygun değil. Örneğin Beethoven ve Rachmaninov gibi dehaları müthiş melodiler ve evrenler yaratmaya teşvik eden bu büyük müzik geleneğinin mabedinin, yani senfoni salonlarının şu anki en büyük işlevi, ucundan para kazanmaya başlamış insanların ilk “larp” durağına, orta-üst sınıf ailelerin çocuklarının “ilk kültürel deneyimine” dönüşmesi bu sanatın ne kadar out-of-place bir yerde olduğunu gösteriyor. Bu bestecilerin büyüklüğü ile seyircilerin ve hatta yaşadığımız dünyanın kopukluğunu da göz önüne aldığımızda güzel hiçbir şey hissedemiyorum. Doğal ortamlarından koparılan, yani ona ihtiyaç duyan yüksek zevk sahibi kitlesini kaybeden klasik müzik ve dolayısıyla sahne sanatları... opera (bunlardan biri hakkında konuşurken hepsi için geçerli olduğunu düşünün) belki 80 senedir müzeye kaldırıldılar, akademiye hapsoldular. Daha 1900’lerin başından itibaren bile opera üretiminin azaldığını ve salonların “klasiklere” yöneldiğini biliyoruz; klasik müzik için tercih edilen eserler çağdaş olmaktan uzaklaştı ve tarihsel yeniden canlandırmalar, “gelenekleri korumak” tercih edilir oldu. Batı sanat müziği enstitüleri bu bakımdan müzelerden farksız; kendilerini uzun süredir, yaşayan, nefes alan bir kültür yerine eskiyi mumyalamaya adadılar. Opera bunun belki en vahim örneği.

Sıkıcı bir insan olsaydım size opera, bale ve klasik müzik konserlerinin son 80 senelik yüzde 90’lara varan (bazen daha fazla) seyirci kitlesi düşüşünü anlatabilir, devlet yardımları olmadan hepsinin yok olacağından bahsedebilirdim. Ama bence bunlar liberteryen falan diye adlandırabileceğiniz, haklı olmayı ve sayıları seven, arzusu az insanların girişeceği yöntemler olurdu. Ben hayal gücünüzü ve bahsettiğim tezatlıkları kullanarak belki de son birkaç yüz yılın en cahil ve zevksiz elitlerinin —ve onların ayak takımının— inançlarının putperestlikten farklı olmadığını göstermek istedim. Timothée’ye parmak sallayanlar operayı sevmiyorlar, o salonları en fazla görünmek için dolduruyorlar, konserden önce sarhoş oluyorlar veya ketamin kullanıyorlar. Yapımcılarından rol dilenmek veya sikmek istedikleri “gelecek vaat eden” genç aktrislere kültürlü olduklarını sinyallemek için ordalar. En azından bu şarlatanların somut hedefleri var. Daha kötüsü ayak takımı — hayatında bir kere olsun bu sanata kulak vermemiş, ama neredeyse dini bir saygıyla müzecilerden taraf tutan, sosyal medya yorumları ile aynı LARP ve sinyalleme yarışına giren insanlar. Okuduğunuz için teşekkürler.

RitalinStud

2022’de ChatGPT’nin ortaya çıkması ile birlikte, yapay zeka teknolojileri genel nüfus düzeyinde son kullanıcının doğrudan erişebileceği bir arayüze sahip oldu. Siri, Alexa gibi asistanlar önceden kısıtlı olarak var olsa da ChatGPT’nin başı çektiği bir grup araç hiç olmadığı kadar genel nüfusun dikkatini çekecek bir noktaya gelerek, toplum içinde adlarını duyurmaya başladı. Sokaktaki insanlara sorsaydık, bu teknolojinin 2022’de icat edildiğini beyan edecek insan sayısının hiç de azınlık olmayacağını belirtme cüretini gösteriyorum (küçük bir Twitter araması bile bunu ortaya koyuyor). Aslen bu teknolojiler 1950’lerden beri uygulanıyor olsa da; şimdiye kadarki örnekleri ya farklı özel senaryolar için son kullanıcı kitlelerine ulaşmaktaydı, ya kapalı olarak araştırma-geliştirme amaçlı kullanılmaktaydı, ya da autocorrect-reklam-sosyal medya algoritmaları gibi örneklerde genel nüfusun pasif bir konumda kaldığı durumlarda gözlemleniyordu. Bu hızlı teknolojik atılım, pratik faydalarının yanı sıra her balon gündem döngüsünde olduğu gibi, gerçek dışı beklentileri ve birçoğunun yanlış olduğunu yakın zamanda göreceğimiz ticari kararları da beraberinde getirdi.

Teknoloji dünyası elbette bu tarz döngülere yabancı değil: Blockchain, Dotcom, üç boyutlu yazıcılar, IoT, NFT, Metaverse, Big Data… Bazıları gerçekçi bir düzlemde dengesini buldu, bazıları kendini niş ilgi alanlarına kapattı, bazıları kendini başka döngülere bırakmak üzere gelişti. Hatta söz konusu yapay zeka teknolojileri bile, iki kere tarihte “yapay zeka kışı” adı verilen dönemden geçmiştir. Yapay zeka, 1970’lerde ve 1980’lerin sonlarında olmak üzere, gerçek hayattaki beklentileri karşılamak adına yeterli verim sağlayamadığından ihtişamını kaybettiği iki farklı dönem geçirmişti.

2026 yılına geldiğimizde birçok teknoloji firması yapay zeka destekli programlamayı teşvik etmek dışında, işi daha da ileriye götürüp bu teknolojiyi kullanmaya sıcak bakmayan kişilere baskı uyguluyor. Bugün iş ilanlarının çoğunda bu asistanların ve otomasyonların kullanımı kriter listesinde yer alıyor. Tabii o iş ilanlarını yazan kişiler muhtemelen insan bile değil.

Deneyimlerimize ve tarihe bakmamız, geleceğin geçmişten pek farklı olmayacağına yönelik bir hipotez oluşturmamız için yeterli. Örneğin bir araştırma grubunda, 16 yazılımcıya ait yapay zeka destekli 246 programlama görevi incelendiğinde, yazılımcılar yüzde 20 daha hızlıymış gibi hissetmelerine rağmen aslında yüzde 19 daha yavaş oldukları gözlemlenmiş. Özünde dengeli kullanıldığında faydalı olabilen bir teknoloji, aşırı güven nedeniyle ters tepiyor ve yarardan çok zarar vermeye başlıyor. Bu zararı yarattığı için teknolojinin kendisini suçlayamayız. Balyozla sivrisinek öldürmeye çalışan birisini gördüğümüzde balyoza kızmamızın anlamı yok. Bunu yaptıysa, sivrisinek öldürmek için balyoz kullanmamız gerektiğini sürekli olarak bize söyleyen insanlara karşı boyun eğmiş demektir. Öyleyse doğası gereği kolay yolu seçmeyi yeğleyen insan etkenini göz önüne almalıyız.

Sohbet modellerinin dalkavukluğa meyilli doğası hiç yardımcı olmamakta. Hem modellerin eğitilme şekillerinden ötürü, hem de LLM’lerin mevcut bağlam penceresini çıktıyla birlikte değerlendirmeleri kendini geri besleyen bir tür döngü yaratıyor. Bu döngü, kullanıcıyı öznel görüşlerini git gide daha güçlü doğrulamasına yol açan, delüzyonel diyebileceğimiz bir noktaya kaydırıyor. Bu bağlam pencereleri değişse de, varsayılan eğitim verisi model başına aynı kaldığından veri çöplüğü gittikçe büyüyor. Üretimlerinde son teknoloji yüksek işlemciler kullanılsa da sonucunda güldürmeyen videolar, LinkedIn veya Twitter gibi platformlarda iki satır yazı yazmaktan aciz milyonların yaydığı saçmalıklar… Ölmüş, kokusu buram buram yayılmakta olan bir internet dünyasına adım atıyoruz. Nicel anlamda çok büyük bir yaratı gözlemlesek de nitel anlamda elimize geçenler, bu yüksek niceliğin karşısında bir hiç. Uğruna halen sayısız veri bankasının inşa edildiği bu teknolojinin milyarlarca kişiye bu düzeyde sunulmasına hazır değiliz. Gerçek araştırma raporları zamanla elimize geçtiğinde, bu teknolojiye muhtaç hale getirilmiş insanlara damlalıkla yapay zeka erişimi verilmeye başlanacak. Pamuk eller cebe gidecek ya da ürün siz olacaksınız. Sonuç olarak hepimiz dijital ürünleri kullanıyoruz ve musluğu kısılan ürünleri tarihte daha önce gördük. Bir trene atladık, ivmelendikçe ivmeleniyor. Endüstriler, determinizmden, ince işçilikten, düzenin disiplini olan mühendislik pratiğinden vazgeçiyor ve kontrolü kaybetmeye çok hevesli. Önceden dedik ki insan, kolayı seçse de bunu itiraf etmek yerine endüstriyel devrim söylemleri etrafında dolandığında tembel diye nitelenmekten kurtuluyor. “Claude bana test dosyası yaz, sakın hata yapma.” deyip 16’da ofisten çıkmak çoğu insanın işine gelir.

Sonuç olarak, yapay zeka devrimi kendi içinde bir karşı devrimi de ivmelendirerek, saniyeler içinde çöp dağları yaratan modellerin dünyasına doğru yelken açmamıza neden olacağı için, bunun getireceği yıkımın sonucunda tahminimce bir yapay zeka kışı olmasa da sonbahar dönemine gireceğiz. Başta da dediğim gibi yapay zeka teknolojileri 1950’den beri bizimleydi ve eskisine göre daha yaygın bir şekilde bizimle olmaya devam edecekler. Fakat BOMBA GELİŞME olmaktan çıktıklarını göreceğiz. Her teknolojik atılım döngüsü hayal kırıklıklarını da birlikte getiriyor. Bu seferki yıkımın boyutları o kadar büyük olacak ki, en azından gerekli dengeye ulaşana dek milyarlarca insanın hayatına yansıyacak. İyi şeyler yalnızca dozunda iyidir. Bazen çimene dokunmak en makul stratejidir.

Hakkı Bluoyd

O günlerde bu yer, bereketli topraklarıyla parmakla gösterilebilecek bir tarım ürünleri üretim merkeziydi. Okuduklarım, Turgutlu’yu “tonton” teyzelerin olduğu, henüz köy özelliklerini kaybetmemiş, küçük bir ilçe olarak görmeme sebep oluyordu.

Buraya trenle gitmek istedim. Basmane-Turgutlu arası ortalama iki saat sürüyor. Bu rota tamamen tarihsel haline uygun ve duraklar üç aşağı beş yukarı ilk inşa edildiğindeki planla örtüşüyor. Bu, benim için belki de tarihi deneyimleyebileceğim bir etkinlik gibi görünüyordu, fakat öyle olmadı.

İlk olarak trenle yolculuk oldukça konforlu olsa da, “bölgesel” olarak isimlendirilen bu trenlere numarasız bilet ile ayakta yolcu da kabul ediliyor. Ayaktaki yolcular, vagonları sınırlı olsa da, sık sık başka vagonlara geçip boş buldukları yerlere oturuyorlar. Tabii bir durum olacak ki, beraberinde tartışmayı ve belki de kavgayı doğuruyor. Bol tartışmalı bir yolculuğun ardından Turgutlu’ya vardım.

Arkadaşım beni garda bekliyordu. Trenlerde anons sistemi pek sağlıklı çalışmadığı için Turgutlu’ya geldiğimizi oldukça geç fark ettim. Biraz telaşla da olsa, trenden inmeyi başardım. Arkadaşımla buluşup, onların otobüs dediği fakat aslında dolmuş olan bir taşıta binmek üzere durağa hareket ettik.

Durak; etrafı camlarla kaplı, yeri beyaz taş döşeli, tek duvarı sarı renge boyanmış dikdörtgen bir kutuydu. Durakta bir klima da vardı, ancak bu klima insanlar tarafından yumruklanarak, tekmelenerek işlevsiz bir hale getirilmişti. Yerlerde ise, duraklarda sigara içmek yasak olmasına rağmen bolca izmarit ve bir iki su şişesiyle birlikte meyve suyu kutuları vardı.

Arkadaşım, bu mahallenin adının “İstasyonaltı Mahallesi” olduğunu ve pek tekin bir yer olmadığını söyleme ihtiyacı hissetti. Beklemeye devam ederken bir süre sonra önümüzden belediyenin cenaze arabası geçti, arkasında alışık olduğumuz gibi ona eskortluk yapan arabalar yoktu, çok ses çıkaran ve adeta rastgele parçalar ile inşa edilmişe benzeyen yirmi kadar motor, cenaze arabasını takip ediyordu. Arkadaşım, Turgutlu’da motor nüfusunun insan nüfusunda fazla olduğunu iddia etti.

Oldukça uzun bir bekleyişten sonra otobüsümüz geldi. Bu dolmuş, bir otobüs olabilme özelliklerine hepten sahip değildi; açılıp kapanabilen bolca koltukları, çok sesli insanları vardı. Gideceğimiz yer ise oldukça uzaktı. Bu metin için oraya “X” diyelim. Oraya gidebilmek için “çarşı” olarak adlandırılan yerden geçtik. Türkiye’nin her yerinde görebileceğiniz türden çirkin apartmanlar, birbiriyle uyumsuz tabelalar ve özensiz bir trafik beni sıkı sıkıya kucakladı.

Arkadaşım ile gideceğimiz yere varana kadar sohbet ettik. İstasyonaltı Mahallesi’nin, Türkiye’nin bir coğrafi bölgesinden gelen göçler neticesinde bu hale geldiğini, bu kimselerin akrabalarını da getirdiği ifade etti. Bir suç mahallesi, bir suç mekanı zaman içinde bu şekilde yaratılmıştı anlatıya göre.

Arkadaşım ile gideceğimiz yere vardığımda ise, bambaşka bir mekan beni karşıladı. Coğrafya bile değişmişti sanki, burada artık çirkin apartmanlar yoktu. İki katlı veya üç katlı, havuzlu-garajlı evler görmeye başlamıştım. Şık bir mekana geçip bir şeyler yedik. Fakat dikkat çekecek şekilde, etrafta hiç genç yoktu. Yalnızca yaşlılar ve Turgutlu’dan ayrılmak için çok küçük olanlar burada yaşıyordu.

Yemeğimiz bitince tekrar dönüş yoluna geçtik, bu sefer üç adet saat kulesi gördüm. Bunların hepsi birbirinden ayrı yerlerde fakat aynı şekildeydi. Buraya birisi saat kulesi yaparken üç adet aynı saat kulesi yapmak yerine birbirinden farklı saat kuleleri yapmayı neden düşünmedi? Bunu arkadaşım da bilmiyordu.

Biraz daha vakit geçirdikten sonra tekrar gara döndüm. Geldiğimde garı inceleme fırsatım olmamıştı, şimdi detaylıca inceleyecek vaktim vardı. İncelemeye çalıştım fakat estetik kaygıdan oldukça uzak, yalnızca hizmet verme işlevine odaklanılmış bu yapıda incelenecek bir yön bulamadım. “Hayat Eve Sığar” ve “Sosyal Mesafe” afişleri hala duruyordu. Bir süre sonra tren geldi ve dönüş yoluna koyuldum.

Okulda bize demiryolunun geçtiği yeri kalkındırdığını, oradaki insanların kültür seviyelerini arttırdığını ve çeşitli faydalarını çok sık anlatırlardı. Dönem yorumlamalarına baktığımda, artık istasyon çevresinde gece vakti yürünemeyen bir Turgutlu’nun demiryolu ile geriye gittiğini düşünebiliyorum ancak. Ne yazık ki, kaderine terk edilmiş birçok şehir ve kasabamız var.

Yazar: Alperen Kılınç

01:52 GSYİH ve Ekonomik Büyüme Nedir? Ölçümlerin Amacı ve Aralarındaki İlişki

30:45 Çinin Sanayileşme Öyküsü ve Kalkınmayı Etkileyen Faktörler

51:49 Okumak neden para kazandırır? Hangi mesleği seçersek iyi kazanırız?

Yazarımız Uludağ Büyükdere ile “GSYİH ve Ekonomik Büyüme Arasındaki ilişki”yi, “Çin’in Sanayileşme Başarısı”nı ve “Okumak para kazandırır mı? Hangi mesleği seçmeliyiz?” konularını masaya yatırıyoruz.

Yazılar: https://www.murekkepyayincilik.com/

Twitter (X): https://x.com/Murekkepnsryt

Youtube’dan dinlemek için:

Her sonbahar, beraberinde melankoli meleğini de getirir. Ondan kaçmak değil, ona bir şeyler adamak gerekir. Ölümün gizemini kutlamanın bir yoludur bu; zira ölüm de bir pratik haline gelmelidir. Meyveler olgunlaşır ve toplanır, yapraklar renk değiştirir ve dökülür. Kargalar sürüler halinde toplanır, çıplak tarlaların üzerinde daireler çizerler. Günler kısalır, gece daha erken gelir, ateş ile ışık yeniden keşfedilir. Yılın bu zamanı mezarlık yürüyüşlerinin, tanrıların, gece vakti ziyaretlerinin ve ölülerin bayram zamanıdır. Rüyalar değişmeye başlar, çılgınca şeyler ortaya çıkar. Yılın en gizli dönemi: çetin geceler ve ışık şölenleri. Işık korunur ama artık mağaraların yani evlerin ışığıdır, gizli ve kutlu.

İlk gece donları bahçedeki bütün çiçekleri yok etti: hanımelleri, yıldız çiçekleri, zambaklar, mavi sabah sefaları ve çitin yanındaki renk renk güve otları… Yalnızca kasımpatılar hala alacalı renkleriyle, kimi tam kimi yarım, çiçek açmaya devam ediyor. Bir de aralık ayına dek dayanabilen geç açmış güller. Fındığın sararmış yaprakları, kayının bakır rengi ve yabani asmanın koyu kırmızı yaprakları arasında yürüyenlerin ayak sesleri duyuluyor.

Mürver meyvelerinden bıkmış karatavuklar kırmızı yemişlerin peşine düşüyor. Çimenliklere dalıp solucan arıyorlar. Alakargalarla ağaçkakanlar koruluklardan meyve bahçelerine uçuyor. İspinozlar uyanıyor; mazının küçük kozalaklarına tutunmuşlar. Şakrak kuşu çitin üstüne oturmuş. Kızıl tüyleri yakında karın beyazında parıldayacak.

Henüz açmamış çiçekler çift anlamlıdır: hem vedayı hem geri dönüşü simgelerler. Geç açanlar arasında mavi çiğdem, altın renkli safran çiğdemi ve uzak dağlardan –İspanya’daki Sierra’dan, Yüksek Atlas’tan, Toroslar’dan ve Lübnan’dan– yeni yeni gelen sonbahar çiğdemi vardır. Bazı bahçıvanlar bu çiçekleri yataklarında istemez çünkü onlara geçiciliği, mezarları ve yılın sonunu hatırlatırlar. Ama aynı şey cadı fındığı ve narin kış yasemini için söylenemez. Onlar, ılıman bir sonbaharın ardından çoktan çiçeklerini zorlamaya başlamıştır bile. Bazen hor çiçeği de onlara katılır. İlkbahar, bu çiçeklerde şimdiden ileri karakollarını kurmuştur. Ormanda, kar zambakları açık yeşil kümeler halinde filizlenmektedir.

Bahçesinin bir köşesindeki bahçıvan, dallardan süzülen sis damlaları altında kompost hazırlar. Küf kokusu bahçeyi doldurur, ölü dalların üzerini mildiyö kaplamıştır; bahçıvan, ufalanan topraktan küreğiyle kemikler çıkarır. Fakat yazın bu köşeyi gölgeleyen leylak şimdiden tomurcuklanmıştır; kırmızıya çalan bir renkte kabarır. Gövdesindeki çizgiler, yaklaşan mayıs mucizesine dair bir kehanet gibi durur. Güney duvarının yakınındaki incir ağacıysa çoktan meyveye durmuş: küçükleri yeşil tomurcuklar, büyükleri ise kalın sopalar gibi. Kışı atlatacaklar; gelecek yılın güneşinde şişecek ve eylülde tatlanacaklar.

Çiçek tarhlarının altında bile her şey hala kıpır kıpırken baharın mı yoksa sonbaharın mı geldiğini anlamak zordur. Bir kürek toprağı eşeler ve tarhın dibinde soğanlar belirir. Uçlarından filizler fırlamıştır bile. Süsenlerin tepeleri yeşermiştir, ısırgan köklerinde kırmızı kristaller oluşmuştur. Bütün bunlar bahçıvanın yüreğini sevinç ve güvenle doldurur. Şimdi karın ve humusun altında uyuklayacak, ta ki şubat güneşini hissedene kadar. O zaman uzuvlarını gerip yeniden canlanacaktır. Kardelen, gül soğanı ve kış çiçeği oradadır. Ardından rengarenk çiğdemler, maviyıldız, nergis ve yıldız manolya gelir. Çiçeklerin açışı, derinlerdeki rüyaların yankısını fısıldar.

Kışı atlamak, doğanın en ustaca meziyetlerinden biridir. Kasımın karanlık toprağından fırlayan filizde beklenmedik bir cesaret vardır. Dünyanın kalbi yeni bir ritimle atmaya hazırlanmaktadır; sayısız kalp onun temposuna uyar. Lale, zambak ve jakobinya filizleri çevrelerindeki örtüyü delerek bayram armağanları gibi yükselir. Nasıl ki bir tekerlek, nereye gittiğine bakmadan değişmeyen bir eksen çevresinde dönerse burada da yaşam en içteki hücresinin elle tutulmaz özünün çevresinde döner. Kendi kendine, amaçsızca döner; çiçeğin güzelliği, meyvenin zenginliği hedef değil, yalnızca bir tanıklıktır. Bu atılımda yalnızca büyük bir cesaret değil, derin bir güven de vardır – güneşin geri döneceğine, yaşamı terk etmeyeceğine dair sarsılmaz bir inanç. Fakat bu inançla birlikte, her sonbahar geri dönen o eski kuşku da içimizde sessizce yaşamayı sürdürür.

Erzaklar depolanmıştır. Ambar ve kilerler; tarlalardan, bahçelerden gelen meyvelerle, etle ve şarapla doludur. Tarla fareleri, porsuklar ve sıçanlar; tünellerinin çıkışlarını kapatmış, yazın topladıklarıyla beslenerek uykuya yatmışlardır. Fındık faresi ambarın tavan arasında, dağsıçanıysa yüksek dağlarda kış uykusundadır. Sayısız larva, ağaçların diplerindeki humusta, derelerin tabanında, karla kaplı çayırlarda, koza beşiklerinde birer mumya gibi bekler. Hepsi kışı atlatmaya hazırdır; baharın büyük şöleninde yeniden toplanacaklardır.

Ama bütün bu çabanın ardında, yalnızca umutla yatıştırılabilecek bir kuşku kalır. Kasım ayında toprağa bulanmış eliyle bir çiğdem soğanını tutan bahçıvan, yaz boyunca biriktirilmiş bir emanete bakmaktadır. Soğan, solgun lifleriyle toprağa çoktan tutunmuştur; yeryüzüne güvenmiştir. Güvencesi oradadır. Fakat tohumun içinde bir güven daha parlar: toprağı yarıp çıkacağının kesinliği. Bu, ışığın geri dönüşünün müjdecisidir.

Gri ay1, doğaya bir vedadır. Onunla birlikte yas, cenaze törenleri ve melankoli gelir. Ama aynı zamanda, müjdeleyici güçler de yaklaşır; hasat şenliklerinin ya da bağbozumlarının neşesinden daha sakin, daha gizli bir sevinç filizlenir. Düşlerdeki ölüler yaklaşmaya başlar.

İlkbahar ile kışın, yaşam ile ölümün yer değiştirdiği o büyük paradoks hem korkutur hem de yüreğimizi sevinçle doldurur. Yalnızca karanlık büyümez; güven de büyür. “Her şey bize karşı,” derler Konstanz Gölü kıyısında. Basel’de ilk davullar çalar, Uberlingen’de kamçılar2 şaklar, Rottweil’de çanlar yankılanır. “Karşı” yalnızca Şubat’a, ağaçlara özsuyun yürüdüğü, çılgın varlıkların zafer kazandığı zamana doğru demek değildir. Aynı zamanda gecenin kendisine karşıdır – uzayıp kararan gündüz gecesine, yeni başlamış kış gecesine, doğayla birlikte içine gömüldüğümüz ölüm gecesine karşı.

Karanlık çöktüğünde, umut yanmaya başlar. Toprağın derinliklerindeki her tomurcukta, filizde ve sürgünde bir kıvılcım gibi hareketlenir; onları kendi ışığında birer mum gibi tutuşturur. Ardından ışık şölenleri gelir.

Kaynak:

Jünger Translation Project

November - Ernst Jünger

First printed in 1959 in the “Frankfurter Allgemeinen Zeitung…

Read more

3 years ago · 41 likes · 2 comments · Jünger Translation Project

Yazar: Ernst Jünger

Çevirmen: Ömeridas

Avrupa sosyalizminin ve komünizminin “mihrabı” denebilecek bir tıynette olan Antonio Gramsci “Hapishane Öncesi Yazılar” ismiyle toplanıp kitap haline getirilen ancak temelde uzun süreli hapishane hayatına başlamadan önce yazdığı köşe yazılarından derlenen bu eserde, çok çeşitli konulara temas etmektedir. Bu metinler toplamında; bu yazımız için önemli iki makale bulunmaktadır. Bunlardan ilki Kokain ikincisi ise Futbol ve Scopone isimli yazılardır1.

Kokain isimli yazısında ( 21 Mayıs 1918) Gramsci bize bir asayiş olayını anlatmaktadır. Anlatıma göre Moğol isimli bir kulüpte gençler geç saatlerde kokain ile “kafa buluyorlar” ve yapılan araştırmalar sonucunda polis bu kulübü kapatıyor. Belki kokain çekilen, kulüpler değil ama günümüz Türkiyesi’nde duymaya ve belki de çevremizde görmeye alışkın olduğumuz hadiseler gibi. Fakat Gramsci bu hadiseden bir siyaset dersi çıkartmakta ve biz okuyucularına anlatmaktadır; şöyle söyler; “Temelinde çalışmak olan, ama başkalarının çalışması olan bütünüyle yüzeysel bir uygarlığın. Böylesine leş kokulu bir pisliğin üretilmesi son derece doğal: insanların amacı yok, ahlakı yok, tarihi yok. Birçok insan için hayat neden ibarettir? Saf hayvansılık, duyuların verdiği haz, sinirlerin ve kasların mekanik hareketi. O halde neden kendilerini kokainle uyuşturmasınlar?... Ahlaksızlığın çok daha yaygın olmamasının nedeni, ahlaki görev duygusu değil, kayıtsızlık, bildiğiniz hayvansı kayıtsızlık”

Yukarıdaki alıntıda, Gramsci –ki tamamen alıntılayamadığım yazısında çok derinlikli tespitlerde bulunmaktadır– kokain tüketiminin burjuva toplumunun sonucu olduğunu, amacı olmayan, tarihi olmayan ve ahlakı olmayan insanların bu uçuruma düştüğünü yani kokain kullanmanın yalnızca hedonist bir hazcılık ve apaçık bir “ahlaksızlık” olduğunu açıkça ifade etmektedir. Yine aynı makalenin ilerleyen satırlarında şöyle demektedir; “Anavatan, aile, insanlık, iyilik, adalet, eğer bunlar gerçek olacaklarsa gün boyunca defalarca ama defalarca hayata geçirilmesi gerekir, bu da çok çalışmayı ve fedakarlığı getirir, insana tatmin ve mutluluk verir.”

Futbol ve Scopone isimli yazısında ise İtalyanları pek sportmen olmamakla eleştirmiş, ciğerlerini açmak yerine tüm gün scopone ismi verilen bir kağıt oyununu oynayarak, kahve köşelerinde ciğerlerine sigara çekerek, günlerini geçirdiklerinden dolayı onları ağır bir eleştirinin öznesi haline getirmiştir.

Bu örnekleri zikretme sebebim ise şudur: Bugün gelinen noktada sağ veya sol olarak nitelendirilen fakat belki de bu nitelendirmeleri tam anlamıyla taşımayan ya da bu değerlendirmeleri aşan tüm örgütler/ partiler böyle bir ahlakçılık anlayışından gittikçe uzaklaşmıştır, uzaklaşmaya da devam etmektedir.

Günümüz ideolojilerinin temsilcileri, o veya bu hareket fark etmeksizin genellikle, uyuşturucu madde kullanmayı “işçi sınıfına” mensup olmakla, “fakir mahallede” büyümekle, “aileden görmekle” ilişkilendirmekte, bu türde zararlı alışkanlıklara sahip insanları eleştirmemekte ve hatta bazı durumlarda da sahiplenmektedirler. Bu kişisel bir gözlem olmakla birlikte tabi ki tüm insanları/partileri kapsamamaktadır. Bu türden çıkarımlar bireyin iradesini ortadan kaldırmakta, insanın seçim yapabileceği gerçeğini unutarak sorumluluğu bireyden topluma çekerek bireyi ahlaksızlık faaliyetinden ari halde tutmaktadır. Bunun sonuçları ise sanıldığı gibi, Katolik günah çıkartma faaliyeti gibi saflaşmaya –ne derece faydalı tartışılabilir– gitmemekte, aksine temsil edilen ideolojilerin saflığını kaybetmesine yol açmaktadır. Günümüzde “sol” veya “sağ” eğer tüm çıplaklığı ile uyuşturucu kullananları ve satanları, fahişelik yapanları ve bilumum ahlaksızlık faaliyetlerini yapanları sahipleniyor ise, bu tarihsel kökenlerden kopuşla ve fikri takibin gittikçe körelmesiyle açıklanabilir. Kavramlar gittikçe silikleşmekte “ahlak” kelimesi ise geçmiş çağların bir zırvası olarak tozlu evrak rafının ortasına itilmektedir.

Ahlakla ilişkili bir diğer kavram ise çok tartışılan, çok değerlendirilen bir başka kavram olan “özgürlük” kavramıdır. Özgürlük kavramı ideologlar, sosyologlar, tarihçiler ve siyaset bilimciler tarafından kendi meşreplerince yıllardır tartışılmış ve tartışılmaya devam edilmektedir. Nitekim bu yazımda özgürlük kavramına bakışım ideologların penceresinden olacaktır. Bu minvalde ele alacağım kişiler Lenin, Oswald Spengler, Gramsci ve Şevket Süreyya Aydemir’dir.

Lenin’e göre özgürlük; burjuva toplumunun anladığı şekliyle bireysel özgürlük değil toplumun özgürlüğüdür. Lenin’e göre “Özgürlük ama hangi sınıf için?” sorusu en temel özgürlük sorularına binaen sorulmalıdır. Bir de özgürlüğün ekonomik boyutu vardır. “Basın Özgürlüğü”, “İfade Özgürlüğü”, “Seçme Özgürlüğü” gibi kavramlar, Lenin’e göre burjuva sömürü düzeninin sömürüye devam etmek için taktığı maskelerdir. Biraz sloganlaştırmak gerekirse veya romantikleştirmek, Lenin’e göre “ekmek olmadan” özgürlük olmaz.

Oswald Spengler ise Batı’nın Çöküşü adlı abidevi eserinin her sayfasından anlaşılabileceği üzere, kaderci bir düşünürdür. Spengler’e göre özgürlük, kaderin götürdüğü yolda, kaderin belirlediği sınırlar içerisinde “kaçınılmaz olana evet” demektir. Bireyin kendini bazı sınırlar içine kendi hür iradesiyle koymasıdır. Spengler’i burada zikretme nedenimiz, birazdan inceleyeceğimiz üzere Gramsci ile olan benzerliğidir.

Antonio Gramsci 11 Şubat 1917’de yazdığı “Özgürlük ve Disiplin” adlı köşe yazısında şöyle demektedir; “Bir harekete katılmak demek gelişmekte olan olaylarda kendi payına düşen sorumluluğu almak, bu olaylara şekil veren inanlardan biri olmaktır. Sosyalist gençlik hareketine katılan bir delikanlı bağımsızlık ve özgürlük yolunda bir adım atar. Kendini gönüllü olarak bir disiplinin içine sokan insan, bağımsız ve özgürdür. Su, yere rastgele döküldüğünde ve arılaştırılıp atmosfere salındığında değil, bir derede ya da nehirde iki kıyı arasında akarken saf, özgür ve kendisidir. Siyasi disipline uymayan bir insan, kesinlikle gaz halinde bir maddedir ya da yabancı maddelerle kirlenmiş demektir; yani yararsız ve zararlıdır.”2

Spengler, Lenin ve Gramsci’de ortak olan nokta görülebileceği üzere; insanın kendini belli sınırlara, kendi iradesiyle sokmasıdır. Bu belli bir amaç uğruna çalışma ile birleştiğinde insanın ahlak/ özgürlük ve yüce amaç üçgeni kurulmuş olmaktadır.

Şevket Süreyya Aydemir ise “Tek Adam” ile “Suyu Arayan Adam” gibi eserlerin yanında belki de Türk Devrimi’ne harika bir giriş eseri olan “İnkilap ve Kadro” isimli kitabında Türk Devrimi’nde özgürlüğe bakış, inkılapların hürriyet karakterine dair çok kıymetli bilgiler vermektedir. Biraz uzun olan bu alıntı şöyledir; “ İnkilabımızın hürriyet anlayışı elbette ki, çelişmeli ve başıboş bir demokratik toplumdaki anlayış tarzından başka olacaktır. Bize göre millet denilen topluluğun hayrına ve onun emrinde iş ve vazife sahibi olmak, hürriyetin kendisidir. Bunun heyecanını anlamayanlar ve duyamayanlar, kendi miskin çerçevelerinde kalsınlar. Fakat biz bütün millet namına ve bütün millet hayrına, vatan mikyasında teşkilatlandırılmış iş’in, ferdin hakiki hürriyetini yaratacağına ve onu tabiata hakim kılacağına inanıyoruz. Bu geniş hava anlayış içinde, nasibinden emin olan ferdin, bütün kabiliyetlerinin inkişaf imkanları bulacaklarına inanıyoruz. Türk toprağı üstünde Türk insanı, ancak bu düzenli ve teşkilatlanmış gücü iledir ki, tabiatı kendi emrine râm eder. Bu açıdan bakılınca, XIX.yüzyıl anlamında klasik, liberal bir demokrasi anlamının, o rejim tarafından hiçbir zaman tahakkuk ettirilemeyen insani ülkülerini, kendi yapısında tamamen temsil eder. Hatta klasik demokrasi nizamına bakarak çok daha geniş, çok daha ileri bir aşama safhası gösterir”. 3

Yukarıda zikredilen alıntılara binaen, ismi geçen ideologların “ahlak” ve “özgürlük” anlayışları bugün nasıl okunmalıdır? Siyasi ideoloji fark etmeksizin, ortalama derecede politize olmuş bir insanın “özgürlük” beklentisi ve güncel iktidarın kısıtlamalarına dair isyanları “özgürlüğün” hangi kollarını kapsamaktadır? Lenin’in ifade ettiği “burjuva tipi özgürlük” bugün kendisine “sağ” veya “sol” diyenler tarafından savunulmakta mıdır?

Daha açık konuşmak gerekirse Türkiye’de özgürlük ve ahlak tartışmaları, neden hep kılık-kıyafet ile cinsellik kapsamında yorumlanmakta? O minvalde konuşmayanlar da neden o tarafa çekilmeye çalışılıyor? Bu sorular üzerinde durulması, uzunca tartışılması gereken sorulardır.

Bunun en temel nedeni yazıda sıklıkla vurguladığım şekliyle, savunulan şeylerin tam manasıyla halkımız tarafından bilinmemesinden kaynaklanmaktadır. Hangi parti veya örgüt olursa olsun, insanlar geçmiş dönemde ideologların sıklıkla tartıştıkları, yorumladıkları şeyler sanki hiç tartışılmamış ve yorumlanmamış gibi tekrardan hallaç pamuğu şekliyle mevzuları tartışmaya çalışmaktadır. Bu ancak ve ancak bir fikir tembelliğidir. Fikri takip ise en azından kendisini “mücadeleci” olarak nitelendiren veya yalnızca “entelektüel” mizacı sebebiyle bu konuda yayınları takip eden herkes için önemlidir. Aksi halde, bu boş ve gereksiz sorular yumağı yalnızca vakit kaybına neden olmakta, bireysel tercihler toplumsal görünümlerin önüne geçirilerek inkılabın, devrimin, hareketin –her ne derseniz– asıl mesajının görünür olmasını engellemektedir.

Bu kişilerin dönemindeki ahlakçılık ile dönemimizdeki ahlakçılık anlayışındaki ayrımın başka bir sebebi ise ahlakın, sürü ahlakına evirilmiş olmasıdır. Bu figürler ideolojileri itibariyle insanlık veya dünya için doğru olanı belirlemeye ve uygulamaya çalıştılar, ama günün sonunda mirasları grup çıkarları için düzenlenmiş görece daha kabul edilebilir hallere büründürüldüler. Nietzsche’nin tabiriyle “Artık ahlaki perspektifi oluşturan, bir görüşte, bir durumda ve duyguda, bir istemede, bir yetenekte ne kadar kültüre-tehlikeli, eşitliğe tehlikeli yön bulunduğudur: korku burada da yeniden ahlakın anasıdır. En yüce ve en güçlü dürtülerde, tutkuyla ortaya çıkıp, bireyi ortalamanın çok ötesine ve sürü bilincinin düzlüklerinin çok yükseğine sürüklediklerinde, topluluğun benlik duygusu yok olur, kendine inancı, adeta omurgası parçalanır; bireyi sürünün üstüne çıkartan ve komşuda korku uyandıran her şeye bundan böyle kötü denir; ucuz, mütevazı, hizaya giren, kendini eşitleyen zihniyet, arzuların vasatlığı ahlaki unvana ve onura sahip olur. Sonunda, çok barışçıl durumlarda, duygularını sertliğe ve katılığa eğitme fırsatı ve gerekliliği giderek azalır; şimdi bu sertlik adaletle bile, vicdanı rahatsız etmeye başlar: yüksek ve katı bir seçkinlik ve kendinden sorumlu olmak neredeyse incitir ve güvensizlik uyandırır “kuzu”, daha da çok “koyun,” saygı kazanır. Toplumun tarihinde ciddi ciddi ve dürüstçe kendine zarar verenlerin, suçluların tarafını tuttuğu, hastalıklı bir yumuşama ve sevecenleşme noktası vardır. Cezalar ve yasalar bir yerde haksızlık görünür toplumun gözüne...”4

İnsanların gittikçe tek tipleşmesi çeşitli akademisyenler tarafından veya bağımsız gözlemciler aracılığıyla sıklıkla kulağımıza çalınmıştır. Fakat eğer ideolojiler de tek tipleşiyorsa? Bu durumun yarattığı, toplumsal olaylara karşı verilen-verilebilecek tepkilerin akıbetini etkilemez mi? Michael Freeden, İdeoloji (Ideology, 2003) adlı kitabında bize hayali bir senaryo üzerinden bir ideolojiler karşılaştırması yapar, alıntı oldukça uzundur fakat özetlemek gerekirse olay şöyledir; Bir şehirde yürüyorsunuz, bir sokağa girdiniz ve karşınızda eylem yapan bir kalabalık var. Eğer Anarşistseniz, “Erk halkın elinde olmalı, bütün baskıya rağmen halk isteklerini dışarı vuruyor,” dersiniz, eğer Muhafazakarsanız, “Seçim ile istediklerini elde edemeyecek olan, tehlikeli bir grup, bir şiddet eylemi yapıyor,” dersiniz. Eğer Liberalseniz “İşte toplumumuzun açık yapısının bir tezahürü,” dersiniz. Tabii ki tüm bunlar dar kalıplara sıkıştırılmış tepki mizansenleridir. Fakat hakikate işaret ettiği bir nokta taşımaktadır.

Günümüzde politika ile ilgilenen, sıradan bir vatandaş için bile, siyasi hayatta karşılaştığı olayları yorumlamak için bir “arketipler” haritası mevcuttur. Bu çoğu zaman isabetli olsa dahi bazen isabetli yorumlamaların ve doğru bilgilerin de önüne geçmektedir. Daha açık olmak gerekirse “A kişisi şöyle söyledi,” “Ben buna katılmıyorum çünkü o bir faşist” diyerek çok katmanlı olabilecek potansiyel bir tartışmadan kaçabilirsiniz. Bunu da tabi ki ideolojinizin size verdiği harita ile yaparsınız. Bu anlamda her ideoloji dünyayı okumada ve yorumlamada bir takım at gözlükleri hediye edebilir. Bir de ideolojik körlüğe tutulabilirsiniz tabii. Yukarıda anlattığım ahlakçılık örneklerini sosyal medyada ve televizyon haberlerinde duyduğunuz şeyler ile kıyaslamanızı istiyorum. Oldukça kötü hareketler, “bizim cenahtan” veya “bizim adamımız” denilerek, sık sık vurguladığım üzere, ideoloji fark etmeksizin “temizliğe” ket vurmuyor mu? Elbette ki vuruyor. Bu kötü durumlar aşırılaştığında ise ideoloji sahipleri artık dönüp baktığında kendi de ideolojisini tanıyamayabilir.

Bir de işin diğer bir tarafı var. Bu da oldukça zehirli bir yön, “Tuhaf bir saygı dini”^v gittikçe tüm dünyayı etkisi altına almıyor mu? Doğru olduğunu bildiğimiz şeyleri, artık bir başkası veya daha açık konuşmak gerekirse toplum içindeki ufak bir azınlık alınmasın diye eğip bükmüyor muyuz? Yahut eğilip bükülmeyenlere, toplumumuzda nasıl bakılıyor?

Timur Kuran, Yalanla Yaşamak adlı eserinde –çok basitleştirerek– gündelik hayatlarımızdaki tercih çarpıtmalarımızın nedenlerine ve sonuçlarına odaklanıyor. Mesela turuncu rengini sevmeyen bir arkadaş grubunda turuncu rengini seven biri varsa, turuncu rengini sevdiğini artık çok sık söylemiyor, grupça yapılan aktivitelerde o renkten bahsetmiyor vb.

Aydınlanmanın temel paradigmalarından biri “sapere aude” cümlesinde saklıdır. Yani “bilmeye cesaret et” diye çevirebileceğimiz bu cümle, bugün eğer bilmeye cesaret etmeye başlarsak bile hayatımızda çok şey değiştirebilir. Fakat artık bilmeye değil, çok temel soruları dahi sormaya cesaret edemiyoruz. Tercihlerimizi çarpıtıyor, yalanla yaşıyoruz. Oysa ki, insanlık tarihi boyunca huzur ve güven içinde yaşamak için kanunlar ve kurumlar icat ettik. Fakat bugün bu kurumlar aksıyorlar. Falih Rıfkı Atay Zeytindağı adlı eserinde şöyle söyler; “En azılı katili, eli titrek bir hakim mahkum eder ve bir çingene asar. Devlet, kanun ve otorite hüküm sürdüğü zaman, Çakırcalı ipe takılmış bir cesetten başka bir şey değildir.” (Atay,37)

25.10.2025 tarihinde tüm dünya şu haber ile sarsıldı5; İsveç’te Eriteli bir mülteci olan Yazied Mohammed, 16 yaşındaki bir kız çocuğuna tecavüz etti. Mahkeme sanığa yalnızca üç yıl hapis cezası verdi ve cezasını çektikten sonra ülkeden sınır dışı edilmeyeceğini belirtti. İsveç halkı başta olmak üzere tüm dünyadan insanlar, buradaki adaletsizliğe ve adeta suçluyu ödüllendiren bu cezaya tepki gösterdi, fakat bir grup insan ise olayı şöyle yorumlamakta ısrar etti; Bu insanlar yıllarca sömürüldü, medeniyeti tanımıyorlar, akılları tam sayılmaz vb. Şimdi yukarıdaki Falih Rıfkı Atay alıntısını tekrar okumanızı rica ediyorum. Artık inşa ettiğimiz bu kurumlar içinde hiçbir hakim azılı suçluları bile cezalandıramayacak hale geldi. Bunun yegane sorumlusu ise, sürüleşen insanlar ve sürüleşen insanların arasında kalıp tercihlerini çarpıtan, aslında doğru düşünce sahibi insanlar. Kurumlar suçluları cezalandırmayıp, mağdurların mağduriyetine katkı sağlamaya devam ettikçe, Avrupa akademileri bu hadiselerin entelektüel ve düşünsel planını sağlamlaştırmak adına sahte bilim üretmeye devam ettikçe, bu cendereden çıkılabilecek gibi durulmuyor.

Son söz olarak özgürlük ve ahlak adlı terimler 21. yüzyılda da ihtiyacımız olan ve siyasi hareketlerin dayandırılması, sahiplendirilmesi ve mücadeleci kimliğini yeninden kazanması için halen dahi şiddetle ihtiyaç duyulan terimlerdir. Bu kavramlar yalnızca istediğini giymek- istediğiyle ilişkide bulunmak olarak yorumlandıkça, bu dar zihin dünyası, bu kavramları yok sayarak, hor görerek, kendi ideolojilerini de baltalamaya devam edecektir. Burada normal şartlarda bir de çözüm önerisi olması gerekirdi fakat ben de çözümün ne olacağını bilemiyorum. Bilen kimselerin bu konuda yazıp çizmeye devam etmesi dileğiyle.

Yazar: Alperen Kılınç (@Alperen Kılınç)

Editör: Fahri Tüfenktürk

Evrensel Temel Gelir (yaygın İngilizce kısaltması ile UBI [Universal Basic Income]), sosyal politikanın İsviçre Çakısı olarak son yılların yükselen yıldızı. Yoksulluk, eşitsizlik, yapay zekanın KESİNLİKLE yaratacağı işsizlik, suça sürüklenen çocuklar, koronavirüs, göçmenler… Artık ne olursa, parayı al adama fırlat, bitti. Başkalarının parasını harcamaktan çekinmeyen kişiler için inanılmaz bir şey. 5 kilo bal 100 TL reklamı gibi: “Hiçbir şart yok! Hiçbir düzenleme yok! Herkese bedava para! Suç oranları düşecek, fakirlik bitecek, işsizlik sorun olmaktan çıkacak!” (Sonuçta parayı bankalar havadan yaratıyor değil mi? Parayı yaratıver işte!)1. Kolay. Verimli. Doğrulamasını da blockchain üzerinden yaparız, dijital merkez bankası parası üzerinden dağıtırız, teknolojik olur. Hem Finlandiya, her şeyin mükemmel olduğu o cennet ülke de öyle yapıyormuş. Uzaklarda bir yerlerde bir ülke var… Eğitim sistemiyle ünlü: okuma-yazma, matematik, problem çözme yeteneklerinde en üst düzeyde2… 5-6 milyon nüfuslu etnisite-din bakımından homojen bir ülkede yapmışlar adamlar… Bizim cehennemden kaçmış kasabı belirsiz et yığınlarıyla dolu sevgili biricik ülkemizde kesin yapmalıyız o zaman.

Elon Musk’tan Jeremy Corbyn’e; Ayşe Buğra’dan Erkan Baş’a; Sam Altman’dan Haydar Baş’a, tanıdığınız tanımadığınız bir sürü büyükbaşın desteklediği bir uygulama. Tek sorun: Veriler desteklemiyor. Evrensel temel gelir destekçilerinin kendi uyguladıkları bugüne kadarki en titiz deneyler dahil olmak üzere son araştırmalar, bu uygulamanın bir mucize değil bir hayal olduğunu gösteriyor.

Nereden Çıktı Bu Temel Gelir İşi?

Evrensel temel gelirin modern canlanması; tekno-iyimserliğin politik kaygılarla karışımından doğdu. Yazılımcı tayfa, yapay zekalarla robot teknolojisinin çalışmayı gereksiz hale getireceğine inanıyor. Akademikler, gazeteciler, sivil toplumcular için yıkanmamış et yığınlarına verilen her kuruş kendilerini Demokrasi, Eşitlik, Çeşitlilik ilahlarının cennetine yaklaştıran bir adak… Bu sırada ülkesi cehenneme dönen vatandaşların ağzına çalınan bir parmak bal. Her derde deva. Yoksulluğu çözecek, suç işleyenler hep yoksullar zaten o yüzden suçu da çözecek, insanlar çalışmadan geçinebildikleri için boş zamanlarında sanat üretecekler, eğitim alacaklar, aile saadeti yaşayıp arkadaşlarıyla kafelerde eğlenecekler... Yakın zamana kadar ufak pilot deneylerde verileri eğip büken akademiklerin ipliği son yıllarda pazara çıktı.

Bugüne kadarki en kapsamlı evrensel temel gelir deneyiyle başlayalım: Sam Altman’ın başını çektiği bir grup tarafından finanse edilen, 2020’den 2023’e kadar süren OpenResearch Koşulsuz Nakit Çalışması. Illinois ve Teksas’ta 3.000 katılımcıyı içeren, araştırma metodlarının altın standardı olan rastgele seçilmiş kontrollü bir araştırma. OpenAI, evrensel temel gelirin nasıl işlediğini görmek istiyor. Bir grup katılımcı soru sorulmadan ayda 1.000 dolar alırken, kontrol grubu 50 dolar aldı. Amerikan Ulusal Ekonomik Araştırma Bürosu (NBER) aracılığıyla 2024 yılında yayınlanan bulgulara göre bu destek finansal durumlarını, fiziksel veya psikolojik sağlıklarını veya istihdam sonuçlarını önemli ölçüde iyileştirmedi3 4. Katılımcılar bu yeni gelirlerini eğitime, iş kurmaya veya diğer “dönüştürücü” kendini gerçekleştirme arayışlarına değil acil ihtiyaçlara veya keyiflerine harcadılar. Tasarruflar neredeyse hiç değişmedi, borçları anlamlı bir düşüş göstermedi. En önemlisi, çalışma işgücüne katılımda açık ama küçük bir azalma buldu: Destek alanlar haftada ortalama 1,3 saat daha az çalıştı. Temel gelirin her doları için kazanılan gelir yaklaşık 20 sent düştü. İnsanlar kazandıkları ücretleri bedava nakitle değiştirdiler, temel gelirin üretkenlik patlamasına yol açacağı düşüncesi bir düşünce olarak kaldı. Daha az çalışmaları güzel, ancak çalışıp kendileri kazanacakları parayı, çalışıp vergi ödeyen diğer herkesten almaları iyi değil.

Bu tek bir bulgu değil, bilenler için de şaşırtıcı değil. 2018’den 2021’e kadar Stockton, Kaliforniya’da çok abartılı bir pilot uygulama olan Stockton Ekonomik Güçlendirme Gösterisine bakın. Burada 125 vatandaş ayda 500 dolar alıyordu. Katılımcıların yalnızca küçük bir kısmı tam zamanlı işlere girdi, burada kontrol grubundan farklı değildiler. Akıl sağlığına faydaları? Ödemeler durunca bitti. Dikkatle seçilmiş bir deney bile bize evrensel temel gelirin dönüştürücü sonuçlar sağlayamadığını anlatıyor.

Bir de 2017’den 2018’e kadar yürütülen Finlandiya Temel Gelir Deneyi var. Finlandiya, evrensel temel gelirin istihdamı veya refahı artırıp artıramayacağını görmek amacıyla 560 işsiz vatandaşa ayda 2.000 Euro verdi. Sonuç? Stres seviyelerinde hafif bir düşüş, ancak kontrol grubuna kıyasla iş sonuçlarında iyileşme yok. Nakit desteği, bir girişimcilik dalgasını veya istihdam yaratmayı teşvik etmedi. Çoğunlukla insanların biraz daha uzun süre işsiz kalmasına izin verdi, o kadar5.

Tamam Pek Bir İşe Yaramıyor, Ama Niye Vermeyelim?

Çünkü evrensel temel geliri savunanlar, bunun geçici bir yama değil devrim niteliğinde bir araç olduğu iddiasında. Eğer tüm yaptığı insanları işgücünün dışına iterken stresi biraz azaltmaksa, bu saçmalık. Bu insanların yaşamında da inanılmaz bir değişiklik yok, ekonomimizde de. Bir ekonominin itici gücü, istediklerimizi elde etmenin yolu, sadaka değil çalışmak olmalı. OpenResearch çalışması, evrensel temel geliri ABD nüfusuna ayda 1000 dolar olarak genişletmenin yıllık 3,4 trilyon dolara mal olacağını, bunun da bütçenin yaklaşık %75’ine denk geleceğini tahmin ediyor. Bu, devletin tüm sosyal güvenlik harcamalarından, tüm sağlık harcamalarından, ikisinin toplamından büyüktür. Bu deneylerin sonuçlarının gösterdiği gibi, elde edilecekler ihmal edilebilir düzeydeyse, bu yeni “sosyal yardım” veya bu yeni seçim rüşveti, bir seçim rüşveti olmasının dışında anlamsızdır.

Basit bir konu aslında. İnsanlara bedava para verirseniz, bazıları doğal olarak daha az çalışmayı seçecektir. OpenResearch verileri bunu açıkça gösteriyor. Katılımcılar parayı becerilerini geliştirmek, eğitim almak veya yeni girişimler başlatmak için kullanmadılar. Ortalama bir vatandaş, Silikon Vadisinden fırlama bir girişimci değil. Acil ihtiyaçları veya boş zamanları için harcadılar diye onları suçlayabilir miyiz? Ortada tembellikle ilgili bir şey yok. Çalışmayan birinin kaybettiklerini azaltırsanız, bazı insanlar yemi yutacaktır. Bunun yerine çalışan ancak geliri düşük kişileri çalıştıkları ölçüde desteklemek, hem etik olacak hem de doğru teşvik mekanizmasını kullanacaktır.

Enflasyon konusu da ortada. Herkesin gelirinde böyle bir artışı yapıp da fiyatların sabit kalmasını beklemek hayal olur. Bu kesin olacak diye bir şey yok, ancak buna engel olacak özenli, detaylı, ince, esnek, hızlı hareketler bizim başımızdaki çöpistan bürokrasisinin, arabo-kürdik partinin veya ortağı mulatto-hırt partinin yapabileceği şeyler değil. Kadıköy barlarının performatif erkeği TİP’liler, Osman Kavalagiller, Obama yamyamları da başa gelseler bu işi beceremezler. Nitekim bizim iktidarımızda vatandaşın ekonomik olarak rahatlaması için böyle ucube önerilere gerek olmayacak, kaçak göçmenler ile kasabı belirsiz et yığınları yeni bir atılımla tüm ocakları harıl harıl yanan Türk ekonomisinin yeni yakıtı olacak.

Evrensel temel gelirin herkese, her koşulda dağıtılacak olması onu sevenler için en önemli konu, aynı zamanda en saçma yanı. Yazılım tayfa bunun işe yaramasını istiyor çünkü ekonominin fiziksel yanıyla ilgili endişelerini hafifletecek. İnsanlığın hepsi aynı tüketim düzeyinde eşitlenince, her şey algoritmalarla kontrol edilebilir hale gelince, insanı insandan farklı kılan her şey dümdüz edilince bütün gün ekran kaydırmaya bol bol vakit ayırabileceğiz. Akademikler yerçekiminin ataerkil olduğuna dair zırvalar zortlayarak yaşamlarını sürdürebilecek. Gazeteciler ile sivil toplumcular artık fonculara değil doğrudan vergi ödeyen bizlere yük olacaklar. Yıkanmamış yığınlar bütün gün en son kürtdeniz dizisini izleyebilecekler.

Dünya karmaşık, kirli, zorlu, üzücü bir yer. Bütün bunların karşısında evrensel temel gelir tertemiz bir çözüm. İçimizi acıtan yoksulluğu da, bizi inciten eşitsizliği de, hantal bürokrasiyi de ortadan kaldıracak. Herkes bütün gün modern sanat yapabilecek! O iş öyle değil işte. Basit mantık yürütmenin bile bilebileceği gibi, eldeki tüm veriler bunun en fazla biraz aylaklığı arttırdığını söylüyor. Evrensel temel gelirin önemli bir gerekçesi olan otomasyonun işlere yönelik tehdidi abartılıyor. Robotların yapamayacağı, yapay zekanın yetemeyeceği bir yığın fiziksel iş bizi bekliyor. En son ne zaman eve bir usta çağırdınız? Temizlikçi? Aşçı? Çocuk bakıcısı? Bahçıvan? Bunların hiçbiri kolay bulunan kişiler değil.

Toplumun ekonomik sorunları, hiçbir şeyi değiştirmeyip yalnızca birazcık iyi bir his bırakan bir çözümden iyisini hak ediyor. İnsanları uyuşturmak için önlerine atılan üç beş kırıntı... İnsanları yaşama bağlayacak amaçlar, yaşamı değerli kılan güzellikler yaratamayan bir sistemin rüşvetleri… Eğer yazılım tayfa yapay zekanın dünyayı değiştireceği konusunda haklıysa, kitlelere bunlardan daha iyisini versinler. Akademikler biraz gerçek sorunlara eğilsinler, önce kendilerine çekidüzen versinler. Herkese çuvalla para dağıtmak hiçbir şeyi çözmeyen bir çıkmaz sokak.

Eğer vatandaşın kendi kendine geçinebilmesine destek olmak istiyorsanız, önce onları yabancılar, kaçaklar, kasabı belirsiz etler ile aynı ortama sokmayın ki rahat edebilsinler. Üstün canlıların gelişip serpilebilmeleri için pislikten uzak geniş alanlar gerekir. Çocuklar en verimli yaşlarının en değerli sabahlarını zırıldak öğretmenlerle, işe yaramaz müdür yardımcılarıyla cehennem zindanı okulların havalandırmasız sınıflarında geçirmesin. Kadınlar için sokakları güvenli hale getirin, kadınları her an şiddete maruz kalma olasılığının stresinden kurtarın ki gelecek nesilleri huzurla yetiştirebilsinler. Sağlık için önce sokakları, kentlerin havasını suyunu temizleyin. Pisliğinizle kirletmeyi bıraksanız bile yeter.

Share

Yazar: Uludağ Büyükdere

İvmecilik dalga dalga gelmiş, yani ısrarcı bir şekilde veya tekrar tekrar gelmesiyle beraber her seferinde mücadelesini daha ivedi verecek kadar eski. Öngörüleri arasında, senin tutarlı bir şekilde mücadele etmek için fazla yavaş olacağının beklentisi de yer alıyor. Eğer yönelttiği soruyu yarım yamalak yanıtlarsanız –çünkü aceleci davran– muhtemelen berbat bir şekilde kaybedersin. Zor yahu. (Bu bağlamımda “sen” kelimesi “insanoğlunun görüşleri”nin taşıyıcısı anlamına geliyor.)

Doğası gereği, zaman baskısı üzerine düşünmek zor. Genellikle, zorunlu olarak uzun uzun düşünme fırsatı olduğu farz edilmediğinde, en azından –çok yüksek bir olasılıkla– bir değişkenden ziyade tarihsel bir sabit değer ile karıştırılıyor. Eğer düşünmek için zaman olduysa, hâlâ zaman olduğunu ve daima zaman olacağını düşünüyoruz. Karar verme üzerine ayrılan zamanın sistemli bir sıkışmaya maruz kalma olasılığı, değişim hızının artışına özellikle açık bir şekilde odaklananlar arasında bile çoğu kez hesaba katılmadan görmezden gelinmektedir.

Felsefi olarak ivmelenmeyle ilgili bu derin sorun aşkındır (transandantal). Bir mutlak ufku tarif eder – ve bu kapanmakta olan bir ufuktur. Düşünmek zaman alır ve ivmecilik, çoktan tükenmediyse, iyice düşünebileceğimiz zamanın tükendiğini öne sürer. Hiçbir çağdaş ikilem üzerine gerçekçi bir şekilde düşünülmüyor, ta ki bunu yapma fırsatının bile hızla çöktüğü fark edilene dek.

Eğer halk arasında ivmelenme hakkında bir konuşma başladıysa, çok geç kalmış olmanın tam vakti olduğuna dair bir kuşku mutlaka doğmalıdır. Konuyu ‘revaçta’ kılan derin kurumsal krizin merkezinde toplumsal karar verme yeteneğinin içe çöküşü yer almaktadır. Bu noktada ne yapılsa uzun sürecektir. Onun yerine yalnızca olaylar artarak gerçekleşiyor. Hatta travmatik bir düzeyde kontrolden çıkmış gibi görünüyorlar. Çünkü temel fenomen bir fren patlaması olduğundan ivmecilik tekrar gündeme geliyor.

İvmecilik karar uzayının içe çöküşünü dünyanın dışa patlamasına bağlar – yani modernliğe. O yüzden içe çöküş ile dışa patlama arasındaki kavramsal çatışmanın, aralarındaki gerçek (mekanik) bileşimi sekteye vuracak bir şey yapmayacağını belirtmemiz önemlidir. Termonükleer silahlar en bariz şekilde açıklayıcı örneklerini verebilir. Bir hidrojen bombası, atom bombasını tetik olarak kullanır. Bir fisyon reaksiyonu, bir füzyon reaksiyonunu harekete geçirir. Füzyon kütlesi, infilak süreci yoluyla ateşlenene dek ezilir. (Modernlik bir patlamadan ibarettir.)

Çoktandır sibernetik hakkında konuşuyoruz ki o da ısrarla dalgalar halinde dönüyor. Kükreyerek yükseliyor ve sonra moda hakkındaki anlamsız bir uğultuya karışıyor. Ta ki gelecek patlama dalgası vurana dek.

İvmecilik için can alıcı ibret buydu: Bir negatif geri bildirim devresi –buharlı makine regülatörü veya termostat gibi– bir sistem durumunu aynı noktada tutma işlevi görüyor. Ürün çıktısı Gilles Deleuze ve Félix Guattari gibi Fransız felsefi sibernetikçiler tarafından formülleştirildiği gibi yurtlanmadır. Negatif geri bildirim, bir süreci sapmaları düzeltip dengede tutar ve böylece sınırlı bir aralığın dışına çıkışı engeller. Dinamikler sabitliğin emri altında konulur – yüksek düzey bir durağanlık veya bir durumdur bu. Tüm karmaşık sistem ve süreçlerin istikrar modelleri bunun gibidir. Kendi kendini besleyen hata yapma eğilimi, göç veya kaçış olarak nitelendirilen aksi yönelime, Deleuze ve Guattari yersizyurtsuzlaşma şeklinde zarafetsiz ama etkili bir isim vermiştir. Yersizyurtsuzlaşma, ivmeciliğin gerçekten üzerine konuştuğu tek şeydi.

Toplumsal ve tarihsel açıdan yersizyurtsuzlaşma doğrultusu dengelenmemiş kapitalizme tekabül eder. Temel –ve elbette, gerçekten ciddi sonuçları olacak düzeyde fiilen yerleştirilmiş olan– şema bir pozitif geri bildirim devresidir; dahilinde modernlik itici gücünü, ticarileşmenin ve sanayileşmenin birbirlerini karşılıklı olarak uyardığı kendi kendini hızlandıran bir süreçten alır. Karl Marx ve Friedrich Nietzsche bu yönelimin önemli taraflarını gündeme getirenler arasındadır. Devre, artarak kapandığında veya şiddetlendiğinde daha fazla özerklik veya özdevinim sergiler. Bu daha da sıkı bir şekilde otomatik üretkenlik sağlar (yalnızca “pozitif geri bildirimin” hali hazırda söylediği şey). Kendisinden öte hiçbir şeye dayanmadığından özünde nihilisttir. Kendini yükseltme dışında makul bir anlamı yoktur. Büyümek için büyür. İnsanoğlu onun efendisi olmaktan ziyade geçici konağıdır. Tek amacı kendisidir.

1972 tarihli Anti-Oedipus’ta Deleuze ve Guattari, Marx’ı yeniden etkinleştirmek için Nietzsche’ye atıfta bulunarak “süreci hızlandırın,” diye öneride bulunmuşlardır. Her ne kadar “ivmecilik,” Benjamin Noys tarafından eleştirel olarak isimlendirilene dek kırk yıl geçecek olsa da zaten tüm bütünlüğüyle oradaydı. Konuyla ilgili pasaj eksizsiz olarak tekrarlanmaya değer (daha sonradan gelen ivmecilik tartışmalarında da tekrar tekrar yapılmıştır):

“… devrimci yol hangisidir? Öyle bir yol var mıdır? Samir Amin’in Üçüncü Dünya ülkelerine tavsiye ettiği gibi faşist “ekonomik çözümün” ilginç bir yeniden canlandırması olarak dünya piyasasından çekilmek mi? Ya da aksi yönde ilerlemek mi? Daha da ilerlemek mi, piyasa hareketliliğiyle, yersizyurtsuzlaşmanın ve kod çözmenin yönünde mi? Belki de yüksek derecede şizofrenik bir nitelikteki kuram ve pratiğin bakış açısından, akışlar yeterince yersizyurtsuzlaşmış değil, yeterince kodu çözülmüş de değil. Süreçten çekilmek yerine daha da ileri gitmek, yani “süreci hızlandırmak,” tıpkı Nietzsche’nin dediği gibi: bu konudaki gerçek, henüz hiçbir şey görmediğimizdir.

Kapitalizm veya nihilizm analizinin amacı daha fazlasını yapmaktır. Süreç eleştirilmemelidir. Süreç, kızıştıkça kendine içine geri bildirim yapan bir eleştiridir. İleriye giden tek yol kesintisizdir, yani daha da içinedir.

Marx’ın, Anti-Oedipus pasajını dikkat çekici biçimde öngören kendine ait bir “ivmeci kesiti” vardır. 1848’deki “Serbest Ticaret Sorunu Üzerine” konuşmasında şöyle der:

“…genel olarak serbest ticaret sistemi yıkıcıyken, günümüzün korumacı sistemi muhafazakardır; eski ulusları parçalar ve proletaryanın ve burjuvanın arasındaki karşıtlığı uç bir noktaya iter. Özetle, serbest ticaret sistemi toplumsal devrimi hızlandırır. Beyler, oyum yalnızca bu devrimci anlamda serbest ticaretten yanadır.”

Bu tohum halindeki ivmeci matriste, kapitalizmin yıkımı ile yoğunlaştırılması arasında bir ayrım yapılmamalıdır. Kapitalizm, kendi kendisinin yıkımıdır. Kapitalizm sadece yavaşlamalarının, kısmi telafilerin veya engellemelerin yanı sıra, bütünüyle “yaratıcı yıkım”dır. Sermaye kendi kendine, dıştan gelebilecek herhangi bir devrimin yapabileceğinden daha derinlemesine bir devrim yapar. Daha sonraki tarih bu hususun doğruluğunu kanıtlayamadıysa, en azından çıldırtıcı bir düzeyde böyle bir kanıtlamayı simüle etmiştir.

2013’te Nick Srnicek ve Alex Williams bu dayanılmaz –hatta “şizofrenik”– tezatlığı ‘İvmeci Politikalar için Bir Manifesto’da çözmeyi amaçlamışlardır; özellikle kendini menfur bir biçimde kapitalizm destekçisi “Sağ-ivmecilğin” gölgesinden ayıran karşıt bir anti-kapitalist bir “Sol-ivmeciliği” tetiklemeyi hedefliyordu. Bu proje –tahmin edileceği gibi– ivmecilik meselesini ideolojik olarak sürdürülebilir bir şekilde arındırmaktansa yeniden diriltmekte daha başarılı olmuştu. Yalnızca kapitalizm ile çağdaş teknolojik ivmelenme arasına tamamen yapay bir ayrım ortaya konularak sınır hatları çizilebildi. Üstü kapalı çağrı, Yeni Ekonomi Politikası içermeyen yeni bir Leninizm içindi (Şili komünizminin Ütopik tekno-yönetimsel deneyleri örnek olarak gösterilmiştir).

Sermaye, nihai öz tanımınca soyut ivmelendirici toplumsal faktörden başka bir şey değildir. Onun pozitif sibernetik şeması kendini tüketmektedir. Kendi kendini hızlandırmak, kimliğini tüketir. Diğer her saptama yoğunlaştırma sürecinin bir aşamasında kaza adı altında kenara atılır. Toplumsal ve tarihsel ivmelenmeyi tutarlı olarak besleyebilen herhangi bir şey zorunlu olarak ya da özünde sermayeye bağlı olacağından, açık bir biçimde herhangi bir “Sol-ivmeciliğin” ciddi bir momentum kazanması beklentisi kesin bir şekilde reddedilebilir. İvmecilik basitçe kapitalizme dair bir öz farkındalıktır ve ancak başlamıştır. (Henüz hiçbir şey görmedik.)

Bunu yazdığım sırada Sol-ivmecilik kendini geleneksel sosyalist politikalara geri yapıbozum uyguladı ve ivmecilik meşalesi “Koşulsuz İvmeciliği” ilerleten yeni genç parlak düşünürlerin nesline teslim edildi (Sol-ivmeci de değiller, Sağ-ivmeci de ama koşulsuz ivmeciler). Çevrimiçi kimlikleri –kolayca çıkarım yapılabilecek şekilde olmasa da fikirleri– alışılmadık sosyal medya hashtag’i #Rhetttwitter üzerinden aratılabilir.

Blokzincir yazılımı, dron lojistiği, nanoteknoloji, kuantum hesaplama, hesaplamalı genom bilimi ve sanal gerçeklik sel halinde akıyor, hiç olmadığı kadar yüksek yoğunluklardaki yapay zekanın içinde sırılsıklam olarak; ivmecilik bir yere gitmiyor, aksine daha kendi derinine gidiyor. Fenomen tarafından ölümcül kurumsal felç noktasına dek koşturulmak, fenomenin kendisidir. Doğal olarak –yani tamamen kaçınılmaz olarak– insan türü bu nihai yersel olayı bir sorun olarak tanımlayacaktır. Onu görmek zaten şöyle demektir: Bir şey yapmamız lazım. İvmecilik yalnızca şöyle yanıt verebilir: Bunu söyleye söyleye şimdi mi söylüyorsun? Belki de başlamamız lazımdır? Daha soğuk çeşitlerinde –ki kazananlar da onlardır– gülme eğilimi gösterir.

Yazar: Nick Land

Çeviri: Amateur (@anti_expertise)

Editör: Fahri Tüfenktürk

Hatıra-i Zafer Kartpostalı

Barış, huzur, refah, güvenlik, temiz çevre, umut, dürüstlük, ahlak… Bunların bir toplumda yaygın olmaması normal değil. Hepsini bir kenara bırakalım, birkaçını da bir kenara bırakalım; biri bile başlı başına büyük bir değer, büyük bir hazine, istisnai bir varlık olurdu.

Türkiye, her şeyden ve herkesten önce, Türkler için var. Bunu söylemek komik geliyor ancak evet. Türkler için Türkiye var. Başkaları için başka başka ülkeler var. Veya yok. Bu bizi ilgilendirmiyor.

Türkiye önce, Türkler için barış, huzur, refah, güvenlik, temiz çevre, umut, dürüstlük, ahlak… sağlamak zorunda. Türkiye, sadece, Türkler için bunları sağlamak zorunda. Diğer herkes, Türkiye için, sokakta yürürken yolun kenarında doğal bir biçimde yerinde duran bir taş gibi, Türklüğe bir zararı yoksa öylece bırakılacak; Türklüğe zararı varsa yok edilecek kişiler.

Peki Türkler kim? İşte burada, “Türk” kime denir, “Türk Milleti” kimdir, kimleri içerir ve kimleri dışlar… Anlaşmazlıklar ciddi düzeylere çıkıyor. Konuyu kesin bir çözüme kavuşturmak isteyenler, tartışma zeminini daha derine – akademik, felsefi ve sosyolojik düzeyde millet tanımına getiriyorlar. Orada haklıysan zaten Türklük konusunda kesin haklısındır. Orada kim haklı? Göstereceğiz.

Varsayım: Millet Hayali bir Cemaattir yani Sivil Milliyetçilik!

Modern demokrasiye, özgürlüğe, insan onuruna yakışır bir biçimde… Etnik kökenlerimizin karmaşıklığına ve bilinmezliğine takılmadan… Tarihin hareketliliği ve siyasetin gerekleri uyarınca esnek olabilen bir anlayışla… O kötü iğrenç Naziler gibi kafatası ölçmeyi kesinlikle reddederek… Bireylerin farklılıklarına ve çeşitliliklerine saygı duyarak… Kimseyi sırf soyundan ötürü dışlamayarak… “İnternette çok zaman geçiren garip tipler” gibi genetik, haplogrup vs. şeylere dalmadan… Konuyu çok karmaşıklaştırmadan, Brüksel veya Obama ile ters düşmeden… Milliyetçilik yapmak gayet mümkün eğer sivil milliyetçi olursanız.

Sivil milliyetçilik, özünde, insanların paylaştıkları değerler, kurumlar ve toplumsal – siyasi süreçler yoluyla bir millet oluşturduklarını savunur. Sivil milliyetçilere göre özgürlük, eşitlik, ulusal dil, kültürel mirası sahiplenme, birlikte yaşama isteği, Anayasa veya benzeri temel yasalara bağlılık gibi değer ve duygular zaman içinde kendini bir ulus olarak gören ve bu yolla birlikte uyumlu hareket ederek toplumsal sorunlarını çözen bir kitle yaratacaktır. Sivil milliyetçilere göre bu ulusal kitle ilkellik, değişim, birbirine yakın gruplar arasındaki ufak tefek farklar, bireysel kopuşlar karşısında yenik düşmeyecek esnekliğe ve kimseyi baskı altında bırakmayan özgür, gönüllülük esaslı bir toplumsal yapıya sahip olacaktır.

Günümüzde Fransa, ABD, Kanada ve Hindistan sivil milliyetçilik anlayışıyla özdeşleşen bazı ülkeler.

Fransa bünyesindeki yerel çeşitlilikleri bastırıp ortak bir ulusal yapı ortaya çıkarmanın adeta maskotu. Bu yolda çeşitli genetik incelemeleri dahi yasaklayacak kadar inanmışlar.

ABD isteyen herkesin gidip Amerikalı olabildiği, nüfus sayımlarının bile vatandaşları değil herkesi saydığı, “bir fikre dayanan tek ülke/ulus” diye kendini tanımlayan, Anayasa’ya bağlılığı Amerikalı olmanın en üstün özelliği olarak gören bir yer.

Kanada çokkültürlülük[1] uğruna ülkesini iki-dilli yapmış, nüfusu çok düşük Kızılderililer için inanılmaz geniş haklar tanımış, Kanadalı olmanın en gurur verici yönleri sorulunca üçüncü sırada “Sağlık Sistemi” (%64) ve dördüncü sırada “Kanada Anayasası” (%63) diyecek kadar soyut Kanadalılığa geçmiş bir toplum[2].

Hindistan… Hindistan. Etnik, dini, kültürel… Akla gelecek hiçbir yönüyle birbirine benzemeyen, komşusunu etrafını geç kendisinin varlığının bile pek farkında olmayan, ortak bir dil bulabilmek için İngilizceye muhtaç olan bu toplum tamamen Hindistan kurumları, Hindistan kimliği, Hindistan fikrine bağlılık üzerine işleyen bir milliyetçilik anlayışına dayanır. Hindistan kamuoyu ve akademisi, ülkelerinde bir etnik ayrılık-gayrılık olduğunu reddetmek uğruna Hindistan tarihinin en temel öğesini, yani Hindistan’ın kuzeyine Hint-Avrupa dilleri konuşan istilacıların saldırılarını reddederler. En azılı sağcısından en radikal solcusuna hepsi aynı şeyi canla başla savunur. Çünkü fiziksel gerçeğin, tarihsel gerçeğin ne olduğu değil bunun ulusal birliğe etkisi önemlidir.

Sivil milliyetçilik anlayışına sarılan, kendini buna göre düzenleyen toplumlar ne elde ediyorlar?

Sonuç: Hayal Kırıklığı

İnsanlık, tarihi boyunca, bürokratın birinin genelgelerine göre yaşamadı; gördüğü ve derinden bildiği, bilinçdışı düzeyde duyumsayarak anladığı gerçeklere uyumlu biçimde yaşadı. Günümüzde herkes, her şey son yıllarda doğayı zorbalayarak yarattığımız yaşamların hem fiziksel hem ruhani olarak korkunç zararlara yol açtığının farkında. İnsanlık doğaya kaçmak, doğaya dönmek, sentetik olandan kurtulup doğal olana kavuşmak, yediği içtiği giydiği gördüğü dokunduğu her şeyin “doğal” olanını seçmek istiyor[3]. İnsanlık her fırsatta doğala yakın ışığa bakmayı, doğal denizde yüzmeyi, doğal kumaş giymeyi, doğal hava solumayı, doğal ilaç içmeyi, doğal yemeyi, doğal çevreyi görmeyi, doğal hisleri, doğal bağlantıları arıyor. Bunun için gözünü açıp bakanın göreceği sayısız örneği tek tek saymak yararsız olacaktır.

Sivil milliyetçilik bize, bunun tam tersi bir toplum vaat ediyor. Ulus tanımını organik olandan ayırıp, Brüksel’de veya Ankara’da adamın tekinin “Özgürlük” veya “Eşitlik” anlayışına itaate endeksliyor. Bayrak, anayasa, tarih, kültür, devlet… Anayasa birkaç yüz milletvekili tarafından değiştirilebilen bir şey. Onunla mı Türk olduk? Onsuz Türklüğümüz yok muydu? O değişince Türklük mü değişiyor? Ya devlet? Yıkılır, yenisi kurulur. Devlet yarın yok olsa biz Türklükten atılacak mıyız? Yoksa Türklük başka bir şey mi? Bizim milletimiz “tek millet” mi, Türk yerine?

Birini sırf “X” olduğu için, hatta sırf annesi, dedesi, dedesinin dedesi… “X” olduğu için Türklük dışında bırakmak çok kaba bir davranış gibi gelebilir. Metropol insanı, iyi okullarda okumuş, iyi ailelerden gelen, dünyanın çeşitli ülkelerini görmüş, yabancı dili güçlü, kültürlü entelektüellerimiz gözünde gereksiz bir ayrımcılık gibi görünüyor[4]. Ufak tefek ve son tahlilde pek önemsiz gördüğü farkları entegrasyon ve asimilasyonla aşmayı hedefleyen sivil milliyetçilik aslında kültürü tekdüze bir çöle çevirmekle sonuçlanıyor. Türkiye’nin her yerinin kendine özgü bir yaşamı var. Bu yaşamın da kendine özgü sonuçları var. Gelenekler, giysiler, yemekler, söyleyişler… Bunların zaman içinde artan iletişim-ulaşım olanaklarıyla birbirine benzeşmesi veya bazılarının zaman içinde silinmesi normal. Ancak hepsinin toptan yok olması ne güzel ne de isteyeceğimiz bir şey.

İnsanın en temel kimliği, kendisinden istese de ayıramayacağı özelliği, bir anne babadan doğmakla başlayan ailesidir. Yalnız aile içinde yetiştirilmekle kazanılan özelliklerden söz etmiyorum, insanın kişiliğini oluşturan irili ufaklı tüm özelliklerde geniş bir genetik etkisi vardır. Bunu reddedenler en ilkel Papua Yeni Gine kabilesinden bile daha cahil bir duruma düşerler. Aile kimliğinin doğal uzantısı, o aile yoluyla kan bağıyla bağlı olduğumuz daha geniş topluluklardır. Sivil milliyetçilik ise, bu bağların önemini, çoğu kez de varlığını reddederek asıl olanın eğitim ve medya yoluyla yayılan “Vatandaşlık Bilinci” olduğunu iddia eder. “Milli” olanın tanımını bir avuç bürokratın, gazetecilerin, akademiklerin, öğretmenlerin, dizi oyuncularının eline bırakmak hiç akıl alıyor mu? Toplumsal yapının temeline, birkaç kişinin soyut kavramlarla ilgili yorumlarını yerleştirmek yalnızca yıkımla bitebilir. Oligarşik-bürokratik bir cehennemin yolu böyle başlar. Sonuçta bu elitlerin küreselci ajandaya entegrasyonuyla ulus Netflix’te Ertuğrul izleyen bir yığına dönüşür. Bu sırada güncel “Türk” değerlerimizle uyuşmayan geçmişteki atalarımız da birden kendilerini Türk ulusunun dışında kalmış bulurlar. Her 2-3 nesilde bir kendi kendini yenileyen bir ulusumuz olur.

Son olarak! Sivil milliyetçiliğin sonu demografik kıyamettir. Kimliği, geçmişten geleceğe akan en değerli şey olan soydan ayırmak çocuk sahibi olmanın içini boşaltacak, demografik çöküş propagandasının milli değerler adı altında yapılmasına neden olacaktır. Bir Türk kılık değiştirmiş bir Arap değildir. Bir Türk bir süredir Türkçe konuşan bir Helen değildir. Bir Türk “Atatürk’ü çok seviyorum” diyen bir Fars değildir. Bir Türk yalnızca bir Türk’tür. Türklük iyi bir şey ise, dünyada daha çok Türk olmalıdır. Bunun yolu çeşitli ne idüğü belirsiz adamlara Türk adını takıp Türklüğe dair bazı soyut kavramları öğretip İstanbul’da kebap yedirmek değil. Türk olmayanlar Türklere veya Türklüğe sonsuz bağlılıkla hizmet edebilirler. Türk olmayanlar Türklük için canlarını dahi verebilirler. Ancak bu onları Türk yapmaz. Anayasanın veya bilmem nerenin Türk tanımının başka olması, bu konuda bir sav olamaz.

Atatürk Ne Dedi?

Atatürk’ün bu konudaki görüşleri bence açık. Türklerin brakisefal kafataslı bir üstün ırk olarak, Altay Dağları’ndan çıkıp dünyayı fethedip tüm büyük uygarlıkların kökenini oluşturduğuna, Maya uygarlığından Roma’ya tüm dünyaya izler bıraktığına, Türklüğün kök hücresi olan Yörüklerin bir tek çadırında duman tüttükçe hiçbir gücün Türkleri yenemeyeceğine, yaratılışında fevkalade olan tek şeyin Türk olarak dünyaya gelmek olduğuna, Türk milletinin “en eski tarihlerde meşhur kurultayları” ile geçmişten geleceğe aynı Türklük ahlakı ve mirasını sürdüren bir toplum olduğuna inanıyor.

Atatürk’ün bu konudaki görüşleri konusunda tartışmalar yakın zamanda popüler oldu. Sonuçta bize göre “Türk milletine, Türk cemiyetine, Türklüğün istikbaline ait ödevler” bitmemiştir, tamamlanmalıdır. Atatürk yapmamız için gerekenleri verdi. Bizler –bir dönem Osmanlı’da da olduğu gibi– farklı grupların bir isim altında bir arada yaşayabileceği sanrısına kapılmamalıyız.

Türkiye’yi, Türklüğü, dünyanın en güzel ulusunu yok etmek isteyenlere karşı, “N’olur siz de gelin Türklüğe dahil olun, valla da billa da Türklük herkesin katılabildiği bir şey, bak işte Hititler’den geliyoruz hepimiz Anadoluluyuz” demenin ne anlamı var? Eğer bir kişi, kendi kimliğini bırakıp bir “düşünceler ulusuna” katılacaksa, neden bizimkine katılsın? Kampanyasına göre kredi kartı mı seçiyor insanlar? Kendi kimliğini temel alarak bir “düşünceler ulusu” kuramaz mı? Biz niye başkasının ulusuna katılmıyoruz? Sırf burada doğduk diye mi? Bugün soyut Türklüğe “entegre” olanların soyundan gelenlerin yarın etnik farklılıklarını bayrak edinip yeni bir etnik kimlik çatışması çıkarmayacağı ne malum? Ailesinde kimse Türkçe dışında dil bilmediği halde, oradan buradan bir yerden etnik azınlık dilini öğrenip garip millyetçilikler yapan çeşit çeşit “insan” aramızda geziyor. Gelecek nesillerin her şeyi unutup kendini yalnızca Türk olarak bilmesini beklemek büyük bir hayal[5]. Bunlar, Türkiye ile veya Türklükle hiçbir ilgisi olmayan kendi ülkelerine “anavatan” deyip orada siyasi-askeri çatışmalara giriyor, Türkiye’nin bunlara taraf olması için lobi yapıyor veya Türkiye’deki güvenliklerini başka ülkelerde rahatça siyasi propaganda yapmak için kullanıyorlar. Biz niye böyle çirkin işlere yol açabilecek, bizimle hiçbir akrabalığı olmayan, onlara karşı hiçbir sorumluluk taşımadığımız tipleri aramızda barındıralım? Atatürk, yeri geldiğinde, etnik Türkleri dahi böyle yersiz maceralara giriştikleri için paylamıştır.

Sonuç Yerine

Cumhuriyetimiz şu an etnik temelli saldırılar altında. Türkiye’nin başına bela olan her topluluk, dönüp baktığınızda, etnik bir kliğin kendine bulabildiği en hafif kılıfı giymiş. Bunun temel motivasyonu da artık etnik kavgalardan sıkılan veya etnik politikayı banal gören Türkleri kandırmak. Mevcut rejimin arşa çıkardığı memleketçilik, masumane bir kılıfa girmiş etnik politikadan ibaret. Cumhuriyet’in diğer düşmanları da, kendilerini, etnik talepler etrafında örgütlüyorlar. Geçmişte de Cumhuriyet’e, hatta Kurtuluş Savaşı’na karşı çıkanların en büyük motivasyonu etnik sıkıntılardı. Etnik düşmanlık ateşini söndürmek için, anlamsız ve içi boş bir “Tamam sen en güçlü örgütlenme silahını bırak karşılığında ben de sana Türk diyeyim” anlaşması hiçbir işe yaramaz. Karşı tarafın en temel sloganı “Burası bizim, Türkiye’nin kalanı hepimizin” iken, “Her yer hepimizin” demek, baştan berbat bir pazarlık biçimi. Bunu anlamak için de Acemoğlu düzeyinde Oyun Teorisi bilmeye gerek yok. Biz Türkler de bizi yok edip Cumhuriyetimizin kanını emmek isteyenlere karşı, bir tutam dışlayıcı oluverelim. Kaybedecek bir şeyimiz yok. Buna alternatif önerenler, zaten, Cumhuriyet’i de Türklüğü de başkalarına verecekler. Belki gözleri açık, belki kapalı.

Uludağ Büyükdere

[1] Burada multikulti yazmadım, çünkü sivil milliyetçiliğe halen tarafsızca yaklaşmaya çalışıyordum.

[2] https://www150.statcan.gc.ca/n1/pub/89-652-x/2015005/hl-fs-eng.htm

[3] “İnsan ne yaparsa doğal olan odur, o da doğanın bir parçasıdır” biçiminde itirazları anlıyorum. Burada anlaşılabilirliği korumak, yazının ana konusuna odaklanmak adına kamuoyunun anlayacağı “doğa” sözcüğü kullanılmıştır.

[4] Tabii ki bunlar bir gruba has özellikler değil.

[5] Biz, bugünkü Bulgaristan veya Makedonya sınırları içinden göçüp gelen Türklerin torunlarının kendilerinin etnik Türk olduklarını unuttuğu bir yerdeyiz. Kamunun bir “entegrasyon” kapasitesi varsa önce Türklüğü garip garip fikirlerle unutturulmuş etnik Türklerle meşgul olmalıdır.

Yazının ilk kısmında “modernist” milliyetçilik kuramlarından alıntılar yapılmış ve “ulus hayal edilmiş bir siyasi topluluktur” cümlesi Benedict Anderson’un Hayali Cemaatler isimli kitabından bir alıntıyla aktarılmıştır, daha sonra ise yine modernist kuramcı Gellner’e referansla “ulus olgusunun modernitenin bir eseri olduğu ve dolayısıyla özü itibariyle ulusların, modern ulusçuluğun bir sonucu, deyim yerindeyse bir inşa eseri olduklarını ifade edebiliriz,” denilmiştir. Yazıdaki temel amacım, milliyet ve milliyetçilik teorileri tartışmak olmayıp bu alıntıları yapma nedenim Buğdaycı tarafından yazılan yazının ve “Kemalist Elitlerin” Tahayyülündeki Türk Milliyetçiliğini aktarmasını beklediğimiz bir yazının bu satırlar ile başlamasıdır. Halbuki, bu tanımlamalar şüpheye yer bırakmayan tarzda açıklamalar değildir. Nitekim Anthony D. Smith –ki kendisi Gellner’in öğrencisidir– modernist kuramlara karşı çıkarak “Etno-Sembolizm” olarak nitelendirebileceğimiz bir yaklaşım geliştirmiştir.

Anthony D.Smith’e göre milli kimlikler bazı faktörlerin ve özellikle altı faktörün bir araya gelmesiyle oluşmaktadır. Smith’e göre bir millet; tarihsel değeri olan bir toprağa, ortak mitlere, sembollere ve tarihe, kitlesel bir kamu kültürüne, ortak bir ekonomiye, ortak yasal hak ve görevlere sahip olan insan topluluğuna verilen isim, denerek nitelendirilebilir (Smith, 1994, s.32). Yukarıda zikredilen altı faktör, Türk Milleti için tarih sahnesine çıktığı ilk andan, cihan devletleri tarafından yeryüzünden silinmeye gayret edildiği o zor zamana kadar karşılanmıştır. Modernist yaklaşımların etkisinde kalıp ulusların sonradan uydurulmuş, hayal edilmiş, sanayileşen dünyada icat edilmiş şeyler olduğunu sanki bu konular üzerinde hiç modern tartışmalar yokmuşçasına hem kesin hem de değiştirilemez şeyler olduğunu ifade etmek, aşağıda bahsedeceğimiz –normal şartlarda bir lise öğrencisinin bilmesi gereken– Türk tarihine ait hadiseleri bilmemek veya görmezden gelmek demektir.

Türk tarihinde örnekler ve kaynaklar çok olmakla birlikte aşağıda zikredilecek hadiseler, asıl eleştirinin temel noktasını oluşturacak olan Atatürk Dönemi Türk Milliyetçiliği konusunu gözden kaçırmamak adına, okuyucunun çok da vaktini almayacak ve ilgisini dağıtmayacak şekilde kısa alıntılar halinde tutulmuştur. Eğer kaynaklarımıza bir eleştiri getirilecekse, bu başka bir yayının konusudur.

Türk Milliyetçiliğinin tarihsel arka planını incelemek ve hatta en kritik dönemeçlerden biri olan “Kemalist Elitler” dönemini anlayabilmek için Genel Türk Tarihini iyi bilmek gerekmektedir. MS 5. yüzyılda Orta Asya’daki kavimler birlikler oluşturmaya başlamıştır. Çin kaynaklarında ise bu kavimler “Yüksek Arabalılar” veya “Kaoçiler” olarak adlandırılmaktadır. Zamanla bu “Kaoçiler” ifadesi bozkırda kaybolmaya başlamış ve yerini “Tiele” kelimesi almıştır. Türk devletlerinin isimlendirilmesi meselesinde bu bozkır konfederasyonlarında ağırlığı elinde tutan sülalenin-soyun etkisi büyüktür. Nitekim Osmanlılar ve Selçuklular’da olduğu gibi devlet o yönetici zümrenin adıyla anılmıştır. Çinliler, kendi kaynaklarında Tukyu veya Tu-chüeh, Moğollar Türküt diyerek Türk Milletinin ilk nüvelerini imlemiştir. Çin İmparatoru, İşbara Kağan’a yazdığı 585 tarihli mektupta İşbara Kağan’a “Büyük Türk Kağanı” olarak hitap etmektedir (Taneri, 1993; 63). Göktürk yazıtlarındaki satırlar ise sanıyorum Buğdaycı’nın da malumudur.

Yukarıda geçmiş zamanlardan yaptığımız aktarımlar temelde ve en basit şekliyle tarihte hep bir Türk adının, devletinin, devlet teşkilatının, mitlerin, sembollerin ve milli duygularının olduğunu göstermektir. Yazının esas noktasını teşkil edecek olan “Kemalist Elitlerin” ifadesiyle başlayan tumturaklı ifadeye cevap niteliğinde olan kısım ise aşağıda başlamaktadır.

İlk etapta “Kemalist Elitlerin Tahayyülündeki Türk Milliyetçiliği” başlığını taşıyan bu yazının kaynakçası oldukça zayıftır. Yazıda Kemalist elitlerin kim olduğuna dair net bir tanımlama yapılmamıştır. Bu tanımlama yapılmadığı gibi “Kemalist Elit” olduğu varsayılabilecek kimselerin yazdıklarına da atıflar yoktur. Ancak Erich J. Zücher, Nazan Maksudyan ve Büşra Ersanlı gibi isimlere verilmiş atıflar vardır. Bu kişiler ise tarihçiler arasında “resmi tarih”, “tek parti faşizmi”, “ermeni soykırımı” gibi kavramlara meyyallikleri nedeniyle şüpheyle bakılan isimlerdir. Nitekim Büşra Ersanlı, bir dönem FETÖ-PDY terör örgütü ile ilişkileri olan TESEV vakfında görev almış, BDP’nin anayasa komisyonunda görev alarak, hem yazdığı eserler hem de yaşadığı hayat ile Atatürk döneminin kendisinden öğrenilmeyeceğini defalarca ispatlamıştır. Maksudyan veya Zücher içinse internette yapılacak kısa bir araştırma ile Atatürk hakkında ne düşündükleri kolaylıkla önümüze çıkmaktadır.

Alp Buğdaycı yazısında Zafer Toprak’a atıfta bulunmuştur fakat “Kemalist Elitleri” yazdığını iddia ettiği bir yazıda Toprak’ın şu ifadelerini gözden kaçırmıştır. Yeni kurulan devlette Durkheim sosyolojisinin etkisi uzun sürmemekte, Ziya Gökalp’in 1924 yılında ölümü ve dünyada ilmi paradigmanın değiştiği yönünde düşünceler sonucunda Tek Parti yönetimi de yönünü başka bir alana çevirmektedir. Bu yeni paradigmayı Atatürk’ün gündemine taşıyan kişiler Toprak’a göre Yusuf Akçura, Şevket Aziz Kansu ve Sadri Maksudi Arsal’dır (Toprak, 2012:14).

Yazının “Kemalist Elitlerin Tahayyülündeki Türk Milliyetçiliği” iken Zafer Toprak’ın değimi ile gerçek bir Kemalist Elit olan Sadri Maksudi Arsal’ın “Milliyet Duygusunun Sosyolojik Esasları” adlı eserine tek bir atıf olmaması ve hatta isminin dahi anılmaması kaynakçanın yetersizliğinin en büyük delillerinden biridir. Gerçek bir “Kemalist Elit” olan Arsal ırklar arasındaki farklar hakkında şöyle demektedir; “Yine de, ırkların birbirlerine karışmış olmasına rağmen her asırda, fertlerinin çoğunun malik olduğu somatik hususiyetler bakımından birbirinden farklı birçok insan zümresinin mevcudiyetini müşahede ediyoruz. Bunlar, hayvanlardaki ırklar gibi birbirinden tamamen ayrılmış, zoolojik açıdan tam manasıyla saf ırklar değillerse de, birbirlerinden birçok hususiyetle ayrılan beşeri zümrelerdir. Bunların mevcudiyeti de gerçektir” (Arsal, 2022: 33). Arsal, ırkların gösterdikleri bazı özellikler bakımından birbirlerinden ayrıldıklarını kabul etmektedir. Arsal “Millet” mefhumunu ise şöyle açıklamaktadır; “Millet, muayyen bir dili konuşan, aynı örf ve adetlere, aynı milli seciyeye, müşterek tarihe, müşterek milli emellere mâlik olan fert ve ailelerden terekküp eden bir insan kütlesidir” (Arsal, 2022; 41). Sadri Maksudi Arsal, yukarıda aktarılan Anthony D. Smith ile bir anlamda benzeşir. Arsal da milletlerin teşekkülünde çeşitli unsurların öneminden bahseder. Arsal’a göre bir “kavim-millet” teşekkülünün şartları şunlardır:

1. Ekseriyeti aynı ırki zümreye mensup birçok kabilenin bir devlet içinde birleşmesi.

2. Oldukça kalabalık bir nüfus.

3. Saha birliği.

4. Bu yeni kurulan devletin aynı sahada uzun zaman müstakil kalabilmesi.

5. Lisan birliği.

6. Örf ve adetlerin birliği.

7. Müşterek dini inançlar.

8. Milli seciye birliği.

9. Irkî maya.

(Arsal, 2022; 80)

Yukarıda görüldüğü gibi Arsal bir milletin teşekkülünde “Irkî Maya” kavramını önemsemiştir. Alp Buğdaycı, Soner Çağaptay’ın “Türkiyede İslam, Laiklik ve Milliyetçilik” adlı çalışmasına yaptığı atıf ile “1930’larda ırk ifadesinin biyolojik anlamdan ziyade ulus bağlamında kullanıldığını” ifade etmektedir. Bu iddia karşısında yukarıda yaptığımız alıntılar kâfi gelmiyorsa tekrar Arsal’dan bir alıntı yapmak gerekmektedir; “Biz bu eserde ‘ırk’ı Avrupa dillerindeki ‘race’ manasında, milleti de ‘nationalite’ manasında kullanacağız” (Arsal, 2022; 31) demektedir. Bu iddia yersiz ve temelsizdir.

Alp Buğdaycı’nın yazısında sürekli tekrar ettiği durum ise Atatürk üzerindeki Renan etkisidir. Fakat yine gözden kaçmış olacak ki, Atatürk üzerindeki Darwin etkisinden hiç söz etmemektedir. Nitekim Atatürk etrafındaki insanlar tarafından kendisine tavsiye edilen H.G Wells ve Eugene Pittard aracılığıyla yeni bir dünya görüşüne doğru seyretmiştir. Wells’in “Cihan Tarihinin Umumi Hatları” adlı eserinin hemen Türkçeye çevrilmesini emretmiş ve bu çalışma 1927-1928 yıllarında çevrilip Devlet Matbaası tarafından basılmıştır (Toprak, 2012: 14).

Buğdaycı hiçbir dipnot vermeden Pittard’ın ırk kelimesini etnisite olarak değil antropolojik olarak kullandığını belirtmektedir. 60.000’den fazla kafatası üstünde çalışmalar yapan ve Türklerin sarı ırktan değil, ari ırktan olduğunu savunan Pittard, nasıl ırk kelimesini antropolojik olarak kullanmaktadır? Yazının bu kısmı açıklanmaya muhtaçtır.

Yine Alp Buğdaycı yazıda sıklıkla Medeni Bilgiler adlı kitaptan alıntı yaparken, şu kısmı sanırım gözden kaçırmıştır. Bu alıntıda Sosyal Darwinist etki kendisini göstermektedir: “Sağlık işlerinin ülkemizde bir bakanlığa konu oluşturacak önemi, Ankara’da yeni devletin kuruluşuyla anlaşılmıştır. Bir toplumun sağlığı, bütün kuvveti ve yaşama gücü sorunudur. Sosyal yardım kavramının resmi teşkilat esasında yer alışı, yalnız Türkiye’de değil, gelişme yolunda çok ilerlemiş bütün ülkelerde de pek eski değildir. Sosyal yardım, bir milletin ve bir toplumun çaresiz ve dayanaksız kalmış, dermandan düşmüş, kendi yaşamasına, tedavisine gereken en küçük vasıtaları bizzat sağlama ve bulma imkanından yoksun organların imdadına koşmasıdır. Yeni anlamda millet ve toplum kavramları ancak bu hareketi doğrudan sosyal hassasiyet ile tamamlanır. Yalnız burada bir incelik dikkati çekmelidir. Bir toplum, yaşamak ve hayatta gereken şeyleri sağlamak için çalışma kuvvetine sahip olan insanları himaye etmelidir. Asalak yaşamanın kapılarını kapamalıdır. Aksi takdirde çalışanlarının kazançlarını kendilerine tahsis ettirmenin yolunu bulan birtakım tembeller ve dilenciler sınıfı türer. Bunlar, insanlığın acımaya layık olmayan yüz karalarıdır” (İnan,2010:408).

Yine Alp Buğdaycı Mango’dan alıntı yapmaktadır fakat, Mango’nun şu sözlerini sanırım yine gözden kaçırmıştır. Mango, Atatürk’ün yaşadığı dönemdeki bilim akımlarını takip ettiğini, bu yaklaşımları almak için hiçbir engel tanımadığını, hatta hayata da bu bilimsel yaklaşımların penceresinden baktığını söyler (Mango,2000:356). “Mango’nun bu açıklamalarını destekler mahiyette 1926 yılında çıkarılan ve keyfi çocuk düşürmeyi ağır cezada yargılamayı öngören 765 Sayılı Türk Ceza Kanunu, 1930 yılında çıkarılan ve kürtajı devlet kontrolüne alan 1593 Sayılı Umumi Hıfzıssıhha Kanunu, 1938 yılında çıkarılan ve toplumun geneline sporu yasal zorunluluk tutan Beden Terbiyesi Kanunu örnek olarak gösterilebilir. Çünkü o dönem bu tarz öjenik uygulamalar ve yasal düzenlemeler Avrupa devletlerinde de oldukça yaygındır” (Ergün, 2022: 141).

Bir diğer “Kemalist Elit” olarak nitelendirilebilecek şahsiyet Şevket Aziz Kansu’dur. Şevket Aziz Kansu, Pittard etkisiyle kafatasları üzerinde incelemeler yapmış ve Münich Üniversitesi Antropoloji ve İnsan Genetiği Enstitüsü direktörü Ord. Prof. Dr. Karl Saller’in editörlüğü altında 11 cilt olarak yayınlanması planlanan “İnsanlığın Irk Tarihi” adlı eserde bir bölüm yazmıştır. Ancak Karl Saller vefat edince bu çalışma o eserin içinde yayınlanamamıştır. Bunun üzerine Kansu “Türkiye’nin Irk Tarihi” adını verdiği bu çalışmasını 1976 tarihinde Belleten’de yayınlamıştır. Bu çalışmada Kansu, Anadolu’da yapılan antropolojik araştırmaları sıralamaktadır. “Türklerde Kan Grupları”, “Türklerde İkiz Doğum”, “Türkiye’de Erken Doğum”, “Türkiye’de Renk Körlüğü”, “Türkiye’de Kan Grupları ve Kanser” gibi araştırmaların çeşitli araştırmacılar tarafından yapıldığını zikretmiş ve “Türkiye’nin bugünkü sekenesi içinde çoğunluğu teşkil eden Türklerin...” diyerek yapılan bu çalışmaların ırki veya antropolojik yönde olup olmadığına dair en güzel cevabı vermiştir.

Şevket Süreyya Aydemir ise İnkılap ve Kadro isimli eserinde şöyle bir tespitte bulunur; “Milleti incelerken, ne ırkı, ne kavmi, ne müşterek geçilmiş tarihi hayatı, ne milleti teşkil eden toplumların uzun asırlardan beri üstünde dolaştıkları müşterek vatanı ve nihayet bütün bunların ayrı ayrı, bugünkü varlığımıza yaptıkları etkileri unutmak, ihmal etmek, mümkün değildir” (Aydemir,1968;178).

Sonuç olarak eğer “Kemalist Elitler” varsa millet, milliyet ve ırk hakkındaki görüşleri yukarıdaki gibidir. Son olarak büyük Azerbaycanlı şair; Nizami-i Gencevi XII.yüzyıldan bize şöyle seslenmektedir;

“Türklerin devleti yükseldi onun için,

Adaletten yükseldi hep illeri,

Mademki sen zulme amil olursun,

Bir Türk değil, çapulcu bir Hindusun.

(Rasulzade, tarihsiz, 153)

Yazar: Alperen Kılınç

KAYNAKÇA

Arsal, S. M. (2022) Milliyet duygusunun sosyolojik esasları. Ötüken Neşriyat.

Ergün, R. (2022) Tek parti dönemi sosyal Darwinizm.

İnan, A. (2010) Medeni bilgiler ve Mustafa Kemal Atatürk’ün el yazıları. Türk Tarih Kurumu Atatürk Araştırma Merkezi (ATAM).

Mango, A. (2000) Atatürk (F. Doruker, Çev.) Sabah Kitapları.

Smith, A. D. (1994) Milli kimlik (B. S. Şener, Çev.) İletişim Yayınları. (Orijinal çalışma 1991 yayınlandı)

Taneri, A. (1993) Türk kavramının gelişmesi. Ocak Yayınları.

Toprak, Z. (2012) Darwin’den Dersim’e: Cumhuriyet ve antropoloji. Doğan Kitap.

Sermaye ve emek birikimleri ortadan kalkmaz; güçlü tröstler, sendikalar, tekel ve birlikler de yok olmaz. Aksine bunlar sürekli büyür, devasa boyutlara ulaşır ve insanın kendisini yutan parazit bir örgütlenmeye dönüşür. Sermaye ile emek hala karşıtlık içindedir ama işçinin hak iddia edebileceği o serbest alan artık yok olmuştur. Zira ikisi birbirine özdeşleşmeye başladığında her şeyi yutan, her şeyi emen, her şeyi sömüren bir polipe dönüşürler. Teknik kolektif, araç ile organizasyonun kusursuz birleşmesiyle en büyük kudretine erişir.

Ama yeryüzü gözlemciye nasıl bir manzara sunar? Yeryüzü, neşesiz ve birbirine düşman olan üniformalı işçilerden oluşan devasa ordularla kaplıdır. Atölyedeki güçlerin yoğunlaşması hız kesmeden, merhametsizce devam eder. Mevcut bütün kaynaklar sınır tanımayan bu harekete akıtılır. Bilim ve tekniğin de sağladığı yıkım araçları da bu hareketin devasa akümülatörlerinde toplanır.

Bu hareket, apaçık propaganda ve reklamlarla damgalanmıştır. Afişler, ilanlar dağıtılır; ideolojinin davulları aralıksız çalar. Fakat bir hareket böyle yoğun bir güçle ortaya çıkmışsa her şey çürümüş demektir, her şey çürümenin kokusunu saçar. İdeoloji zaten çürümekte, rengarenk bir elbise içinde çürüyerek dans etmektedir.

Kaynak:

Jünger Translation Project

Machine Socialism and Ideology - Friedrich Georg Jünger

Machine socialism does not abolish the mechanical determination of the monetary system, does not destroy the power of capital working in concentration, and does not allow labour to become free. Its power only suffices to wrest the disposal of capital from the private capitalist. But now the collective itself appears as a capitalist, a capitalist more p…

Read more

5 years ago · 4 likes · Jünger Translation Project

Yazar: Friedrich Georg Jünger

Çevirmen: Ömeridas

İrlandalı Katolik bir aileye mensup McCarthy, 1933’te doğmuş, çocukluğunu, ilkgençliğini Knoxville’de geçirmiştir. 1951’de Tennessee Üniversitesi’ne girmiş, 1953’te okulu bırakıp orduya yazılmış, 4 sene kadar bir süreyi Allah’ın unuttuğu Alaska’da geçirmiş, sonra üniversiteye dönmüş, okuldan bir kızla evlenmiş, üniversiteyi tekrar bırakmış ve tuhaf bir hayat sürmeye kararlı bir biçimde karısını da alıp dağ başında bir kulübeye yerleşmiştir. O dönemki karısı Lee Holleman, tahmin edilebileceği üzere bu manyakla ömür geçmeyeceğini kısa sürede anlamış ve kendisinden 1961’de boşanmış, tek çocuklarını da alıp gitmiştir (Suttree’de bu deneyimin kurgulaşmış bir versiyonunu bulabilirsiniz).

Cormac McCarthy’nin hayatına giren kadınları abidik gubidik yaşam tarzlarına sokma ve böylece hayatı onlara zehir etme huyuna dair kardeşi Dennis, yazarın ölümünden sonra şu yorumda bulunmuştur: “Karılarının Cormac’in onlara verdiğinden fazlasına ihtiyacı vardı. Onun için iş hep önce gelirdi. Karılarını severdi, ama kendisini daha çok severdi. Bir narsisistti. Narsisist olmasaydı da asla bu seviyelere ulaşmış bir sanatçı olamazdı.”[i]

Biyografik veriler kardeşinin dediğini doğruluyor; 1965’te, yazar ilk romanı The Orchard Keeper yayımlandıktan sonra kazandığı bir para ödülüyle İngiltere’ye gitmek üzere transatlantik yolcu gemisi RMS Sylvania’ya atlıyor, ve gemide tanıştığı dansöz Annie DeLisle ile çok vakit geçmeden evleniyor. Bu esnada Rockefeller Vakfı’ndan aldığı bir hibe sayesinde karısıyla Avrupa’yı turlasa (ve bu esnada ikinci romanı Outer Dark’ı tamamlasa) da Amerika’ya döndüklerinde yine münzevi, fakr u zaruret içinde bir hayata atılıyorlar ve McCarthy 1973’te Child of God’ı tamamlıyor. 1976’da DeLisle ile boşanıyorlar. Bu boşanmanın sebebi tuhaf hayat biçimleri mi, yoksa McCarthy’nin aynı sene tanıştığı Augusta Britt mi, bilmiyorum.

McCarthy’i yazının başlığında “sınır ötesinin yazarı” olarak tanımlamıştım. Her ne kadar yazının devamında bunun eserlerine nasıl yansıdığını anlatacak olsam da, hayatının Britt ile geçen kısmı hakikaten sınır ötesinde geçiyor. Augusta Hanım, yazar ile tanıştığı vakitler esnasında fazlasıyla travmatik aile hayatı yüzünden ömrünü üvey ailelerle geçirmek zorunda kalmış, 16 yaşında bir genç kız – McCarthy ise 42 yaşında, evli barklı bir adam. Nasıl oluyorsa “romantik” bir ilişkileri oluyor (aşk mı, istismar mı, yorum yapması zor; bana kalsa istismar derdim, ama Augusta Britt şu an 66 yaşında ve hala ilişkilerinde istismar faktörü olduğunu düşünmüyor[ii]). Beraber yola koyuluyorlar, tabii Amerikan kanunlarına göre McCarthy reşit olmayan biriyle cinsel ilişki ve (yine Britt reşit olmadığı için) beyaz kadın ticareti suçlusu olduğundan FBI peşine düşüyor ve ikili federal polisi atlatmak için sınırı geçip Meksika’ya kaçıyor. Augusta reşit olduğunda dönecek, önce Suttree’yi, sonra Blood Meridian’ı yayımlatacak, sonra da (ismi yazımız için fazlasıyla manidar olan) Sınır Üçlemesi ile ünlenip dehşet paralar falan kazanacak.

Bütün bunları McCarthy’nin bir biyografisini okuyun diye anlatmıyorum (en azından, yazının bu noktasında buna karar verdim; başladığımda ben de açıkçası pek bilmiyordum ne yapacağımı), onu başka bir web sitesinde yapabilirsiniz zaten. Close reading erbabı belki bunu duyunca anevrizma geçirecek ama ben yazarla yazılanın birbirinden bağımsız olduğu düşüncesine hiçbir zaman inanamamışımdır. Bunları anlatıyorum ki McCarthy’nin romanlarındaki “sınır ötesi” elementlerin nasıl deneyimlerden beslendiğini az buçuk anlayalım.

Evet, dört beş kere sınır ötesi dediğime göre bunu şöyle açıklayabiliriz sanırım. McCarthy’nin romanlarının pek çok şey anlattığı iddia edilmiştir – misal, herhalde en meşhur romanı olan Blood Meridian’ın tam olarak neyi anlatmaya çalıştığı, sonunda tam olarak ne olduğu hala internet clout kasmaya çalışan tayfa tarafından tartışılmaktadır (evet, sevgili okuyucu, ben de bunlardan biriyim). Outer Dark’ta ana karakterlerimizden biri olan Culla Holme’u kovalayan zombimtrak üçlü neyin nesidir, daha Youtube mezesi olmasa bile Reddit köşelerinde tartışılmaktadır. Suttree’nin tuhaf şaklabanı Gene Harrogate neden her gece komşusunun tarlasına sızıp karpuzlarını sikiyordu, henüz tartışılmasa bile tartışılması gerektir, vesair, vesair.

Ben “Şu neden böyleydi? Bu neden şöyleydi? Alicia Western neden ağabeyine amını yalatmak istiyordu?” gibi sorularla kafanızı şişirme niyetinde değilim, gerçekten tüm McCarthy romanlarında gördüğüm, pek de sorgulamadığım bir şey anlatacağım. O da yazarın eserlerinin, tıpkı yazarın kendisi gibi, ortalama insan hayatının sınırlarının ötesinde şeyleri merkeze koyduğudur. Mesela, ilk romanı The Orchard Keeper’da kitaba ismini veren Arthur Ownby, Apalaş Dağları’nın kuş uçmaz kervan geçmez bir köşesinde yaşayan münzevinin tekidir, ve hükümetin huzurlu cennet bahçesine metal bir su deposu yerleştirmesi, bir nevi o bölgede hak iddia etmesi ve kapsaması, bu ihtiyarı delirtip kırma tüfeğiyle hükümete savaş açmak için kolları sıvamasına yeterlidir.

Ortalama insan hayatıyla bir bağ sahibi olmak istemediğini kitapta kendisi de itiraf eder: “If I was a younger man, he told himself, I would move to them mountains. I would find me a clearwater branch and build me a log house with a fireplace. And my bees would make black mountain honey. And I wouldn’t care for no man.

He started down the steep incline.—Then I wouldn’t be unneighborly neither, he added.”[iii]

İkinci romanı Outer Dark’ta bilerek münzevi hayatı kendi rızalarıyla seçip seçmedikleri çok belli olmasa da, kitabın kahramanları ensest bir ilişki sürdüren iki kardeştir ve bilhassa erkek kardeş Culla, yaşadıkları mezbelenin etrafına gelenlere karşı oldukça sert bir tavır takınmakta, rastladığı insanlar için ırgatlık yaparak kendisini ve kız kardeşi Rinthy’yi hayatta tutmaktadır. Culla, kardeşinden doğma bebeğini ormanda ölüme terk etmesiyle “ortalama insan” olma şansını bütünüyle yitirmiş gibidir; Rinthy çocuğunu bulmak için evden kaçar gider, ve Culla da onun peşine düşer, ve bu esnada da kim veya ne oldukları belirsiz üç adam, Culla’nın peşine düşüp yolunun kesiştiği herkesi korkunç biçimlerde öldürürler. Culla resmen dokunduğu herkesi ortalama insan hayatının ötesine, korkunç tehlikelere sürükleyen bir tür metafizik cüzamlı gibidir.

Yazarın oldukça kara bir mizah anlayışıyla adını Child of God koyduğu (ve okurken ikrah edip bıraktığım tek Cormac McCarthy eseri olan) romanda ise başrolümüz toplum tarafından dışlanmış ruh hastası Lester Ballard’dır. Şimdi klasik yabancılaşma, dışlanma, marjinalizasyon muhabbetlerine falan girmeyeceğim; Ballard abazanlığına çareyi nekrofilide bulmuş, çevresindeki ceset yokluğunu da civarındaki insanları öldürerek çözmüş bir tür vitaminsiz Jeffrey Dahmer’dir (ha, romandaki diğer taşralılar da öyle sütten çıkma ak kaşık değildir, orası ayrı – kızlarına okuduğu bir anatomi kitabından Fıtıksu gibi isimler koyan, birini ormanda iki adamla bastıktan sonra adamları kovup onların yerine kızına tecavüz eden çöplük sahibi gibi). Bütün roman “sınır ötesi”dir denilebilir – kitapta sağlıklı Allah’ın tek bir kulunu bulmak zordur. Olanlar da tek paragraflık minik bölümlerle ana karakter hakkındaki fikirlerini beyan edip, tabiri caizse, eserden fıyarlar.

Roman diye ortaya koyduğu necaset yığınından kendisi de etkilenmiş olacak ki, McCarthy’nin bir sonraki romanı, Suttree, Child of God’dan 6 sene sonra yayımlanıyor. Fazlasıyla otobiyografik ve yoğun olan bu roman, kitaba adını veren Cornelius Suttree ve Knoxville, Tennessee’deki tuhaf yaşamını, hatta belki Knoxville’in tüm tuhaf insanları konu almaktadır denebilir. Suttree, ekmeğini balıkçılıktan kazanan, arkadaşlarıyla eğlenmeyi bilse de içten içe melankolik şahsiyetli, üniversite terk avarenin tekidir. Hem ana babasını, hem de eski karısıyla oğlunu ardında bırakmıştır; kayıktan bozma bir evde yaşamaktadır. Günlerini Knoxville’in kabadayılarıyla, ayyaşlarıyla, engellileriyle, evsizleriyle, travestileriyle arkadaşlık ederek geçirir. Bazen alır başını gider, dağlarda kaybolur, ölümün eşiğinden döner. Bir fahişeyle sevgili olur, aylarca kadının parasını yer, o parayla spor araba alır, kadınla kavga edince arabayı yolun ortasında kenara çekip alır başını gider. Sonunda arkadaşları ya şehri terkeder, ya da ölürler. Knoxville’deki kentsel dönüşüm süreci koca koca mahalleleri yok ederken Suttree orada işinin kalmadığını anlayıp başka diyarlara yol alır.

Sonraki dört romanında şehrin sınırlarını değil, medeniyetin sınırlarını aşmaya karar verir McCarthy; Blood Meridian’da ailesini terk eden ve yolu bir eşkıya çetesiyle kesişen bir çocuğun insanlığın her anlamıyla sınırlarını aşan, inanılmaz bir vahşet rotasından geçen hikayesini izleriz – karakterlerin medeniyetten kaçışı, romanın her yerindedir. Onları kahraman olarak karşılayan şehirlerden kovulurlar. Meksika hükümeti için çalışırken orduyla çatışırlar. Sonunda dümdüz eşkıyalığa soyunurlar. Çete yerlilerce paramparça edildikten sonra hayatta kalanlardan Toadvine, manidar bir yorumda bulunur:

“You wouldnt think that a man would run plumb out of country out here, would ye?”[iv]

Hakikaten de Cormac McCarthy’nin karakterleri, “yersiz” kalan, kendilerini her anlamda sınırlara ve ötesine çekilmiş bulan, normal insanlar arasında yer edinemeyen karakterlerdir. Sonraki üç romanını kapsayan Sınır Üçlemesi’nde de özgür, hudutsuz kovboyluk hayatına devam edebilmek, yahut adını koyamadıkları içgüdülerini tatmin etmek için bu sefer somut bir sınırı, ABD sınırını aşan gençlerin hikayelerini takip ederiz. Normal yaşam yakalarından düşmemektedir – çiftlikleri batar ve satılır, yahut federal hükümet nükleer deney yapmak için el koyar. Hayatlarına devam edebilmek için medeniyetsiz yerlere yol almak dışında çareleri yoktur.

Sonraki iki romanında bu “sınırı” farklı biçimlerde ele alır yazar – No Country For Old Men’de mevzubahis sınırın ötesi, hem tuhaf, anlaşılmaz suçlarla, hem de Meksika’dan ABD’ye sızan uyuşturucuyla bizzat sınırı kendisi aşmaktadır. Şerif Ed Tom, sınırın içinde kalmaya çalışır – diğer ana karakter Llewelyn Moss ise istediğini yapabileceği, zengin, özgür bir hayat uğruna sınırı (yine her anlamda – kartel komplolarına karışarak ve hayatta kalmak için Meksika’ya kaçarak) aşar ve karşılığında ölür. Daha kitabın ilk sayfalarında bu Şerif’in monoloğunda sezilebilir:

“But there is another view of the world out there and other eyes to see it and that’s where this is goin. It has done brought me to a place in my life I would not of thought I’d of come to … I think it is more like what you are willin to become. And I think a man would have to put his soul at hazard. And I wont do that. I think now that maybe I never would.”[v]

Sonraki romanı The Road’ta ise bütün dünya sebepsiz bir kıyamet senaryosu sonrası sınırın ötesine itilir, ve ana karakterler, bir baba ve oğlu, bütün bunlara rağmen “ateşi”, belki medeniyeti, belki de temel insani duyguları korumaya, taşımaya çalışırlar. Son iki eserine, hem görece yeni çıktıklarından dolayı spoiler sayılabileceğinden, hem de açıkçası artık üşendiğimden değinmeyeceğim. Sanıyorum (umuyorum okuyun) yazarın eserlerindeki bu ortak temayı hakkıyla ele alabilmişimdir. Olmadıysa da artık yapacak bir şey yok.

Yazıyı başladığımız gibi bitirmek için yazarın hikayesinin sonuna dönecek olursak, sınır ötesini, insan deneyiminin uçlarını arayan ve inceleyen bu yazar, son günlerini nasıl geçirdi diye sorabiliriz sanırım. Kaderin cilvesidir ki eserleri anaakımlaştıktan sonra hayatı da anaakımlaşan yazar, Teksas, Santa Fe’ye taşınır ve burada Santa Fe Enstitüsü’nün sayısalcı olmayan nadir üyelerinden biri olur. Kazandığı dehşet paralarla kendine lüks bir ev yaptırır (evin önemli bir kısmını bizzat kendisi tasarlamıştır). Koleksiyonculuğa, hatta bildiğiniz istifçiliğe başlar – öldüğü vakit (makaleyi yanlış okumadıysam) onbeş tane spor arabası olan yazarın evini incelemeye gelen akademisyenler, içeride yaklaşık 20.000 kitap, onüç ayrı Moby Dick baskısı, yüzlerce ceket, yüzlerce paketi bile açılmamış ucuz tuhafiye eşyası ve onlarca kovboy çizmesi bulurlar[vi]. Evdeki eşyaların kataloglanma süreci, anladığım kadarıyla halen sürmektedir.

Tabii bütün bunlar yazarın son yıllarını mutlu geçirmesine fayda etmiş midir, tartışılır. Son sözleri yazarın hayatında, eserlerinde ve imajında her anlamda çarpıcı bir etki bırakmış olan Augusta Britt’ten alalım:

“Santa Fe tanıdığım Cormac’i öldürdü. Şan, şöhret, mal mülk ve janti, yapay arkadaşlıklar kazandı. Jimmy Long (J-Bone) ve Billy Kidwell gibi eski arkadaşlarına sırtını çevirdi. Unutulmuş ve yalnız biçimde ölüme terk edildiler. Şefkat ve iyiliğinin çoğunu yitirdi. Enstitüdekiler daha çok vaktini aldıkça yazmakta zorlanmaya başladı. Yazamadı. Nasıl yazsın ki? Ona ilham veren şeyleri boğmuş ya da öldürmüştü. Son romanı için aldığı avansı harcamıştı ve romanı bitirmekle yükümlüydü. Son yıllarında yine içmeye başlamıştı. Muhteşem bir şaşaa içinde yaşıyor ve hiçbirinden zevk almıyordu. Bir ömürlük çerçöple çevrili. Pişman.”[vii]

Yazar: Tüphane @ulahhavasi

[i]https://www.smithsonianmag.com/arts-culture/two-years-cormac-mccarthys-death-rare-access-to-personal-library-reveals-man-behind-myth-180987150/

[ii]https://www.vanityfair.com/style/story/cormac-mccarthy-secret-muse-exclusive?srsltid=AfmBOoo5aKjkHyldKJqYgdGkOAMxjEkNup1iaR9zFjTkRfNMFOHy1N4F

[iii] The Orchard Keeper, Part II, Chapter 1.

[iv] Blood Meridian Or The Evening Redness in the West, Chapter XX.

[v] No Country For Old Men, Chapter I.

[vi]https://www.smithsonianmag.com/arts-culture/two-years-cormac-mccarthys-death-rare-access-to-personal-library-reveals-man-behind-myth-180987150/

[vii]https://www.vanityfair.com/style/story/cormac-mccarthy-secret-muse-exclusive?srsltid=AfmBOoo5aKjkHyldKJqYgdGkOAMxjEkNup1iaR9zFjTkRfNMFOHy1N4F