Önceki yazımda, doğurganlıktaki düşüşün arkasında kültürel olarak aktarılan bir değişimin, yani eğitimin olduğunu öne sürmüştüm. Doğurganlıktaki düşüş, mevcut bağlam içindeki bir fiyat etkisinden ibaret değildir. Çocuklar kesinlikle her zamankinden daha maliyetlidir ama bu dönüşüm daha ziyade ebeveynler ile çocuklar arasındaki ilişkiyi başkalaştıran kültürel bir kırılmadır.

En çok tartışma yaratan iddiam, çocukların eskiden tıpkı köleler ve çiftlik hayvanları gibi değerli olduğuydu. Bu iddiayı çürüten kanıtlardan biri, bazı avcı-toplayıcı ve tarım toplumlarındaki çocukların, maddi üretim açısından ailelerine net bir pozitif ekonomik değer katmadığı yönündedir. Ted Bergstrom, “Economics in the Family Way” adlı çalışmasında avcı-toplayıcılar ve köylü çiftçiler üzerine yapılan birkaç araştırmadan örnekler aktarır: Peru ve Paraguay’daki avcı-toplayıcı çocuklar 18 yaşına gelene kadar avladıklarından daha fazla gıda tüketiyordu; aynı durum günümüz Hindistan ve Mısır’ındaki köylü tarım toplumları için de geçerliydi. Çocuklara yapılan “yatırımın” ebeveynlerin emekliliğini güvence altına almasıyla ölçülen geri dönüş oranı yalnızca %1 düzeyindeydi. Maddi tüketim ve üretim kıstas alındığında, bazı toplumlarda çocukların ne kadar kötü bir yatırım olduğu ortaya çıkıyor.

Ne var ki tüm araştırmalar aynı sonuca varmıyor. Metodoloji, sonuçları güçlü bir şekilde etkiler ve topluluklar da çocukların ne ölçüde işe yaradığı, kendi kendine yetebildiği bakımından büyük çeşitlilik gösterir. İncelenen pek çok toplulukta çocuklar, ekonomiye kayda değer ve hatta net pozitif katkılar sağlar. Üstelik yukarıya, yani ebeveynlere doğru gerçekleşen bu servet akışı sadece maddi düzeyde bile açıkça ölçülebilir durumdadır.

Karen Kramer, “Children’s Help and the Pace of Reproduction: Cooperative Breeding in Humans” adlı eserinde çocukların “yardım edip etmediğini” araştıran çok sayıda çalışmayı özetler. Kramer’ın aktardığına göre, geçimini tarımdan sağlayan Maya toplumunda erkek çocuklar yedi, kız çocuklar altı yaşına geldiklerinde kendi tüketimlerinin yarısından fazlasını üretmiştir; erkekler on altı, kızlar on beş yaşına ulaştıklarında ise tükettiklerine denk bir üretime ulaşmıştır. Çocuklar yetişkinlere kıyasla çok üretken olmasalar da ucuzdur: Yetişkinlere kıyasla emeklerinin fırsat maliyeti çok düşüktür ve düşük üretkenliğe sahip olsalar bile uzun saatler çalışmaları beklenir.

Kramer, tarım toplumlarındaki çocukların avcı-toplayıcı çocuklara göre gün içinde daha uzun süre çalıştığını, en yoğun çalışanların ise hayvancılıkla geçinen toplulukların çocukları olduğunu belirtir. Avcı-toplayıcı çocuklar sıklıkla çok genç yaşta kendi kendilerine yetebilir hale gelirler. Tarım toplumlarındaki çocuklar ise bu kadar erken kendi ayakları üzerinde duramazlar ve bu yüzden ebeveynlerinden daha fazlasını talep ederler ama ebeveynleri de karşılığında onlardan daha fazlasını ister.

Ancak çocukların tüketimlerine kıyasla maddi üretim düzeyleri ve net servet üzerindeki etkileri doğurganlığın temel itici gücü değildir. Çocuklar başka açılardan da değerliydi ve kitlesel eğitim, yalnızca onların ekonomik katkısını değil, bütün bunları sekteye uğratmıştır. Temel benzetmemize geri dönersek, köleler sadece tükettiklerinden fazlasını üretme becerileri yüzünden değerli değildir: Çocuk bakımına yardım edebilir, yoldaşlık sunabilir ve (akranların gözünde) birer statü nesnesi işlevi görebilirler. Kölelerin sunduğu yoldaşlık türü burada önem arz eder: Onlar düşük statülü varlıklardır ve itaatkâr davranışlarıyla sahibine güçlü ve yüksek statülü olduğunu sürekli hatırlatırlar. Bu tür bir kölenin sadece varlığı bile, tıpkı eğlence tüketimi gibi, sahibi açısından bir tür tüketimi temsil eder.

Çıraklık ve çocukların hizmetçi olarak çalıştırılması, karmaşık toplumlarda bile birçok çocuğun genç yaşta pozitif ekonomik değer ürettiğine işaret eder. Yine de sundukları değerin büyük kısmı toplumsaldır: Ebeveynlerin (veya diğer yetişkinlerin) hem kendilerini gerekli hem de görece yüksek statülü hissetmelerini sağlar. Sert muamele ve sıklıkla şiddetle aşılanan bu boyun eğici tutum, muhtemelen ebeveynlerin onların yanında bulunmaktan daha çok hoşnut olmasını sağlamıştır. Etrafta düşük statülü astların bulunması, bir ünlünün “maiyeti”nde veya evcil hayvan sahipliğinde de kendini gösteren yaygın bir insan arzusudur. Bu insani özellik, karmaşık hiyerarşilerin oluşumuyla bile ilgili olabilir. Bir bakıma çocuklar eskiden toplumsal bir hizmet sunuyordu. Eğitim ise onların bu davranışları sergileme becerisini ya da isteğini büyük ölçüde ellerinden almıştır.

Peki, çocuklar neye yardım eder? Onlar öncelikle kalabalık bir aileye sahip olmanın getirdiği iş yükünü hafifletmekte faydalıdır. Kramer, Mayalar arasında şunları aktarır:

“Çocuklar hiçbir şey üretmeseydi, Maya ebeveynleri, aile yaşam döngüsünün 20. ve 33. yılları arasında çocuklarının tüketimini karşılamak için şimdikinden 2,5 kat daha fazla çalışmak zorunda kalacaktı. Çocukların ekonomik katkıları olmasaydı, otuzlu ve kırklı yaşlarındaki ebeveynler iş yüklerini %150 oranında artırmak zorunda kalacak, her bir ebeveyn günde 16,5 saatten fazla (fiili zaman olarak) çalışacaktı.”

Çocukların emeği, ebeveynlerin kalabalık aileler kurabilmesini mümkün kılar. Bu durum, tarım ve hayvancılıkla geçinen toplumlarda avcı-toplayıcılara kıyasla daha da geçerli olabilir. Bir Pasifik Adası tarım toplumu olan Ifaluklar arasında Paul Turke, bir kız çocuğa (veya daha iyisi peş peşe iki kız çocuğa) sahip olmanın, ilk çocuğu erkek olan kadınlara kıyasla tamamlanmış doğurganlığı1 artırdığını bulmuştur. Kung avcı-toplayıcılarında ise durum böyle değildi. Mevcut işin niteliği ve cinsiyete dayalı işbölümü bu farkı açıklar. Kramer, mevcut çalışmalarda bebeklerin gördüğü bakımın yüzde 10 ila 33’ünün kız kardeşler tarafından sağlandığını ortaya koymaktadır. Ancak hiçbir vakada babaların sağladığı bakım, bir bebeğin zamanında kız kardeşlerin sağladığı bakımdan daha yüksek bir paya sahip olmamıştır.

Fakat çocukların eskiden katkı sağladığı bir başka yol daha vardı. Bir ebeveyne özgür yetişkin statüsünü onlar kazandırırdı. Çünkü evlilik ve çocuk sahibi olmak, özgür yetişkinliğe giden yegâne yoldu.

John Boswell, “The Kindness of Strangers: The Abandonment of Children in Western Europe” adlı eserinde Yunanca, Latince, Arapça, Süryanice ve birçok Orta Çağ dilinde “çocuk”, “oğlan” veya “kız” terimlerinin sıklıkla “köle” ya da “hizmetçi” anlamında kullanıldığına dikkat çeker. Boswell bize, sadece birkaç yüz yıl önce nüfusun yalnızca küçük bir kısmının evlenip çocuk büyüttüğünü hatırlatır. Geri kalanı ise genellikle hizmetçi olarak başkasının buyruğu altında kalırdı.

Benzer şekilde, Nakaya dilinde “çocuk”, henüz çocuğu olmamış kişidir. İnsan, kendi çocukları olana dek yetişkin statüsüne erişemez. Çocuk sahibi olmak eskiden yetişkin statüsüne ulaşmanın tek yoluydu. Eğitim ise statüyü ölçmenin yeni bir aracını sunarak ve ebeveyn ile çocuk arasındaki statü ilişkisini dönüştürerek tüm bunları değiştirmiştir.

Özetle, çocuklar eskiden şöyleydi:

• Kalabalık bir aileyi yetiştirme işinde özellikle çalışkan ve yardımcıydılar.

• Erken yaşta kendine yeter hale gelirlerdi.

• Yetişkinlere boyun eğerlerdi.

• Yetişkin statüsüne ulaşmanın yegâne yoluydular.

Eğitim, bilhassa demokratik değerleri teşvik eden Batı tarzı eğitim, çocukların emeğini ve ebeveynlerin bu emekten beklentilerini sekteye uğratır. Çocukları ebeveynlerine daha bağımlı hale getirip onlara karşı itaatkârca boyun eğme olasılıklarını azaltır. Dahası eğitim, çocuk sahibi olmanın dışında yetişkin statüsüne ulaşmanın başka bir yolunu sunar. Bu koşullar altında, çocuğa olan talep de görünüşe göre düşüktür.

Kaynak: The View From Hell Blog

Çevirmen: Kenan (@seijurosblade)

Aynı dönemde teknolojik gelişmeler çocuk ölümlerini radikal biçimde azaltırken yaşam süresini uzattı. Modern ebeveynlerin bir iki çocuğunun hayatta kalmasını garantilemek için çok sayıda çocuk yapması gerekmiyor, çünkü çocukların neredeyse tamamı üreme çağına kadar hayatta kalıyor. Ancak Darwinci genetik çıkarlar bu modern doğurganlık düşüşünü açıklayamaz (Darwinci çıkarlar baskın olsaydı, hayatta kalma oranı arttıkça doğurganlığın da artması gerekirdi. Nitekim tarihteki pek çok seçkin sınıfta durum tam da buydu). Bunun yerine, doğurganlığın bugünkü düzeylere gerilemesi büyük ölçüde çocuğun değişen değerine ve ebeveyn-çocuk arasındaki değişen ekonomik ilişkiye verilen ekonomik bir tepkidir. Bu dönüşüm kendiliğinden değil, eğitim yoluyla gerçekleşen kültürel bir dönüşümün ürünüdür.

Çocuğun ekonomik değeri azaldı, ancak doğurganlık düşüşünün en önemli nedeni bu değildir. Ülkelerin ağırlıklı olarak tarımsal bir toplumdan kentsel bir topluma dönüşmesi, özellikle çocukların sanayide istihdamının kısıtlandığı yerlerde, çocuğun değerini azalttı. Eskiden her çocuğun emeği bir aile çiftliğine veya ev tezgâhı sanayisine (küçük ölçekli aile üretimine) pozitif bir değer katıyordu ama kentsel ortamda çocuklar negatif bir ekonomik değer taşımaya başladı. Nitekim doğurganlıktaki düşüş, kusursuz olmasa da, tarım hayatından kent hayatına geçişle bir ölçüde örtüşüyor.

Ancak doğurganlıktaki düşüş yalnızca bir fiyat etkisinin, yani insanların çocuk daha maliyetli olduğu için daha az çocuk yapmasının ürünü değildir. Çocuklar normal mal değildir (hatta en yüksek gelir gruplarındaki düşük doğurganlıktan tahmin edilebileceği gibi, “adi mal” bile değildir). Artık hiçbir şekilde mal değil, daha çok ebeveynleri üzerinde birer hak iddiası demetidir. Bu dönüşüm, kaynak akışının yönünde kültürel olarak denetlenen bir değişimdir. Doğurganlık düşüşünden önce kaynaklar çocuklardan ebeveynlere (hatta yukarıya doğru, büyükanne-büyükbaba ve akrabalara kadar) akıyordu. Dönüşümden sonra ise kaynaklar ebeveynlerden çocuklara akmaya başladı. John Caldwell, Mass Education as a Determinant of the Timing of the Fertility Decline adlı eserinde, bu kültürel dönüşümün taşıyıcısının kitle eğitimi olduğunu savunur. Caldwell bunu, “aile ahlakı”nın yerini “toplum ahlakı”nın alması olarak niteler. Aile ahlakında çocuktan “çok çalışması, az talep etmesi ve yaşlıların otoritesine saygı göstermesi” beklenir. Toplum ahlakında ise çocuklar, ülkenin iyiliği için geleceğin üretken (hatta belki sınıf atlayan) vatandaşları olmak üzere ebeveynlerine bağımlıdır.

Caldwell, eğitimin ebeveyn ve çocuk arasındaki ekonomik ilişkiyi yeniden şekillendirerek doğurganlığı azaltan beş mekanizma tanımlar. Birincisi eğitim, çocuğun ev içinde ve dışında çalışma becerisini azaltır; bu sadece okulun ve ders çalışmanın zaman almasından değil, aynı zamanda çocuğun “öğrenci” statüsünün, başkalarını ona geleneksel görevleri dayatma konusunda isteksiz kılmasından kaynaklanır. İkincisi eğitim, bir çocuğu büyütmenin masraflarını artırır; bu da yine sadece okulun pahalı olmasından değil, eğitimin, bir çocuğun ebeveyninden okul dışı masraflar için yaptığı talepleri Caldwell’in “görülmemiş” olarak tanımladığı bir şekilde artırmasından kaynaklanır. Üçüncüsü eğitim, çocukların bağımlılığını artırarak, eskiden çok çalışan ve üreten bir çocuğu öncelikle geleceğin bir üreticisi ve vatandaşı olarak yeniden konumlandırır. Dördüncüsü, okullaşma kültürel değişimi hızlandırır ve yeni kültürler yaratır. Son olarak beşincisi, gelişmekte olan dünyada eğitim, yukarıda tanımlanan geleneksel “aile ahlakını” küçümseyen Batılı orta sınıfın değerlerini özellikle aktarır.

Demografik geçişten önce, her ülkede çocuklar esasen ebeveynlerinin mülküydü. Emekleri ebeveynlerin iyiliği için kullanılabilirdi, çocuklar da katı ve sert bir muameleye alışkındı. Ebeveynlerin yalnızca çocukların çocukluktaki emeği üzerinde değil, yetişkinliklerindeki servetleri üzerinde bile hakları vardı. Kabaca ifade etmek gerekirse, bir kadınla evlenmek bir köle fabrikası satın almak demekti ve çocuklar da değerli kölelerdi.

Kitle eğitiminin aracılık ettiği bu geçişten sonra çocuklar, âdeta kutsal bir öz değişimiyle “kişi”ye dönüştürüldü. Bireysel statüleri arttı ve ebeveynlerin artık onların emeği üzerinde kültürel olarak tanınan bir hakkı kalmadı. Çocukların kültürel olarak desteklenen hakları arttı. Bunlara yalnızca yiyecek ve giyecek değil, ders çalışma ve oyun zamanı da dahildi. Ebeveynleriyle ilişkileri daha eşitlikçi ve arkadaşça bir hal aldı, gördükleri muamele daha az katı oldu.

Ancak bugün çocuklar tam olarak kendi kendilerinin sahibi de değildir: Devletin, vergiler ve diğer zorunlu ödemeler (ve giderek artan biçimde eğitim kredileri) yoluyla onların gelecekteki kazançları üzerinde hak iddiaları var. Özünde kitlesel eğitim komünist bir dönüşümdür: Bireysel mülkiyetteki “mallar” (çocuklar) ulusal mülkiyete geçirilir ve çocuklardan elde edilen getiriler, bireysel olarak eski “sahiplerine” değil, (vergiye dayalı sosyal yardım programları aracılığıyla) bir bütün olarak ülkeye akar. Çiftlikler ortak mülkiyete geçtiğinde üretim zarar görür ve kıtlık baş gösterir. Çocuklar ortaklaşa “sahiplenildiğinde” ise doğurganlık düşüşü meydana gelir. Sosyal Güvenlik programları da muhtemelen bunu yansıtır. Devlet, yaşlılara çocuklarının yerine çoğu zaman düşük kaliteli bir yardım sağlarken, onların yaşlılıkta çocuklarından yardım alma yönündeki doğrudan hak iddialarının da altını oyar.

Bu dönemde kaynak akışının yönünde bir başka bağlantılı kayma daha var: Batı tarzı kadın özgürleşmesinin bir sonucu olarak kaynaklar (emek dahil) eşlerden kocalara akmayı bırakıp kocalardan eşlere akmaya başlar. Bu eğilim de eğitimin bir sonucudur ve düşük doğurganlığa yönelik eğilimi pekiştirir. Kadınların özgürleşmesi çoğu zaman çocuk-ebeveyn ekonomik dönüşümünün gerisinden geldiği için, ilk neden gibi görünmüyor. Japonya’nın doğurganlık düşüşü, savaş sonrası 1940’larda, Batı tarzı kitlesel eğitimin zorla uygulamaya konulmasının ardından gerçekleşti. Ancak kadınların eğitim, mesleki istihdam ve siyasal katılım fırsatları sınırlı kalmaya devam ediyor, 1940’larda ise Amerika’nın dayattığı kadın oy hakkına rağmen çok daha kısıtlıydı. 1940’ların Japonya’sını çok az kişi feminizmin ve ahlaki gevşekliğin merkezi olarak tanımlardı, yine de doğurganlığı hızla düştü ve o zamandan beri toparlanmadı.

Kadın özgürleşmesi doğurganlık düşüşünün birincil nedeni gibi görünmüyor, her ne kadar Caldwell bir kez yerleştikten sonra bunun mevcut eğilimi nasıl pekiştirdiğini ayrıntılarıyla anlatsa da öyle değil. Yoksul ülkelerdeki yardım kuruluşları çoktandır şunu gözlemledi: Kaynaklar doğrudan kadınlara dağıtıldığında çocukların ihtiyaçlarına harcanma olasılığı daha yüksek, erkeklere dağıtıldığında ise erkeklerin statü ve uyuşturucu ihtiyaçlarına harcanma olasılığı daha yüksek. Kadınların eğitim görmesi ve maliyeyi denetlemesi, kaynakların çocuklardan ebeveynlere değil ebeveynlerden çocuklara doğru olan bu yeni akışını kucaklayıp güçlendiriyor. Eğitimli çocuklar pahalı ve talepkâr çocuklardır, eğitimli bir eş de onları daha da öyle yapar. Kadınların yükseköğrenim görmesi ve işgücüne katılması, özellikle kadın yaşamının daha doğurgan dönemlerinde, çocuk doğurmaya ve yetiştirmeye ayrılabilecek vakti kısıtlar.

Caldwell, Gana’daki geçişin 1960’larda sürdüğünü ve birçok durumda ailelerde hem okula gitmiş hem de gitmemiş çocukların bir arada bulunduğunu aktarır. Okula gitmiş olan çocuklara, çoğu zaman bunun farkında olmasalar da, “okuma yazma bilmeyen kardeşlerinden” çarpıcı biçimde farklı davranılıyordu. Dönüşümün, aynı aile içindeki çocuklara gösterilen muamele düzeyinde bile gözlemlenebilmesi, çocukların statüsündeki değişikliklerin (oyun oynamalarının, derslerine vakit ayırmalarının, ebeveynlerine bağımlı olmalarının beklenmesi) toplumsal cinsiyet rollerindeki değişikliklerden önce geldiğini ve onların temelini oluşturduğunu düşündürüyor.

Çocuklar bir kez “kişiye” dönüştürüldükten sonra, ebeveynlerin çocukların cinselliği ve evliliği üzerindeki denetimi uzun sürmez. Bununla birlikte, eskiden kız çocuk büyütmenin yükünün bir tazminatı olan başlık parasını isteme hakkı da ortadan kalkar. Caldwell, çeyiz kültürünün olduğu toplumlarda bile çeyizin giderek eğitimle desteklendiğini ya da yerini eğitime bıraktığını belirtir. Çünkü Batılılaşmış seçkinler, zengin ama eğitimsiz bir kadını evlenilebilir görmez. Ancak bu, doğurganlık dönüşümünün birincil itici gücü olmaktan çok yalnızca bir yönüdür. Nitekim birkaç ülkede, ebeveynlerin çocukların evliliği üzerindeki denetimi doğurganlık düşüşünden çok sonra bile varlığını sürdürdü.

Sanayileşme, kadınların üretkenliğini erkeklerinkinden daha önce olumsuz etkiledi. İplik eğirme ve dokumadan gıda üretimine kadar uzanan geleneksel kadın işlerini de ellerinden aldı. Hem kadınların hem de çocukların azalan ekonomik değeri, bunun yerine onlara sembolik bir değer atfedilmesini zorunlu kıldı. İngiltere’de 1820’lerde başlayan “annelik kültü” tam olarak buna bir tepkiydi. Bu kült, anneliğe tam zamanlı bir uğraş ve insanı gerçekleştiren bir yaşam amacı olarak özel bir statü tanıyordu. Benzer şekilde, çocukların ekonomik değeri düştükçe kutsal değerleri arttı. Bu iki değer dönüşümü de kendiliğinden ortaya çıkmadı. Aksine kültürel olarak aktarıldı ve bu aktarımın taşıyıcısı da Batı tarzı kitlesel eğitim oldu. 1820’lerin broşürlerinden televizyona kadar kitlelere yönelik yayınlar da burada büyük bir rol oynadı.

1970 öncesindeki on yıllar boyunca, üretkenlik ve reel ücretler açısından bir yetişkinin değeri yükselmişti. Ancak son on yıllarda, reel ücretlerin de açıkça ortaya koyduğu gibi, artık sadece çocukların değil, yetişkin bir insanın dahi ekonomik değeri geriledi. Aslında ebeveynler çocuklarının yarattığı değerden kendilerine bir pay çıkarabilseydi doğurganlık eğilimlerinin insanın ekonomik değerine paralel ilerlemesi beklenirdi, fakat bugünkü eğilimler bu değeri hiç takip etmiyor. Çünkü doğurganlık eğilimleri yalnızca bir “çocuk üreticisinin” geri kazanabileceği değer payına göre şekillenir, kitlesel eğitimin getirdiği memetik dönüşüm ise bu payı fiilen ortadan kaldırmıştır. Bu esnada devletler, vatandaşlarının kaynaklarından her geçen gün daha büyük bir pay talep ediyor. Diğer yandan, çocukların “ihtiyaçlarına” hitap ederek, hatta gerekirse bu “ihtiyaçları” bizzat yaratarak ebeveynlerin parasına ulaşmak hâlâ son derece kârlı bir iş planıdır. Sonuç olarak çocuk üreticileri, çocuklarının yetişkinlikteki üretkenliğinden uzun zamandır hiçbir pay alamıyor. Bu durum, Çin’deki Büyük İleri Atılım döneminde tarım işçilerinin kendi emeklerinden fayda sağlayamamasına çok benziyor.

Peki, insanlar eskiden neden çocuk yapardı? Bugün bunu hayal etmemiz bile zor olsa da çocuklar eskiden sahiden değerliydi. Çünkü onlar, her ikisi de değerli birer varlık olan kölelere ve çiftlik hayvanlarına çok daha fazla benziyorlardı. Üstelik, adeta birer köle gibi muamele görürlerdi. En azından aile reisleri, Caldwell’in aktardığı gibi çocuklarla aralarına mesafe koyarlardı. Aile ilişkilerinin o eski tarzını hissetmek için, the study1 tarihi ile o hor görülen ve utanç verici man cave2 kavramını karşılaştırmak yeterlidir. O dönemde bir eş, sadece değerli bir “RealDoll” değil, aynı zamanda değerli bir köle fabrikasıydı. Dolayısıyla üzerinde sizin değil devletin hak iddiaları bulunan yeni bir “kişi” var etmek, yeni bir köle üretmeye kıyasla ekonomik açıdan çok daha az cazip bir önermedir. Üstelik ebeveyn olarak sizin de bu yeni kişiye karşı, sınıfınıza bağlı birtakım yükümlülükleriniz vardır.

Kaynak: The View From Hell Blog

Çevirmen: Kenan (@seijurosblade)

“Elitler” kavramı bugün birçok anlamı ima etse de, Max Weber veya Vilfredo Pareto gibi erken dönem sosyologlar teknik bir bağlamda kullanmışlardır: toplum üzerinde baskın bir etkisi olan zümre. Bunlar güce sahip olanlardır. “Elit” kavramının farklı bir kullanımı “elit sporcu” gibi kendi yetenek alanı içinde en üstte olan kişi anlamındaki ifadelerde de geçer. Bu iki küme gerçekten de kesişir, fakat tam anlamıyla değil. Odağımızı toplumu etki altına almak için uğraşan elitlere indirgersek, başarı standartlarının, sonuç olarak elitlik statüsünün ölçülme şeklinin evrensel olmadığını fark ederiz. Zamana, hükümet yapısına ve diğer koşullara bağlı olarak değişiklik gösterebilirler. Elitleri tanımak ve dünyalarında yol bulmak için geçerli standartları ayırt edebilmek gerekir.

Etki sahibi olan elitlere, elbette sadece hükümet makamlarında yer almasalar da hakim sınıf denilebilir. Elit sınıf kavramı, seçiciliği ve orantısızca büyük toplumsal etkiyi ima eder. Gücün toplumdaki dağılımı muhtemelen aynısı olmasa bile Pareto dağılımı gibi gözükmektedir, çünkü Pareto dağılımında en güçlü olan tek bir şahıs olurdu ve kendisinden sonraki kişiye göre katbekat daha güçlü olurdu. Bu mümkün olabilse de toplumlar oligarşik olabilir ve böyle sistemlerde elitler arasındaki güç düzeyleri daha dengeli dağılır. Aykırı durumları bir kenara bırakırsak, her durumda genel nüfustaki güç dağılımı aşağı yukarı bir Pareto eğrisini izler. Buna karşın elit kesim içinde bu söz konusu toplumun yapısına bağlıdır.

Elitlerin Toplumdaki Rolü

Birçok insan elitlerin doğası gereği karşıt bir rol oynadığına inanır, bunun detayları da politik görüşlerinin çerçevelerine bağlıdır. Bu anlaşılabilir ve suçlamaların çoğu kelimesi kelimesine doğru olmasa da haklılık payı bulundurmaktadır, elitlerin yaygın olsa bile başarısızlığını ve işlevsizliğini, başlı başına elitlere karşı argüman olarak görmek çok kolaydır. Bizimkisi gibi kurumların başarısız olduğu ve sık sık krizler yaşandığı bir zamanda, elitleri sorumluluktan muaf tutmak doğru olmaz, hatta tam tersi doğru olabilir. Yine de şunu belirtmek gerekir ki, elitlerin yalnızca topluma olumsuz etkisi yoktur ve aslında toplumun işleyişinde birçok kilit rolü vardır. İşleyen bir elit kesim olmadan, işleyen bir topluma sahip olamayız.

Bir toplumu, birbirine bağlı kurumların ekosistemi olarak düşünebiliriz. Kurumlar bol miktarda, iyi tasarlanmış ve işlevsel olduğunda toplumun ve medeniyetin geliştiğini görürüz. Bunlar az sayıda, kötü tasarlanmış veya işlevsizlerse çöküp çürüyen bir toplum görürüz. Tarih boyunca en iyi kurumlar diğerlerinden muazzam ölçüde daha üstün performans göstermiştir – işlevsel kurumlar istisnadır. Bir tane işlevsel kurum, işlevsiz yüz tane kurumdan daha iyidir.

Elitler yeni işlevsel kurumlar tesis etmek ve eski kurumları yeniden tesis etmek adına gerekli kaynakları, yetenekleri ve gayreti seferber etmek için gereklidir. Başka hiç kimse bunu yapabilecek nüfuz ve bağımsızlığa sahip değildir. Bir kurum tesis etmek çok zordur, işlevsel bir kurum tesis etmek daha da zordur, ve işlevsiz bir kurumu yeniden tesis etmek belki de en meşakkatlisidir. Bu sadece teknik bir zorluk değil, aynı zamanda siyasi bir zorluktur. Bu görevler elitler için yeterince zordur, hele ki sana-bana daha daha zordur, ve bu görevlerde elitler başarılı olarak herkes için yarar sağlayan müreffeh bir toplum yaratır. Dahası, önemli işlevsel kurumlar tesis etmek, onları tesis edenleri haklı olarak elit haline getirme eğilimindedir. Elitler olmadan çok daha az sayıda ve çok daha az işlevsel kurumumuz olurdu. Elitsiz bir toplum zorunlu olarak çürür ve içindeki herkes için kötüye gider.

Elitlerin oynadığı başka bir önemli rol ise toplumdaki statü ve itibarın denetlenmesidir. Tarihteki her toplum başlıca aynı kaygılar tarafından yönlendirilmemiştir. Bazıları ekonomik kaygılara odaklı olmasıyla diğerlerinden ayrılırken; diğerleri bilimsel, askeri, dini ve insani kaygılara odaklanmıştır. Ama hepsinde statü ve itibarın ödüllendirilmesine, denetlenmesine, ele geçirilmesine dair bir sistem vardı – ki aslında bu sistem toplumun yalnızca hayatta kalmanın ötesinde bir şeylerle ilgilenmesini sağlayan itici güçtür.

Elitlerin çeşitli faaliyetlere statü ve itibar sağlama gücü vardır, Elon Musk’ın roket bilimine ve uzay keşfine ya da geçmişte birçok hükümdar ve liderin bilimsel veya sanatsal girişimlere statü sağlaması gibi. Çeşitli alanlara statü ve itibar kazandırılması, onlara ne kadar çaba harcanacağını doğrudan etkiler ve böylece toplumun o alanda ne kadar başarılı olacağına da etki eder. Amerika’nın başarılı olan Ay’a yolculuk görevi bundan on yıldan daha kısa süre önce JFK’nin etkileyici bir konuşma yapmasıyla başladı. Ay’a inişle ilgili o konuşmayı yapmasına gerek yokken yine de yaptı. Basitçe söylemek gerekirse, yararlı amaçlara yönelik bir yönlendirme olmadan, bir toplum daha azını başarır.

Bütün bunlarla birlikte, elit güçlerin en başta nereden geldiğini incelemekte yarar var. Üç önemli kaynak var: stratejik öneme sahip kurumlarda resmi makamlar veya içeriden bilgi, diğer elitler veya elitlerin etkileşim kurmak zorunda kaldığı gruplarla kişisel ve mesleki bağlantılar, ve –en sade şekliyle– yetenek, “elit sporcu” gibi. Toplum üzerinde etkisi olan elitler söz konusu olduğunda bu genelde ikna, organizasyon veya strateji yeteneği anlamına gelir. Bu yöntemlerden herhangi biriyle toplum üzerinde çok yüksek düzeyde etkili olmak mümkündür ama genelde üçünün bir kombinasyonu gerekir. Elitler temelde stratejik hareket eder, çevrelerine ve diğer güç odaklarına etkili bir şekilde karşılık verir. Zenginlik gibi alışılmış güç göstergeleri genelde bu üç alandan birisinde stratejik manevralardan kaynaklıdır.

Resmi Makamların Basamak Olarak Kullanılması

ABD Merkez Bankası eski başkanı Alan Greenspan, gücünü başlıca stratejik öneme sahip bir kurumda resmi makamından alan elitler arasında iyi bir örnek teşkil eder. Greenspan görev başındayken düzenli olarak piyasa güvenini etkileyerek ekonomiye yön veren açıklamalar yapmıştır—bu stratejik iletişim yönetimi olarak bilinen bir taktiktir. Bu güç, çabucak bir aramayla doğru konuşma konularını seçmede yardımcı olabilecek iktisatçılara sahip olması ile önemli ölçüde artmıştır. Ayrıca hükümet görevlilerine ve üst düzey iş dünyası liderlerine doğrudan erişimi olduğu için onları şahsen ve doğrudan etkileyebiliyordu. Ve dahası iktisat politikası üzerinde doğrudan siyasi güce sahip olmasını saymadık bile.

Nitekim Greenspan’ın toplumsal etkisi göründüğü gibi kabul edilmemelidir. Gazetecilere bazen bilerek saçma sapan demeçler verdiğini; basın toplantılarının, gerçek bilgi aktarımı niyeti taşınmadan yalnızca hesap verebiliyor gibi gözükmek için yapıldığını itiraf etmiştir. Bu resmi gerçeklik ile asıl gerçeklik arasındaki farklılığı göz önüne seriyor. Resmi gerçeklikte Fed başkanı ekonominin durumu hakkında bilgi vermek için bir basın toplantısı düzenliyor. Bu varsayım altında hareket eden gazeteciler, kendisinin demeçlerini iyi niyetle söylediğine şahsen inanıp inanmamalarından bağımsız olarak yaymaktadır. Asıl gerçeklik ise basın toplantılarının görev icabı düzenlenmesi ama mevcut görevini sürdürdüğü müddetçe ekonominin durumu hakkındaki doğru bilginin paylaşılamamasıdır.

Bu çağdaş Batılı elitlerin bir özelliğidir: Bir anlatıyı ilerletme ve en azından bu anlatıya gelen itirazları karartma becerisine göre seçilirler. Aptallık ya da kafa karışıklığı gibi görünen şeyler taktiksel olabilir, özellikle illa bir şey söylenmesi gereken “şeffaf” televizyon çağında. Donald Trump’ın dikkat dağıtmayı silah olarak kullanması iyi bilinir ama tarzı kendine has olsa da yarattığı kaos öyle değildir. Nancy Pelosi basına kasten kafa karıştırıcı demeçler vermesiyle bilinir; sonraki hamlesini karartır. Elitlerin söylemleri ve davranışları incelenirken dikkatli olunmalı, göründüğü gibi kabul edilmemelidir. “Yanlış” gibi görünen kararlardan yırtabilme yeteneği genelde bir güç göstergesidir; Donald Trump, Kanye West ve çeşitli diğer ünlüler üzerinden bu varsayım öne sürülebilir.

Ağlar ve Strateji

Gerek kamuoyu önünde, gerek bireyler arası olsun elitler kendilerini saldırılara karşı savunmada ve kendini ifade etmede iyi olma eğilimindedir. Bu bizi elit gücünün ikinci kaynağına götürür: müttefiklerin kolayca tespiti ve rakiplere karşı safları sıkılaştırma becerisi. Kurumsal makamlarda olduğu gibi sıra dışı bir beceri bu güç kaynağını besleyebilir. Örneğin insanların ne istediklerini anlamakta çok iyi olmak ve bunları elde etmelerine yardımcı olmak nitelikli bir elit ağının inşası ve sürdürülmesi imkanını sağlar. Ayrıca sınırların nerede çizildiğini anlamak da önemlidir – kimin gerçekten kimin “tarafında” olduğu ve hangi anlaşmazlıkların sahici olmaktan ziyade göstermelik olduğu. Bu, karmaşık toplumsal vakalarda biçimle özü ayırt edebilme becerisi gerektirir.

Bu aynı zamanda değişen elit koalisyonları takip etmek anlamına gelir: Kişiler ve hizipler çıkarlarına bağlı olarak ve yeni elitlerin ortaya çıkmasıyla taraf değiştirebilir. Pareto, elit sınıfın işlevsel olması için “toplumun içinden daha yeni ve becerikli unsurların” getirilmesi zorunluluğunu vurgulamıştır. Çoklu güç merkezlerinin olduğu bir dünyada farklı elit sınıflar ortaya çıkar ve güç dengesi kayar. Elit bir çevreye katılmak; içerideki güç dengesini, aktörleri ve bu aktörlerin amaçlarını tespit etmek demektir.

Bu yalnızca imajla, resmi unvanlarla, makamla, üslupla başarılabilecek bir görev değildir. Güç çıkarlarının tespitinden sonra elit çevrelere katılmak isteyen kişinin görevi bu çıkarlarla uyum sağlamaktır. Örneğin İngiltere Kraliçesi’nin gücü meselelerin dışında kalmasından kaynaklanır: Kamuoyu önünde şahsi görüşlerini açıklayarak gücünü arttırmayı denemesi –ünlü olma yolunda yapılan bir şey olmasına rağmen– onun için hata olur. Prens Harry ve Meghan Markle kamuoyunda daha görünür olmanın, kraliyet içindeki itibarın azalmasıyla ilişkili olduğunu herkesin bildiği üzere daha yeni öğrendiler.

Yine de elit bir ağa alışılmış sosyal becerilere sahip olmadan erişmenin yolları vardır, özellikle de kriz zamanlarında ve olağan dışı durumlarda. Doris Kearns Goodwin’in Amerika İç Savaşındaki Abraham Lincoln kabinesini anlatan –genelde partilerüstü uzlaşma üzerine bir hikaye olarak çarpıtılır– Team of Rivals isimli çok satan kitabı, bu dinamiğe dair oldukça ilginç bir vakadan bahseder. Savaş Bakanı Edwin M. Stanton her şeye boyun eğen birisi değildi, kibarca söylemek gerekirse öfkeden volkan gibi patlardı. Aşırı derecede kırıcı konuşan ve uzlaşılmaz birisi olarak bilinirdi; hatta savaştan yıllar önce Lincoln’un şahsına karşı bile böyle olduğu iddia edilir.

Ama Lincoln’un insanlarla uyumlu ilk Savaş Bakanı yolsuzluk iddialarıyla boğuşurken Stanton’un uzlaşılmaz tavrı, kamuoyunda toplum yararına bağlılığına dair bir güven uyandırdı. Onun sosyal olarak kolay kolay etkilenmeyeceğini ve başkalarına iyi gözükmekle ilgilenmediğini biliyorlardı. Engin idari ve düşünsel becerileri onu savaşın yürütülmesi için vazgeçilmez hale getirdi ve Lincoln’un “iyi polis”ine karşın “kötü polis” rolünü inandırıcı biçimde oynamasını sağladı. Bazıları onun Lincoln’e karşı düşmanca bir tutum gösterdiğine inanırdı ama bu büyük oranda göstermelikti veya şahsi olmayan geçici bir öfke patlamasıydı.

Başka bir elit stratejisi önceden tanımlanmış stratejik bir role bağlı kalmaktır, tarihsel sürekliliğe dayalı olarak soydan geçen bir monarşi gibi. Söylenene göre Kraliçe II. Elizabeth’in İkinci Dünya Savaşı sırasındaki sorumluluğu her Britanya vatandaşıyla aynıydı: yıkılmamak, bir istikrar timsali olmak ve her zorluğa karşı soğukkanlılığını korumak. Bu görevi zarif bir şekilde yerine getirme konusundaki kişisel becerisi elit statüsünün kaynağı değildir ama gücünü arttırıp korumasını sağlar. Elit dinamiklerini genel olarak anlamak diğer elitlerin, özellikle de yükselen elitlerin, tavsiyelerini ve stratejik uyumlarını belirli durumlar için şekillendirmelerini sağlar.

Kraliçe Elizabeth’in, Donald Trump’ın Twitter stilini uyarlamasının onun lehine çalışmayacağı barizdir, zira monarşinin mevcut meşruiyeti birleştirici “her şeyin üstünde” olma gayesine bağlıdır, ve özellikle de siyasi tartışmaların üstünde. Mutlaka siyasi görüşleri var; ki görüşler edinmek onun makamında mesleki bir risktir –devlet güvenliği kararlarının, ulusal politikanın ve yasaların oluşturulmasına 70 yıldır tanıklık etmiştir– ama bunların ne olduğunu bilmiyoruz. Bu belirsizlik, 70 yıldır sürdürülen kasten geliştirilmiş bir durumdur.

Yükselen Elitlerin Hakim Sınıfa Dahil Olması

Pareto’ya göre “toplumun içinden daha yeni ve becerikli unsurlar” elit sınıfa nasıl dahil edilir?

Genelde elitler kendilerine yardımcı olacak, basitçe “kullanışlı” olan insanlar aramaktadır. Yükselen bir elitin kullanışlı olabilmesinin birçok yolu vardır. İlk büyük başarısı finansal verileri Bloomberg Terminal üzerinden satmak olan Michael Bloomberg gibi, bir kişi nadir veya değerli bir kaynak sağlayabilir. Bir kişi Robert Clive örneğinde olduğu gibi hayati bir beceriye sahip olabilir: Hindistan’ın fethinde sergilediği askeri becerileri onu sıradan bir East India Company memurundan Bengal valiliği ve tümgenerallik konumuna yükseltmiştir. Bir kişi, Martin Luther King Jr. örneğinde olduğu gibi, üzerinde etkili olduğu elit olmayan bir kesim adına pazarlık yürütme becerisine sahip olabilir: Destek veren elit hizipler arasında aracı olup uzlaşmalar sağlama becerisi ona Amerika’nın ırk politikalarını değiştirebilme gücü kazandırmıştır.

Mevcut elitler gücü elde etme ve sürdürme becerisiyle tanımlandığı için güç dinamiklerine karşı duyarlı olmak onlarla bağlantı kurmada kilit önemdedir. Yükselen bir elit, elitlere kullanışlı önerilerde bulunmak ve yardımcı olabilmek için bu anlayışa sahip olmalıdır: eğer durumu yanlış değerlendirirse avantajdan ziyade yük haline gelecektir. Ayrıca verilen herhangi bir bilgiyi, bunu sağlayan elit mevkidaşının aleyhine kullanmayacak muhakemeye ve sadakate sahip olduklarını göstermeleri gerekir. Başka bir deyişle, bir işbirliğinin akla uygun olması için bir elitin çıkarlarına –yani ortak çıkarlara– hem değer katma becerisinin, hem de sadakatinin ortaya konması gerekir.

En başta, yükselen bir elit, bu sınıfa nasıl erişim kazanır? Network kurmada ve kariyer basamaklarını tırmanmada elit üniversitelerin ve diğer elit kurumların rolü iyi bilinir ama doğrudan bilgi alışverişi yapmak bunun daha basit bir yoludur. Doğru şekilde yapılırsa tavsiye istemek de bunu sağlayabilir. Koloni dönemi Amerikasında yükselen bir elit örneği olan Benjamin Franklin’in Pennsylvania yasama organındaki bir rakibinden, kendisine nadir bir kitabı ödünç vermesini rica etmesi rekabeti sona erdirmek için etkili bir yöntem olmuştur. Neden birisine iyilik yaptınız diye ona olan saygınız artsın? Hatta onların size iyilik yapmasından daha fazla! Çağdaş psikologlar, bu oldukça mantıksız görünen sonucu “Ben Franklin etkisi” diye tanımlamaktadır. Mantıksız olduğunu varsaymaktansa, daha ikna edici alternatif bir açıklaması olduğunu düşünüyorum: iyilik yapan kişi bu iyilikle neler yapabileceğinizi değerlendiriyor. İyilikler, işbirliği yolundaki başlangıç hamleleri olup, bunların yükselen elit tarafından takip edilmesi gerekir. İyilik yapılan kişi Ben Franklin kadar azimli olmasaydı, bahsi geçen etkiyi yaratacağını zannetmiyorum.

Başka bir yaklaşım ise elitlerin yararlı bulacağı bilgileri kamuya açık hale getirip fark etmelerini ummaktır. Bu özellikle tanımı gereği rekabetin daha az olduğu niş alanlarda değerli olabilir. Bunda aynı zamanda cömertlik unsuru vardır ve kısa vadede net bir getirisi yoktur. Elitler, kendilerinden bir şey talep eden veya sözümona iyi tavsiyeleri olan insanların kendilerine ulaşmalarına alışkınlardır ve böyle konuşmalardan sıyrılmaya da alışkınlardır, bu yüzden bu tarz iyi niyet ve güven göstergeleri onlara dinlemeye devam etmeleri için bir neden sağlar. Örneğin düşünsel alanlarda internet sayesinde erişilebilir hale gelen veriler ve iletişim kanalları, elitlerin geleneksel kurumların dışından becerikli işbirlikçiler bulmasına olanak tanır. Kapsamlı araştırmalar sadece arşivlere, üniversitelerdeki ve kütüphanelerdeki veritabanlarına erişimi olan insanlar tarafından değil, her yerden yapılabilir. Bilgi ekosisteminin dönüşümü bazı elitlerin yeni yaklaşımlar denemesine yol açmıştır ve bu gelecek yıllarda yoğunlaşabilir.

Yükselen bir elit, kendi savını sunma şansı yakaladığında durumu ve etkileşimde bulunduğu kişinin isteklerini iyice anladığından emin olmalıdır. Kurumsal analiz, bunu yapmanın kullanışlı yollarından birisidir. Bu tip analizin bir örneği olarak, İngiltere Kraliçesi’nin şu anda sahip olduğu makamları –tüm kurumsal pozisyonlarını– incelemek ve konumunu güçlendirmenin bir yolunu bulmak verilebilir. Henüz aklına gelmemiş bir şey var mıdır? Hangi kurumlar ve aktörler böyle bir eyleme girişmesine engel olabilir? Böyle hassas bilgiler üzerine konuşmak için, yükselen bir elitin ciddi bir güven kazanması gerekir. Bu zor olsa da becerikli ve dikkatli hareket edilirse başarılabilir.

Tahminen, elitler ne tip bir bilgiyi takdir ederdi? Yükselen bir elit, mevcut elitlerin ilgi alanlarını ve onların çabalarını ileriye neyin taşıyabileceğini belirleyebilir. Daha büyük bir bulmacanın kayıp parçasına sahip olduklarını göstermek isterler: bu mevcut bir eliti, yükselen bir aktörün kendisinin yapamadığı bir çıkarım yapabileceğini görmek için bilgileri paylaşmaya teşvik edebilir. Bu yükselen aktör daha üstün zekalıdır veya belirli bir konuda daha fazla bilgi sahibidir diye olmak zorunda değil, ancak konuya başka bir bakış açısıyla ya da farklı bir altyapıdan yaklaştığı için olabilir. Yerleşik elitin kurumlar veya yaklaşımlarında bir kusur fark edebilir veya gözden kaçmış bir yerde iyileştirme önerebilir. Mevcut elitin gündemine almayı değerlendirmediği, değerli bir kazanım olabilecek bir kurumu tespit edebilir. Elit ağındaki bir boşluğu fark edip o boşluğu kendi sahip olmadığı bağlantı ve becerileri olan birini tanıtarak doldurabilir.

Elitler toplum üzerinde baskın etkiye sahiptir ama bu zorunlu olarak tam anlamıyla eşgüdümlü hareket ettikleri anlamına gelmiyor. Bağımsız kişiler, yarım yamalak, veya birbirine dair bilgileri eksikli olan rekabet halindeki ağlar, elitleri çatışmaya sürükleyebilir. Yükselen bir elit, kapsamlı bir incelemeyle tamamlayıcı becerileri ve bağlantıları olan elitleri tespit ederek böyle boşlukları doldurmakta çok yardımcı olabilir. Elitler aynı zamanda kişilik tipine, stiline ve ilgi alanlarına bağlı olarak, bu kişilerle çalışmayı tercih edebilir ya da çalışmaktan kaçınabilir. Başta bunları ayırt etmek kolay olmayabilir, o yüzden yükselen bir elit örüntüleri dikkatli gözlemlemelidir. Yükselen elitlerin daha güçlü koordinasyona sahip olmasına yönelik bu teşvik gerçekten de koordinasyonu arttırır, bu nedenle elitlerin birbiriyle daha az kavga etmesini ve daha fazla işbirliği yapmasını sağlar, böylece toplumun bütünü için olumlu sonuçları olur.

Mevcut ya da yükselmekte olan elit ağlarının içsel mekanizmaları genelde şeffaflıktan uzaktır ama etkisi toplum içinde dalga dalga yayılır. Yalnızca bu içsel mekanizmaları anlayarak, onlarla empati kurarak, analiz ederek ve elit davranışı ile stratejisinin dinamiklerini kavrayarak toplumu çözebiliriz – ve asıl dinamikleri dikkate alarak yeniden şekillendirebiliriz.

Yazar: Samo Burja

Çevirmen: Hakkı Buloyd

60’lı yıllarda bir grup protestocu, nefret ettikleri büyük bankalara saldırmak için alışılmışın dışında bir strateji denedi. Şehrin dört bir yanına broşür dağıtarak, herkesten belirlenmiş bir zamanda, belirli bir bankadaki tüm birikimlerini çekmelerini istediler. Aslında yapmaya çalıştıkları şey, ideolojik olarak adanmış küçük bir çekirdek grubun kitlesel bir panikle, bankaya yönelik yapay bir hücum yaratmaktı.

Çeşitli nedenlerden ötürü bu protesto ne yazık ki işe yaramadı; belki yeterince destekçi bulunamamıştı ya da banka durumu önceden haber alıp yeterli rezervi sağladığı için bu “hücumu” tetiklemek imkansız hale gelmişti. Ancak bu hikayenin asıl dikkat çekici yanı, eylemcilerin güç kazanmak için belirledikleri somut bir planlarının olmasıydı. Birer protestocudan beklendiği gibi sadece broşür dağıtıp pankart açmakla yetinmediler; aksine, akıllarında net bir hedefle yola çıktılar ve bizzat bu hedeflere ulaşmak için finansal sisteme dair bilgi ve kavrayışlarını kullandılar.

Bunu bir de son dönemdeki kampüs protestolarıyla kıyaslayın; yemekhanede çıkan Asya yemeklerini “kültürel gasp” olarak nitelendirip isyan eden Oberlin Koleji öğrencilerinden, ırkçı geçmişi nedeniyle Woodrow Wilson’ın adının kampüsten silinip daha yakın tarihli bir solcu figürle değiştirilmesini talep eden Princeton öğrencilerine... Miting yapmak artık her siyasi grubun ifade dilinin bir parçası haline geldiği için, elbette protestocular da ara sıra toplanıyorlar. Fakat bunun ötesinde, hedeflerini gerçekleştirmeye yönelik hiçbir doğrudan eyleme girişmiyorlar. Aksine, bu “protestocular” eylemciden ziyade birer arzuhalci gibi hareket ediyorlar. Blog yazıları yazıyor, imza kampanyaları yürütüyor ve profesörlere yalvarıyorlar. Hakları olanı gayrimeşru bir otoriteden söküp almaktansa, tamamen meşru gördükleri otoriteleri kendi bakış açılarına ikna etmeye çalışıyorlar.

@nbc10bostonProtesters calling to “stop the genocide in Gaza” held a die-in at the Harvard Business School campus Wednesday. At one point, a handful briefly engaged with a person walking among them. More at nbcboston.com. #israel #hamas #boston #massachusetts #news #video #fyp

Tiktok failed to load.

Enable 3rd party cookies or use another browser

Bradley Campbell ve Jason Manning, üç farklı ahlaki düzeni kıyaslayan ufuk açıcı bir makale kaleme aldılar. “Töre kültüründe”, onurunuzu bizzat kendi çabalarınızla savunmanız beklenir. “Hukuk kültüründe” hakaretlerin pek bir hükmü yoktur ve yaptırım yetkisini, üzerinde uzlaşılmış sivil kurumlara devretmeniz gerekir. Ancak “mağduriyet kültürüne” geldiğimizde hakaretler yeniden büyük bir önem kazanır; ne var ki burada verilmesi beklenen doğru tepki, aciz bir kurban rolüne bürünmek ve pasif bir tutumla, gücü elinde tutanların –ki bunlar genellikle kurumlardır– devreye girip duruma el koymasını talep etmektir.

Açıkçası, protestocular öğrenciyse bunun genellikle doğru bir strateji olduğunu düşünüyorum; çünkü bu strateji üniversitelerin hem protesto hareketlerinden çok daha güçlü olduğunu, hem de kendi içlerinde öğrencilerin taleplerine sempati duyması muhtemel klikler barındırdığını üstü kapalı kabullenir. Dolayısıyla, bir mağdur rolüne bürünmek işleri halletmenin etkili bir yoludur.

Fakat aynı zamanda bu tablo; güçsüzlüğü, korkaklığı ve iradesizliği içselleştirmiş bir öğrenci kültürünün de dışavurumudur. Dünya sizden çok daha büyüktür ve bir şeyleri değiştirmek için tek şansınız, mağduriyetinizi pasif bir şekilde ilan edip, başka bir gücün sizin yerinize bu savaşı vermesini ummaktır.

Üstelik bunlar, dünyanın en zengin ülkelerinden birindeki elit okulların çocukları; eğer birileri irade sahibi olduğunu hissetmeliyse, bunlar tam da o kişiler olmalıydı. Belki de onlara boyun eğmeyi şırınga eden yalıtılmış bir fanusun içinde yaşıyorlar. Belki de gerçek bir “elit enflasyonu” olgusuna tepki veriyorlar, bu yüzden de gelecekleri hakkında haklı olarak kaygılılar ve kendi kapasiteleri konusunda karamsarlar. Ne var ki, müstakbel elitlerimizin kendi başlarına harekete geçmenin beyhude olduğu, ancak o devasa, şekilsiz kurumlara usulüne uygun dilekçeler sunduklarında kayda değer bir şey başarabilecekleri fikrini böylesine içselleştirmiş olmaları son derece çarpıcı bir gerçektir.

Harold Lee

17.07.2026 tarihli bir habere göre (bknz. https://www.haksozhaber.net/islam-dusmanligi-ve-irkci-barbarlik-bu-kez-de-basaksehirde-cibutili-aileyi-hedef-257103h.htm) İslam düşmanlığı ve ırkçılık bu kez de Başakşehirde Cibutili aileyi hedef almış. İlgili haberin içeriğini incelediğimizde ise karşımıza şöyle ifadeler çıkmakta; “Cibutili Müslüman bir aile, kapı komşuları olan seküler-faşist doktor çift tarafından yıllardır barbarca bir ırkçılığa ve İslami değerlere yönelik ağır saldırılara maruz kalıyor.”” Türkiye’ye 2004 yılında eğitim amacıyla gelen, yüksek lisans ve doktorasını tamamlayarak kurduğu şirketle Afrika’ya ihracat yapan Türkiye-Cibuti çifte vatandaşı Ali F. ve ailesi, 2019 yılından bu yana ikamet ettikleri Başakşehir’deki bir sitede akıl almaz bir faşizmin kurbanı oldu. Devlet hastanelerinde görev yapan Kadın Doğum Uzmanı Dr. İlteriş Y. (Bağcılar EAH) ve eşi Dr. Duygu Y. (Çam Sakura Şehir Hastanesi), Müslüman ailenin hayatını kabusa çevirdi.”

Haber sitesinin tercih ettiği eskatolojik terminoloji ve kavram karmaşası bir yana, olayın sosyal medyaya yansıma şekli ve kullanıcılardan gelen yorumlar oldukça ilginç. Örneğin yine aynı haberin altına yapılan kullanıcı yorumlarında veya diğer sitelerde yapılan yorumlarda sık sık şu ifadelere rastlamak mümkün; “Kemalist vesayet, işbirlikçi Siyonist köpekleri, şapkalı maymunlar, ırkçı-seküler şeytanlar, devletimiz neden bunlara müsaade ediyor?, Osmanlı toprağı Cibuti”. Örnekleri çoğaltmak mümkün tüm bu seçtiğim örnekler içinde kafama en çok “Osmanlı toprağı Cibuti” ifadesi takıldı. En nihayetinde Cibuti bir Osmanlı toprağı idiyse Cibutililer de bittabi eski bağlarımızı koruduğumuz ancak uzak düştüğümüz kardeşlerimiz sayılabilirdi.

M. Şevki Yazman I. Dünya Savaşı sırasında Galiçya Cephesinde görev yapan bir asker olarak daha sonradan yazdığı anılara “Kumandanım Galiçya Ne Yana Düşer?” adını vermiştir. I. Dünya Savaşı yıllarında askerlerimiz Galiçya’nın ne yana düştüğünü bilmeden hedefe ilerlemiş ve yine de vatan için toprağa düşmüştür. Cibutililere ırkçılık yapılmaması gerektiği, onların da evlad-ı Osmanlı oldukları gerçeğiyle yüzleşince (!) kendime sordum; Kumandanım Cibuti Nereye Düşer? Mesele Cibuti’nin coğrafi konumundan ziyade, Cibuti’de gerçek bir Osmanlı egemenliğinden bahsetmek mümkün mü? olmalı. Yer ve zaman itibariyle bu konuyu burada detaylıca inceleyemeyeceğimiz gibi aslında Osmanlı tarihi ile teşne olanların yakinen bildiği üzere organik bir bağlantıdan ziyade belki bir “süzerenlik” ilişkisinden söz etmek mümkün.

Peki hükümetimiz bu konuyu nasıl okuyor? Yıllar yıllar önce ortaya atılan “Türkiye, Osmanlı topraklarında etkinliğini artırmalı” nidaları kubbede nereye varıyor? Açık kaynaklardan öğrenebildiğimiz kadarıyla, TİKA Cibuti’de oldukça etkin. Örneğin balıkçılar için tekne yapım atölyesi kuruluyor (bknz. https://www.aa.com.tr/tr/gundem/tika-cibuti-de-balikcilar-icin-tekne-uretim-atolyesi-kurdu/3778271) İtfaiye kuvvetlerine eğitim veriliyor (bknz. https://tika.gov.tr/tikadan-cibutide-ileri-seviye-itfaiye-egitimi/) yargı mensuplarına terörle mücadele eğitimi veriyor (bknz. https://tika.gov.tr/tikadan-cibutide-yargi-mensuplarina-terorle-mucadele-egitimi/) hatta artık bir 15 Temmuz şehidinin adı Cibuti’de yaşıyor (bknz. https://www.aa.com.tr/tr/turkiye/tika-15-temmuz-sehidinin-adini-cibuti-de-yasatacak/860858)

Türkiye Diyanet Vakfı ise şu sıralar Cibuti’nin en büyük camiisini inşa ediyor (bknz. https://www.aa.com.tr/tr/dunya/cibutinin-en-buyuk-camisinin-resmi-acilisi-yapilacak/1654552). Ve yine TDV bünyesinde verilen burslar ile Cibutili öğrenciler Türkiye’de üniversite eğitimi alıyor. Türkiye-Cibuti ilişkilerinin geliştiği ortada. Fakat yine soruma cevap alamadım: Kumandanım gerçekten Cibuti ne yana düşer?

Yazar: KÂTİP ŞİFÂHÎ

Kontrollü muhalefet tabirini duymuşsunuzdur. İki kelimeye sıkıştırarak fazla şey anlatabilmesinden ötürü çok ilginç bir tabirdir. Üstelik hem solda hem sağda yeni koalisyonların ortaya çıkıp dağıldığı bir dönemde çok güncel bir tabirdir. Bir yanda tam bir “Yenile-Restore Et-İlerle” meselesi, öte yanda da bir “İşletmeni Çevreci Hale Getir” meselesi var. İki taraf da Tory’lerin kontrollü muhalefet olduğunu ve Labour’un 2024’ten önce de aynı olduğunu söylüyor. Ama bu suçlama, onu ortaya atan kişinin kendisine de dönebilir.

Kontrollü muhalefetin anlamını açıklayabilmek için önce dünya tarihini baştan anlatmam lazım – evet, yine.

Bu iki aşamalı, iki farklı mantıkla işleyen bir tarihtir.

İlk aşama, ilk mantık. Başlangıçta çeşit çeşit şehir, çeşit çeşit nizam, çeşit çeşit inanç vardı: çok sayıdaydı ama her birinin kendi dağı, axis mundi’si ya da bir zigguratı vardı: kralın taç giydiği, peygamberin Tanrı’nın buyruğunu aldığı ya da alimlerin bir araya geldiği kutsal bir merkez. Her şehrin, her nizamın, her inancın kendi alışkanlıkları, gelenekleri ve kanaatleri vardı. Bunları da korumak istiyordu. Machiavelli’nin deyişiyle mantenere lo stato istiyordu: dünyadaki hoş şeylere kendi düzenleri içinde ortaya çıktıkları haliyle tutunmak: bu durumu muhafaza etmek.

Bu durum nasıl muhafaza edilir? Yani en büyük zorunluluk stasis’ten kaçınmak olduğu gibi, –hem “hizip”, hem “iç karışıklık”, hem de “savaş” anlamına gelen kasvetli Yunanca kelime (Betz ve Rainsborough bu duruma girmekte olduğumuzu söylüyor)– fitne, yıkıcılık, kalleşlik, ihanet gibi diğer önemli kelimelerden de kaçınmaktı. Her devletin kendi kelimesi vardı ve diğer her kelime bir tehditti. Bu karışıklıktan kaçınmak için aykırı fikirleri yasaklamak gerekiyordu: alternatif kelimeleri yasaklamak. Hiziplerin bastırılması gerekiyordu. En kötü ihtimalle, bu her iyi kralın düşmanlarını öldürmesi gerektiği anlamına geliyordu: ve bu kelimelerin hepsi karanlık kelimeler: infaz, ortadan kaldırma, sürgün. Sürgün: bu; şehrinin-nizamının-inancının saflığını muhafaza etmeye çalışan bir kralın başvurduğu son çareydi. “Herkesten farklı sözler söyleyen” kişiyi, o aykırı rahibi bulup gönderirdi: günah keçisi ilan ederdi. Herkes Sokrates’in hikayesini bilir: ortadan kaldırıldı. Ya da İsa’nınkini: infaz edildi.

İster inanın ister inanmayın, daha süslü yazılarımda buna antik çağların temel prensibi demiştim. Antik çağların temel prensibine göre düzen, düzensizlik ortadan kaldırılarak sağlanır. Savaştayız, hem de bu ölümüne bir savaş. Yanlış inançlar yok edilmelidir.

Bu prensip 18. yüzyıl öncesine ait neredeyse her şeyin temelini oluşturur. Pratikte şart olmasa bile teoride kesinlikle böyledir. Teoride neredeyse her şehir-nizam-inanç kendi hukukunun katı ölçüde doğru olduğu konusunda ısrarcı olmuştur. Tüm şehir-nizam-inançlar fikir ayrılığından nefret etmiştir. Bu Atina için de, Roma için de, her Hıristiyan, İslami veyahut Budist düzen için bile geçerliydi. Mayalılar, Aztekler, İnkalar, ve muhtemelen tüm rüya zamanı Aborijin topluluklarında da geçerliydi. Kyoto’da da, Timbuctoo’da da, Avignon’da da, Zanzibar’da da, Tenochtitlan’da da, Kiev’de de, Bombay’da da, Falkirk’te de, Westminster’da da geçerliydi. Hobbes, 1651 tarihli meşhur Leviathan eserinde, birçok açıdan modern olsa da, bu konuda antik kalmıştı. Şöyle der: Hükümdar senden ne beyan etmeni istiyorsa onu beyan et, aksi takdirde inançlarını kendine sakla. Muhalefet istenmiyordu.

İkinci aşama, ikinci mantık. 18. yüzyıl insanı bir noktada farklı bir ihtimalin varlığını görür gibi oldu. Aslında çok daha önceden üstü kapalı olarak bahsedilmişti: felsefi tartışmalarda (Yunan filozoflar şüpheyi, ayrışmayı, diyalogu severdi), Osmanlı millet sisteminde, The Trimmer’daki Halifax’ın sağduyusunda, Shakespeare’in söylemlerindeki katıksız çok kutupluluğunda. Sadece teoriye dökülmemişti. Teori, dediğim gibi dışlayıcı ve üniter idi. Ama şimdiyse teorisyenler diğerlerinin görüşlerini dikkate almanın bir miktar faydası olduğunu söylemeye başladılar. Örneğin bunu Chladenius’un (1710-1759) bazen tarihe dair ilk sistematik inceleme olduğu söylenen 1752 tarihli Allgemeine Geschichtswissenschaft eserinde, tarihçi dahil olmak üzere ne kadar felsefi olduğu fark etmeksizin herkesin bir bakış açısı, bir taraflılığı olduğunu söylemesiyle görüyoruz. Ama bu düşünceyi her yerde görüyoruz. Adam Smith, 1759 tarihli Ahlaki Duygular Teorisi eserinde sempatinin önemi üzerine yazmıştır. Kant da 1790 tarihli Yargı Yetisinin Eleştirisi eserinde kendimizi başkalarının yerine koymamız gerektiğini savunmuştur: nitekim, bu onun düzgün düşünmedeki üç büyük ilkesinden biriydi.

Çoğumuz bunu tarihçilerden veya filozoflardan değil, romancılardan öğrendik. Pratiğe onlar döktüler. Ama bunu aynı zamanda anlıyorlardı. Henry James bir yerde şöyle yazmıştır: “Özünde zıt olan başka bir insanın bilincine kendini yerleştirmek için büyük bir dehanın pervasızlığı gerekir; dehalar bile bu soruna yaklaşırken dikkatli davranırlar.” Bu da liberalizmin merkezi prensibidir. En iyi ihtimalle kendimizi diğerlerinin yerine koymalıyız: diğer bireylerin, diğer toplumların, diğer medeniyetlerin yerine. En azından onları dinlemeliyiz. Hiç değilse onları hoş görmeliyiz. John Stuart Mill ve Bertrand Russell gibi öncülerimiz bunu sağduyulu düşünmenin merkezi haline getirmişlerdir. Ana fikir şuydu: kendimizi eleştiriye, itiraza, muhalefete açık hale getirirsek, hem fikirlerimizi güçlendirebiliriz, hem de söylenebilecek en kötü şeyi bile duyabiliriz. Bunun toplumdaki gürültüyü artıracağını itiraf etmeliyiz, ve bu ne yazık ki saçma saçma lafları dinlememiz gerektiği anlamına geliyor, ama bunun yararı da fikirlerimizin olabilecek en iyi halleriyle var olmasıdır. Bunun toplumdaki gürültüyü artıracağını itiraf etmeliyiz, ve bu ne yazık ki “kendini bilmez banal hırt” ve “pis köylü, cahil” gibi laflar işitmemiz gerektiği anlamına geliyor, ama bunun yararı da fikirlerimizin olabilecek en iyi halleriyle var olmasıdır.

Bu, modernizmin temel prensibidir; düzen, düzensizlik ortadan kaldırılarak sağlanmaz, aksine düzensizliği yönlendirip, onunla birlikte çalışarak, gelişmesinin sağlanmasıyla doğar. İşte biz çekişmeli siyasetin, meclis tartışmalarının, siyasi partilerin, daha geniş ve aydınlanmış bakış açılarının, ve ek olarak fikir birliği ile uzlaşmanın o rengarenk karışımının dünyasındayız. Gürültülü patırtılı manşetlerin ve dikkat dağıtan unsurların dünyasına sahip bir kamusal alanımız var. Hepsinin üstüne hizipleri bastırmak yerine onlara hoşgörü gösteriyoruz. Hizipçiliği teşvik ediyoruz. Müesses nizamın yalnızca daha da liberalleşirse güçleneceği kanısındayız: liberalleşmeden kastımız da muhalefetin, hizipçilerin, hatta en tuhafı da fitnenin hoş görülmesidir.

Özetle, antik dönem siyasetinde Yunanların yaptığı gibi siyaset = iyi, stasis = kötü şeklinde bir ayrım yapılmıştı. Ama bizim siyasetimiz olan modern siyaset bunu reddeder. Bizim siyasetimiz = stasis. Siyasetimiz saf değildir. Platoncu değildir. Hobbesçu değildir. Muhtelif, tertipsiz ve çekişmelidir. Kendi içindeki olası tüm itirazları içerir. Nitekim üniversitelerdeki radikallerin varlığı da bunun bir örneğidir.

Bütün bu tarih bilgisi olmadan kontrollü muhalefeti anlayabileceğimizi düşünmüyorum. Ama o konuya gelmeden önce bir açıklamam daha var. Antik çağların ve modern çağların temel prensibini birbirinden ayırdım. Farklılar. Birbirleriyle çelişiyorlar. Ama bir arada var olmaya devam ediyorlar. İkincisi, ilkini ortadan kaldırmadı (Değil tabii! Zaten ortadan kaldırma denen şeye inanmıyor ki!). Bilakis, ilkinin üzerine ekleme yaptı. İçgüdüsel bir düzeyde, ilkel bir yadigar olarak hâlâ antik çağların temel prensibine sahibiz ve bununla yaşıyoruz: düzenin, düzensizliğin ortadan kaldırılarak sağlanması fikriyle. En derin düzeyde, hepimizin istediği bu. Bu yüzden hepimiz belli bir düzeyde İranlı teokratlarız, ne kadar inkar etsek de. Ama bunun üzerine eklenen şey, bir liberalin sofistike iki aşamalı dansıdır: modern çağların temel prensibi ve Hegelci diyalektiği yani düzenin, düzensizliğin benimsenerek ortaya çıktığı Hükümet-Muhalefet varsayımıdır – çekişmeli tarafları bir araya bağlayarak, bunun sonucunun iyi olduğunu söyleyerek ve herkesin otoriteye karşı direnmesine izin vererek.

Muhalefet eski bir kavram, ve İngiltere’de erken dönemlerden beri vardı, Whigler ve Toryler şeklinde. Ama nüktedan John Cam Hobhouse’un 1826’daki o Majestelerinin Muhalefeti ifadesine –evet, bahsi geçen şaşaalı ifadenin 200. yıldönümündeyiz– dek bu durum netleştirilmemişti. Ana fikir şuydu: Ağın üzerinde tepinmek, raketleri rakiplerimizin kafasında kırmak ve izleyicileri korttan kovmak yerine, topu ağın üzerinden karşıya atsaydık İngiltere daha iyi durumda olurdu.

Son olarak, kontrollü muhalefet. Bu nedir? Şimdi neden kısaca tarihsel bir özet geçtiğimi görüyorsunuzdur. “Kontrollü muhalefet”, iki prensibin üst üste katmanlanmasının bir sonucudur.

Antik bir şahıs der ki: Muhalifleri sürgün edin!

Modern bir şahıs der ki: Muhaliflerle övün!

Sonra da bir komplo teorisyeni, hani şu üç boyutlu satranç oynayan, der ki: Muhalefet sadece görünürde var, gerçek değil.

“Kontrollü muhalefet = muhalefet” gibi sunulan ama aslında muhalefet olmayan, yalnızca bir dalaverenin parçası olan unsur.

Diğer bir deyişle, kontrollü muhalefet sözü, modern çağların temel prensibinin aslında öyle olmadıkları halde toplumlarımızın hoşgörülü, karşıt görüşlere açık, vs. olduğuna inanmamız için tasarlanmış bir çeşit ideoloji olduğunu ima etmekte. Eğer Badenoch önümüze konulursa, kontrollü muhalefet deriz ve Farage’a yöneliriz. Ve eğer Farage önümüze konulursa, kontrollü muhalefet deriz ve Lowe’a yöneliriz. Ve eğer Lowe önümüze konulursa, kontrollü muhalefet deriz ve, ne bileyim, Halkların İslamofobi Cephesi’ne ya da İslamofobik Halklar Cephesi’ne yöneliriz. “Saflık testlerinin” tuhaf dünyasındayız – James Delingpole’un ustalaştığı, diğerlerini saf olmamakla yargıladığı ve sonra diğerleri tarafından da saf olmamakla yargılandığını fark ettiği bir dünya. Bu da taraflılığın sonsuz derecede küçük parçalara indirgendiği gerçekliğin sınırlarında, hizipler daha da küçük hiziplere bölündükçe nihayet tek kişilik hiziplere indirgeniyor.

Muhalefetin kontrollü olduğuna ilişkin iddianın sorunu yanlış olması değil. Yanlış değil. Doğru. Ama aynı zamanda yanlış. Bunu anlamlandırmanın da tek yolu iki farklı mantığın aynı anda işlediğini kavramaktır: biri antik, biri modern. Evet, modern mantığa göre genel olarak muhalefeti kabul ediyoruz, azınlıkları teşvik ediyoruz ve hizipleri onaylıyoruz. Ama antik mantığa göre aynı zamanda bunu sevmiyoruz, veya bundan rahatsızlık duyuyoruz, kendi hizbimiz lehine buna karşı direniyoruz, kendi hizbimizin kilise olabileceğini, alt kültürümüzün müesses nizam haline geleceğini umut ediyoruz. Sizi bilmem ama ben tek kişilik hizbimi bütün bir düzene dönüştürmek konusunda neredeyse kalıcı bir tutkudan muzdaribim. Peki neden olmasın? Ben bir siyaset kuramcısıyım.

Modern muhalif siyasetin paradoksu, herkesi kapsadığını öne sürüp (kendi modern mantığına göre) aslında (yalnızca antik mantığı kullandığımızda anlaşıldığı üzere) birçok kişiyi dışlamasıdır. Uzun bir süre, Whig ve Tory dünyasını kabul ettik (ama Jakobitler ve Jakobenler acımasızca dışlandılar). Liberallerin dünyasını kabul ettik, sonra Labour-Muhafazakar karşıtlığını: Anarşistler, eşcinseller ve kim olursa olsun açıkça kenara itilenlerle birlikte. David Starkey bize 1997-2024 arasındaki “tek parti” dönemine, Blair’den Sunak’a kamu-özel ortaklıklarıyla çaktırmadan para harcanan (zırva) kemer sıkma partisine, 1945-1979 arasındaki Butskellism tek parti döneminin öncül olduğunu hatırlatır. Katılıyorum. Ama öte yandan her parti tüm siyasi düzeni kendi imajına göre yeniden düzenlemeye çalışır ve tek parti devletinin temeli haline gelmek ister. Bu gerçekleşmese bile partiler arasında ve partiler üstü büyük bir uzlaşma var, şöyle ki İngiltere’de koalisyon kurmak Hollandalıların ve Almanların yapabildiği her şey kadar ince, dolambaçlı ve gizlidir. Bu da her zaman aramızdan bazılarını dışlar.

Biz dışlananlar, saflığımızla gurur duyabiliriz. Sürgün edilenlerin saflığı. İsa’nın dediği gibi, peygamberin kendi memleketinde değeri yoktur. Saflığım sürgünlüğümdedir. Nasıl ebedi huzur yalnızca mezarlıkta bulunuyorsa, saflık da yalnızca sürgünde bulunur. Ama sürgün bir çıkıştır: artık ait değiliz demektir. Öyle ya da böyle bu şehir-mezhep-tarikat yapısına ait olmak istiyoruz: muhalefete dayalı modern sisteme ve gaspa dayalı antik sisteme inanmak arasında gidip geliyoruz. Kontrollü muhalefet çığlığı, sürgün edilmişlerden birinin hınçla herkesi kapsadığını iddia eden sistemin aslında herkesi kapsamadığını, ve modern çeşitlilik sisteminin aslında dışlama, sürgün ve ortadan kaldırmanın Avam Kamarası’nın misafirperver yeşil deri koltuklarının altında inceden ve sinsice varlığını sürdürdüğü ikili bir sistem olduğunu fark edişinin sesidir.

Pek çok şeyde olduğu gibi, bence bu 2020’den beri çoğumuz için açık hale geldi.

Siyasetimiz hakkındaki gerçek şudur ki hepimiz kontrollü muhalefetiz. Rejimi önemsiyorsak, şehir-nizam-inanç yapısını önemsiyorsak, eğer müesses nizam üzerinde etkili olmak istiyorsak, o zaman hepimiz muhalefet sistemine dahil oluşumuzla kontrol ediliyoruz. Bundan kaçış yok, Sokrates’inki ve İsa’nınki gibi bir kaçış dışında.

Yazar: James Alexander

Çevirmen: Amateur

Editör: Fahri Tüfenktürk

Editörün Notu: Şimdi okunacak bölüm, Nisan ile Mayıs 1992 arasında kaleme alınmış olan “Kan” adlı yapıttan alınmıştır. Sanat üzerine çok daha uzun bir tartışmadan kopup gelen bu kesitte Bowden gözde temalarından birini açımlamaktadır: radikal solun sanatı karşısında radikal sağın sanatı. Bowden bu metinde, günümüzde görmezden gelinen yahut düpedüz inkar edilen şu düşünceyi genel hatlarıyla anlatmaktadır: Mademki tüm hakiki sanatsal etkinlik insan eşitsizliği üzerine kuruludur, öyleyse sanatta radikal eşitlik arayışı mümkün bütün sanatın berhava edilmesi anlamına gelecektir. Metin, yalnızca noktalama, yazım ve büyük harf kullanımı bakımından hafif bir düzenlemeden geçirilmiştir. (Editör: Alex Kurtagić)

Çevirmenin Notu: Mürekkep Yayıncılık Çeviri ve Redaksiyon Kurulunun almış olduğu kararla “Cultural Communism & The Inegalitarian Basis of All Genuine Art” başlıklı bu metin, daha açıklayıcı ve dikkat çekici bir karşılık sağlaması için birebir çeviri tercih edilmeksizin “Kültürel Komünizme Karşı: Sanat Neden Eşitlikçi Değildir?” şeklinde Türkçeleştirilmiştir.

Stewart Home1 ve komünist-nihilist bir mecmua olan Smile dergisinin diğer yazarlarının gözünde, ardılları olan sanatçılarla karışmasın diye “spektro-Sitüasyonistler” diye andığı Sitüasyonistler, burjuva soyutlaması suçunun failleriydi. Böyle çevrelerdeki ölümcül günahı işlemişlerdi: Düşüncelerini materyalist bir zemine, sınır koyan madde ve “sonsuz sınıf mücadelesi” perspektifine dayandırmayıp idealizme sapmışlardı. Home ve saz arkadaşlarının -saz arkadaşları varsa- görüşüne göre, [Guy] Debord ve [Raoul] Vaneigem’in (sitüasyonizmin fikir babaları) yaptığı şey kuramsal bir sapkınlıktan başka bir şey değildi, nitekim burjuva evlerinin çevresinden dolanan düşünsel bir dolambaç tutturmuşlardı. Aslında bu da, tam da yıkacaklarını ilan ettikleri anda sanatı, hiyerarşiyi ve burjuva değerlerini onaylamalarına yol açan bir düşünsel falso olacaktı.

Bir bakıma Home, bu sanatçıların sanatsal yaratım alanındaki sınırlı, marjinal ve zorunlu olarak yetersiz kalan başarılarını, örneğin Metzger’in “özyıkım” sanatını2 sayıp dökerken bunu Sitüasyonist kuramın kısırlığına karşı bir tezat olarak kurmak istemekteydi. Ne var ki gerçekte yaptığı şey, olmayana ergi (reductio ad absurdum) noktasına varmış, mola paspasına düşmüş avangardın hem entelektüel hem de teknik yetersizliklerini gözler önüne sermek oldu. Temelde söylediği şey şuydu: Anarşi, vecd ve avam bir kudurmuşlukla yüklü ütopik bir gelenek; Coppe, Blake, Sade, Lautreamont, Sürrealistler ve daha birçok karşı-kültür yazar ve sanatçı hattına ruh üfleyip onların yolunu açmıştı. İtiraf etmek gerekir ki bu kuram oldukça tutarlı ve muntazamdır, ancak bunun bir yanlış söyleyiş biçimi olduğunu, daha doğrusu yazarın muhalif bir geleneği omuzlarına dayandırabildiği zorunlu bir kurmaca olduğunu söylememiz gerekir. Kaldı ki bu gelenek, yerelleşmiş bir olguya, yani yalnızca 20. yüzyıla ait bir olay olan modernizme karşı çıkmaktadır; adı da gösterir bunu: modernliğin bir vakasıdır modernizm.

Ancak bu eleştirinin kurmak istediği sav, önceden mevcut sanatsal yapılarla ilintili bir isyan süreğenliği düşüncesidir - öyle bir savdır ki bu, onu, kendi kendine hizmet eden bir ilaveler dizisine ürkütücü ölçüde yaklaştırır; böylelikle Letrizm bile, örneğin, William Blake’in liberteryen Hristiyan şiiriyle aynı düzeyde tasnif edilebilir. Aslında bu, son noktada kültürel yozlaşmanın ekmeğine yağ sürecek bir şeydir: başkalığın asimile edilerek yutulması ve kültür alanında nitelik ve hiyerarşinin inkar edilmesi…

Home’un eleştirisinin temelinde ise bir miktar nostalji vardır; Dadaizme, özellikle de her şeyin bir sanat eseri olabileceği yolundaki Dadaist düşünceye saygılı bir selam çakar. Buna karşılık Sürrealizm, [André] Breton’un öncülüğünde hep şu düşüncede diretti: Herkes sanat yapabilir - yeter ki yaratımda kullanılabilecek bilinçdışı kuvvetler maharetle yönlendirilsin. Sloganları da şuydu: “Herkes rüya görür! Herkes sanat yapabilir!” Buna karşılık Sitüasyonizm (en azından Home’un tanımaya razı olduğu o “spekto”-Sitüasyonist türü), herkesin sanatı, onu yeniden kurduğu anda boşunalığına ulaştırarak, yani son nefesine getirerek, yok etmesi gerektiğine inanıyordu. Home’un çözümlemesinin yeğlediği Post-Sitüasyonizm (bunun ayrıntıları Kültüre Saldırı kitabında açıkça yer alır), sanat dünyasında içine bireyci bir vurgu karışmış maniyerist bir konsey komünizmi biçimiydi. İşte bu nedenle, burjuva kültürüne karşı bir sanatsal üretim boykotunu, yani sanat piyasasına hiçbir yapıt sunulmamasını öngören bir sanatçı grevini savunmuştu Home. Ancak bunun sonucu da zaten, bu görüşü benimseyecek kadar ahmakça davranan marjinal sanatçıların iyice görünmez hale gelip tamamen etkisizleşmesidir!

Home ve tayfasının görmek istediği manzara şudur: hiçbir şeyin rahatça yerli yerine oturmadığı, her şeyin hırçın, itaatsiz ve bulanık kaldığı, sanatın ise proletaryaya özgü bir hoyrat taşkınlıktan başka bir anlama gelmediği bir düzen - bir tür dilsiz ve lüzumsuz duyarlılık. Dolayısıyla karşımıza sanatçı grevi çağrısını çıkarırlar; bu, nihilistler adına yavaşlatılmış bir hareketi, kültürel bir kir bulaştırma çabasını örgütleme girişimidir. Bizse buna gerçeği görmek istememek desek daha yerinde olur, hele de gerçeklik başlı başına eylemin mayınlarla döşenmiş bir tarlasıyken… (Nitekim “Yıkıntılar İçinde Kültür; Kültürün Yıkıntıları” diye adlandırdıkları bir sergi vardı; sözümona birileri bu sergiye saldırmış da her şeyi kırıp dökmüş... Kim bilir, muhtemelen onu da kendileri kırıp dökmüştü!)

Özetle, Home ve çevresi bir yıkıntı kültürü yaratmanın peşindeler: içinde yankı kalmamış, Tanrıların ayak sesi çekilmiş bir arkaik haşmetle; kurtuluşu daha yolun başında durdurma çabası. Şimdi ise Home ve bu diğer kültür zorbaları - ekranı yağmalayan bu vandallar - kendi seyircilerini uyuşturup hissiz bırakmanın peşindeler. Amaçları, onları dilsiz, ölçüsüz, savurgan ve kendi kabuğuna çekilmiş bir hale getirmek. İşte bu yüzden de işçi sınıfı kültürüne hayranlık duymaları ortaya çıkıyor - ya da daha doğru bir ifadeyle, proletaryanın bir kültürü olmadığı gerçeğinden köşe bucak kaçıyor olmaları!

Elbette Home’a göre sanattan söz etmek, bir tür birliğe inanmak demektir; “sınıfları aşan” ama kökünü elitist bir zeminde bulan bir aşkınlık anlayışına. İşte zaten onun tüm o sert ve öfkeli başkaldırısı, tam da buna karşı bilenmektedir! Son kertede onun sanatta yıkmak istediği şey, ne taşkınlık, ne yücelik, ne de bilerek açık ve belirgin konuşan iradedir - hayır; onun asıl yıkmak istediği şey, sanatta kutsal hiyerarşik düzene bağlı aşkınlık imkanıdır ve çevresindekiler de (ya da belki sadece kendisi), bu çevrelerde “öz”, “özcülük” diye anılan şeyi, yani gerçekliğin, etrafımızda apaçık duran tabiatın köklerinden doğan bir şey olduğu gerçeğini, inkar ede ede yok etmeye kararlıdır; ancak bu kişilerin eleştirileri, inkar edilen bu basit ve bariz gerçeği, sanki burjuva pisliğiyle doldurulmuş bir denizmiş gibi anlatır.

Home gibi adamlar günün sonunda sanatı komünizmin son cephesi olarak, stratejilerine temel bir araç olarak kullanmak niyetindeler; sanata saldırmak, örselemek, aşağılamak, değerden düşürmek, elinden bütün manevra imkanını almak ve sonunda onu ortadan kaldırmak için. Ne var ki bunun asıl noktası saf bir nihilist yıkım da değildir, çünkü Home’un, kısmen örtmeye çalıştığı net ve belirli bir politik ajandası vardır. Bu politik ajanda, kültürün enkazının içinde, özellikle de kendi kültürünün enkazı içinde, kırılmış bir diyalektiğin parçalanıp dağılmış kırık dökük parçaları arasında gömülmüştür; fakat yine de orada durmaktadır. Üstelik burada amaç, kültür ve sanatta aşkın ve yüce olanı tümden inkar edip buna yer bırakmama çabasıdır; böylece kültür yozlaştırılır, küçük düşürülür ve proleter çer çöp düzeyine indirgenmiş olur. Kısacası bu, imgelemin ıssızlaştırıldığı, sanatçı grevi yönteminin sanki sonsuza dek geçerli olacağı bir kıraçlıkta egemen olma girişimidir. Bakış açısındaki düpedüz nihilizm de buradan gelir; dehşetin yokluğunu çıkarıp önümüze koyan o bakışdöküm (konspektüs) de.

Bununla birlikte, bu argümanda salt yıkıcı olana güçlü bir yatkınlık bulunsa da mesele bundan ibaret değildir. Burada dile dökülmeyen, belki sahibinin kendi gözünden bile saklı kalan gizli bir amaç daha vardır: kültüre karşı avam bir küçümseyişten güç alarak hırt proletaryanın sırtına basıp -hiç değilse kültür alanında- iktidara gelme arzusu… Böylelikle Kültüre Saldırı, hiç değilse kendi hayal dünyası içinde -zira gerçek dünyada bu meselelerin önemi pek azdır- yaratmazlığın yıkıcı kudretine yol açmış olmaktadır.

Adeta bütün toplumu baştan sona kendi kurbanı gibi gören bir katil, bir psikopat cani gibi, bu sol komünist/nihilist analiz de ıssız kıraçlığında yapayalnız bir T.S. Eliot bırakacak biçimde tasarlanmıştır - hatta daha da ötesi, ne T.S. Eliot ne de başkası sahip çıkan bir yazarı olmayan bir ıssız kıraçlık bulmak ister ki sözde onu daha iyi yazıya dökebilsin. Oysa asıl karşı çıkılan şey, tam da yazıya dökülebilir olmanın imkanıdır; özle temas içinde değişimin, aktarmanın, biçime dökmenin ihtimalidir. Çünkü Home ve çevresi ne istediklerini aslında kendileri de bilmemektedir.

Bir yandan “burjuvayı” (ister toplumsal anlamda ister Marksist teori anlamında) sanattan sürgün ederek söküp atmak istiyorlar fakat ellerinde sanatta burjuvayı ikame edebilecek hiçbir şey yok. Öte yandan -solcu aklın o geniş ve gevşek tarzıyla- toplumsal yaşamda bütünsel değişim hayalleri kuruyorlar; ama söylemek gerekir ki bu tepki, ancak ağır biçimde yabancılaşmış bir aklın ürünü olabilir. Bu akıl, öz meselesi söz konusu olduğunda kendi kendine koyu materyalist bir pencereden sis indirip kendi gözünü körelten bir akıldır; ne var ki aslında inandığı, beklediği ve sarıldığı şey düpedüz mesihçi bir kurtuluş inancıdır, büyük bir kurtuluşun ansızın geleceğine inanmaktadır. Yani burada kastedilen düşünce şudur: bütün toplumsal yapılar, bütün idealist kavramlar (başka bir deyişle her türlü kurumsallaşmış din), ve kültür adına ileri sürülen her olumlu, güncel ve eylemsel olumlama veya söylem ortadan kaldırılabilir; yıkıma uğratılabilir, yalnız ve terk edilmiş bırakılabilir!

Peki ama bu kısa vandalizm nöbetinin ardından geriye ne kalır? Hiçbir şey kalmaz, yalnızca şu kalır: Yazar, proleter bir oyalanıp didinme ufkuna, işçi sınıfına özgü bir bireyselliğe ve sonunda kültürün yine başka bir kültürle topluca değiştirilmesine inanmaktadır - bunun ne demek olduğu ise tamamen meçhuldür. Öylesine serbest bırakılmış bir kültürdür ki o, serbestliği artık onun değerini sıfıra indirmiştir - geride kalanın kumunda, tozunda ve külünde eşelenip durmaktan ibaret bir şeydir, Home’un “evrenselleşmiş proletaryanın hür yaratıcılığı” diyeceği şeye yaklaşma denemesidir - yani sanatsızlıktır düpedüz. Bu görüş sahiden de psiko-sanat denen sanatla akrabadır; gecekondu gettolarının çoğu zaman narkotik kökenli çaresizliği ve kültürel okumaz-yazmazlığıyla anarko-punk’ın varoluşa karşı (veya kendilerine karşı) duydukları o derin nefret. İşte bu hâletiruhiye, gecekondu duvarlarında görülen şu grafitide billurlaşmaktadırr: “F.O.A.D.” - Fuck Off and Die! (Siktir Git ve Geber)

Home son kertede sanat ve kültürün biraz şebekçe ve maymunvari bir manzara sunmasını istiyor ki böylece kendisi gibilerin kolayca güdebileceği sahici bir Babil Kulesi oluştursun. Çünkü aşırı sol, aynı bireyin içinde bile birbiriyle çatışan damarlardan meydana gelir. Bunların bir yanı bütün insanları kapsayan bir hümanizmi uygulama arzusundan, yani işin düz sözüyle iyilik kumkumalığından oluşur. Buna karşılık öteki yanı ise körlemesine tahripkârdır; bile isteye ve inatçı şekilde nihilist, anarşik, kindar ve intikam güdüsüyle doludur, üstelik zerre merhameti de yoktur. Bu, temelde yalnızca kendi umutsuzluğunu geveleyeduran bir tutumdan ibarettir. Bilhassa da toplumun kendisi, bir bireyin insan nefretini dolaşıma sokan bir araç olarak iş görebiliyorsa… Kişi kendi içindeki zehirli kini toplumun, o büyük toplumsal bütünün üstüne doğrudan kusabiliyorsa - hele de bunun karşılığında en ufak bir bedel bile ödemiyor ve bunun faturası da hiç önüne gelmiyorsa - olacak olan zaten budur.

Sonuç olarak bu çabada son derece kinik bir yan vardır, işçi sınıfının örf ve adetini daha sonrasında mecburen inkar edilmek zorunda kalınacak bir şekilde pusuya düşürme girişimidir bu. Yani işçi sınıfının bir kültürünün olmayışı, sırf kişisel tatminsizlik, yetersizlik ve kifayetsizlik hissi ve doyurulmamışlık yüzünden burjuva kültürünü (var olan yegâne kültürü) “yıkmak” için bir bahane olarak kullanılır. Kısacası nihilist kültürel komünizm, osuruğun ve geğirtinin incelikli olan her şeye karşı ayaklanmasıdır! Şişmiş ama kifayetsiz bir iç sıkıntısının, “Tanrı” başlığı altında toplananlar ağırlıklı olmak üzere tüm zarif kavrayışlara yönelttiği bir isyandır bu.

Hoş, Home’un sanatı aşma, sanat denilen şeyle hiçbir ilişkisi olmayan bir kültür türüne doğru taşkınyapılaşma çabası zaten yenilgiye yazgılıydı. Çünkü bu çabanın dayanağı haddinden fazla umutsuz bir kendini gerçekleştirme imgesine; başka türlü imkansız olan bir sürece, yani egemen proletaryanın özgür yaratımına dayanıyordu - ki bu da mümkün bütün sanatın berhava edilmesini, hatta yaratıcılığın bizzat kendisinden bile uzak durmayı gerektirecek bir şeydi. Burada asıl lazım olan şeyse “sanat” hakkında konuşurken ne hakkında konuştuğumuza ilişkin özgül bir kavrayıştır, özellikle de Wyndham Lewis’in Sanatlarda İlerleme Şeytanı’nda ortaya koyduğu tanımı göz önünde tutarsak.

Lewis, sanatsal yetkinliğin bazı ilkelerini sezindirmişti: Yaratıcı dışavurumun, yazınsal yorumsamanın ve köktenci önbilginin iç içe geçtiği bir örüntüdür bunlar. Hepsi temelde yaratıcılığın bir bildirişi olması gerektiği ilkesine dayanır. Yaratıcılık, yaşamın yoğunluğunu (niteliğini değilse de yoğunluğunu) artırmalıdır. Öyle ki, bunlardan biri diğerini dışladığı ölçüde bu gerilim varlığını sürdürecektir.

Sanatsal eylem, aynı zamanda çizginin biçimlenişini kuşanmak zorundadır: Çizimde usta olmak yalnızca zevk düşkünlüğü değil, anlamın gerçek bir nişanesi olarak görülmelidir; öyle bir ustalık ki eylem bittiğinde bir kenara bırakılabilmesi için önce ona bütünüyle erk olunmalıdır, o önce fethedilmeli, sonra onsuz devam edilebilmelidir. Aynı zamanda deneyimi de yaratma ediminin buyruğu altında dizginleyip çekidüzen vermelidir ki duyuşsal izlenimlere edilgen veya gereğinden fazla karıkılıklı bir şekilde bel bağlamak zorunda kalmasın.

Bütün bu anlatılanlar, Greenberg’in, Herbert Read’in veya Clive Bell’in sanatsal kuramlarıyla sert biçimde çelişmektedir. Onlar, Lewis’in yeğlediği keskin kıyılı usçuluğa, artsüremli nüfuz-ı nazarına ve erkekliğe karşı hazperest ya da izlenimci bir sanat eleştirisini ileri sürmüşlerdir.

Gözlemcinin farkında olması gereken bir başka husus da sanatın sıradüzensel bir tertipleme biçimi olduğu düşüncesi ve sanatın tapınsal, dinsel ve ruhsal olduğu anlayışıdır. (Bu son söylediğimi çok abartmamak gerekir ama yaşamın manevi bir uzantısı olduğunu da görmezden gelemeyiz.)

Bir bakıma bu, sanatsal sürecin arı saflığını bir duruşta itiraf etmek, sanatın apolitik bir rükün üzerine kurulmuş olduğu ve aslında bütün sahici sanatsal etkinliğin kökünde insanların arasındaki eşitsizliğin yattığını görmek demektir. Üstelik, “apolitik” derken sanatta toplumsal meseleleri bir kenara atalım da demiyoruz, tam tersine sadece diyoruz ki sanat, bu kaba gerçekliklere bağlı olsa bile silahlar ve tereyağının biraz ötesinde duran şeylere dokunmak durumundadır.

Gerçi kuşkusuz, silahlar ve tereyağı olmadan sanat olmaz, o ayrı3.

Jonathan Bowden

Türkçesi: Hasan Ege Karanfil

Yelkenli, en basit haliyle, insanın şimdiye kadar gerçekleştirdiği en dâhice teknolojik ilerlemelerden biridir. Fırtınada tek başına yelken açmış olan herkes bu mükemmelliği iliklerinde hisseder. Seni kesin bir ölümün üzerinde süzerek ilerletmek için rüzgarın yalın kuvvetini dizginleyen muhteşem bir teknoloji harikasıdır. Kontrolleri şaşırtıcı derecede basittir: Ana yelkeni gerip gevşettiğin ıskota ipi ve dümene yön veren yeke. Ek olarak, teknenin eğimini dengelemek için kendi vücut ağırlığını kullanırsın. Ayrıca kalıcı olarak anti-kırılgan bir yapısı olduğunu kanıtlar. Alabora olmuş küçük bir tekneyi, sanki hiçbir şey olmamış gibi suyun içinde doğrultabilirsin. Bir keresinde ıskota üzerindeki bir makara kopmuştu ama sadece ipi kullanarak güvenli bir şekilde geri dönebilmiştim. İmparatorlukların yelken ayarları üzerine kurulmuş olması hiç şaşırtıcı değil.

Bir mühendis olarak, ne zaman bir sistem kursam aklım hep yelkenliye gider. Kendi tekniğimin de yelkenlinin şu niteliklerini mümkün olduğunca taşımasını isterim: sadelik, dayanıklılık ve çok yönlülük. Bunu başarmanın kulağa geldiği kadar zor olduğunu söylemeye bile gerek yok.

İnovasyonun gidişatını analiz ederken Peter Thiel’in teknolojik bir durgunluk çağında olduğumuz yönündeki tezi gibi konularda da yelkenliyi akılda tutmak faydalı olur. Silikon Vadisi, bilmem kaçıncı hype cycle’ına girerken ne kadar şiddetle itiraz ederse etsin, dünya 1960’lardan beri çok az değişti. Maddi açıdan bakıldığında tam tersi yöne gidiyor gibiyiz. Bir zamanlar işçi sınıfı için hayati dönüm noktaları olan güvenli şehirlerde ev sahibi olmak, tek maaşlı aileler ve çocuk sahibi olmak gibi kavramlar artık sadece üst sınıflara mahsus. Toplumlarımızı derin bir huzursuzluk sarmış durumda.

On yıllardır süregelen sözde teknolojik ilerlemeler bize daha fazla lüks sundu ama refahımızı azalttı. Haliyle 1960’larda bilime, teknolojiye ve bunların hayatımızı daha iyiye doğru değiştirme gücüne duyduğumuz o naif iyimserliğin tamamen buharlaşmış olması çok doğal. Modern tarihin en derin teknoloji karşıtı tepkilerinden birini yaşıyoruz. Belki de inşa ettiğimiz ve kullandığımız teknoloji, bizim şu yelkenlimize biraz daha benzeseydi...

Thiel’in son 60 yıldaki tek teknolojik ilerlemenin sadece bitler dünyasında olduğu, yani yazılımın dünyayı yediği yönündeki tezi oldukça rahatsız edici. Daha da rahatsız edici olan ise yazılımın dünyayı aslında yemediğini fark etmenin verdiği o buruk his. Thiel’in dediği gibi, tüm ekranları kapatıp çevrene bir baksan 1960’tan gelen biri için pek az şeyin değiştiğini görürsün. Sadece maddi dünya değil, kurumlar ve işleyiş de neredeyse aynı. Daktiloları Microsoft Word ile değiştirdik ama sonuçta yine ‘yazdır’a basıp kağıdı postacıya teslim ettik. 3 nanometreye ulaştık ama 20. yüzyıl kazandı.

Bu deneyi farklı kurumlar için tekrarladığında gördüğün şey şu oluyor: Yazılım sadece yeni ‘arayüzler’ ekledi ama 20. yüzyılın organizasyon modellerine hiç dokunmadı. Kurumlarımızın çoğu o yüzyılda inşa edildi ve doğal olarak dönemin en verimli yapısı olan fabrika düzenini benimsedi.

Eğitimi örnek alırsak; girdi olan çocuklar, her adımda kalite kontrolünden yani sınavlardan geçirilerek toplu halde ardışık endüstriyel işlemlere, yani derslere tabi tutulur. Süreç başarıyla tamamlandığında ise bir kalite belgesi, yani diploma veririz. Bu durum 19. yüzyıl öncesi eğitim anlayışıyla tamamen zıt bir tablo. Okullarımız da endüstriyel binaları, hizalanmış sıraları, tek tip ders kitapları, standart müfredatları ve tek tip çıktılarıyla tıpkı birer fabrikaya benziyor.

Bu mezunlar daha sonra, ‘imalatçıların’ itibarına ve kalite notlarına göre seçildikleri üretim kurumlarımıza birer iş gücü girdisi olarak katılırlar. Emek ve diğer girdiler ekonomik çıktılar üretmek için kullanılır. Bu işlemler enflasyon raporlarında istatistiğe, iş gücü girdilerimiz ise işsizlik çizelgelerinde yüzde puanlarına dönüşür. Merkez bankacıları ve diğer planlamacılar sabah kahvelerini yudumlarken bu grafikleri inceler ve rakamların hareketine göre kaynak tahsis kararları alırlar.

Abartıyorum ama çok da değil. Bu iş yerlerinin üretim veya hizmet sektöründe olması pek fark etmiyor çünkü günün sonunda hepsi birer fabrika. Tüm ekonomimiz, toplumumuz ve yaşam biçimimiz aslında fabrika düzeninin birer uzantısı. Eğer bu tablo kulağa merkezi planlamacılarımız varmış gibi geliyorsa, bunun sebebi gerçekten de olmaları.

Yakınsama Teorisi, 1970’li ve 80’li yıllarda Soğuk Savaş’ın baskın teorisiydi. O dönemin akademisyenleri, Sovyetler Birliği ile Amerika Birleşik Devletleri’nin zamanla bir tür hibrit sistemde buluşacağını öngörüyordu. Yakınsama teorisyenlerinin şaşırtıcı derecede yanıldığı ortaya çıktı ancak onları pek de suçlayamayız. Sovyetler Birliği’ni yok etmek için onlarca yıl uğraşan CIA bile çöküş karşısında hazırlıksız yakalanmıştı.

Yakınsama teorisi yanlış çıkmış olsa da iki sistem arasındaki benzerlikleri vurgulamayı başarmıştı. Ya Soğuk Savaş aslında kapitalizm ile sosyalizm arasındaki bir rekabet değil de aynı fabrika modelinin farklı varyasyonları arasındaki bir yarıştan ibaretse? Ne de olsa 1930’larda Sovyetlerin sanayi altyapısını inşa edenler Amerikan şirketleriydi. Sovyet sanayisi Amerikan muadilinin bir aynasıydı ve doğal olarak bu sistemlerin kendisi Fordist-Taylorist sanayi modelinin birer uzantısıydı. Belki de Soğuk Savaş, ideolojik bir topyekün savaştan ziyade devrimci, anti-emperyalist ve aşırı endüstrileşmiş iki kardeş imparatorluğun kendi arasındaki bir iç çekişmeydi.

Marshall McLuhan ise hangi kardeşin nihayetinde galip geleceğini doğru tahmin etmişti. 1954 tarihli Counterblast eserinde şöyle yazıyordu:

‘Ruslar, içe kapanıklıkları ve asık suratlılıkları nedeniyle teknolojik kültürü şekillendirme konusunda acizdirler. Teknolojinin gelecekteki efendileri neşeli ve zeki olmak zorundadır. Makine, asık suratlı ve aptal olanı kolayca alt eder. Şu anda Amerika, teknolojik üstünlüğü sayesinde Rus yaşamının ve politikasının her aşamasını şekillendiriyor... Çin ve Hindistan’ı Batı için ancak onlara yeni medyayı vererek kazanabiliriz. Rusya onlara bunları vermeyecektir.’

Bir medya teorisyeni olan McLuhan sadece Sovyetler Birliği’nin çöküşünü değil, Çin’in dünyaya açılmasını ve Hindistan’ın yükselişini de öngörmüştü. Nasıl oldu da tüm uluslararası ilişkiler camiası yanılırken tek bir medya teorisyeni haklı çıktı? McLuhan’ın meşhur aforizmasında dediği gibi araç mesajın kendisidir.

McLuhan’ın bu aforizması, kendi teknolojimizle yaşadığımız huzursuzluğu anlamaya çalışırken inanılmaz derecede faydalı oluyor. Nasıl oluyor da ağa bağlı bilgisayar gibi mutlak egemen bir iletişim aracına sahip olmamıza rağmen tüm toplumumuz hâlâ makineleşmenin köhneleşmiş biçimlerinde takılıp kalıyor?

Bu sorunun cevabı McLuhan’ın remediasyon kavramında yatıyor. Yeni bir araç yaratıldığında, kendinden önceki aracın içeriğini yutar. Yunan okuryazarlığının başlangıcında Platon, Atina’daki sohbetleri, özellikle de Sokrates’inkileri el yazmasına dökerek onları remediye etmişti. Böylece sözlü kültür, el yazması kültürünün içeriği haline geldi. Benzer şekilde filmler tiyatroyu; televizyon, filmi; Netflix ise televizyonu remediye eder ve bu süreç böyle devam eder.

Gutenberg matbaası ile 19. yüzyıl edebi kültürünün zirvesi arasında birkaç yüzyıl geçti. Bir mecranın olgunlaşması ve “dünyayı yemesi” zaman alır. Aynı şekilde, bir mecra olarak ağa bağlı bilgisayarın henüz emekleme aşamasındayız. Yaşadığımız huzursuzluğun büyük bir kısmı da mecranın kendisi ile içeriği arasındaki çelişkilerden kaynaklanıyor. Eğer ekonomimizi ve dolayısıyla kültürümüzü para, ticari bilgi, bilgi ve reklam gibi çeşitli alışverişlerin bir toplamı olarak görürsek ve bu alışverişin mecrası ağa bağlı bilgisayarsa, o zaman mecramızın içeriği makineleşmedir. Diğer mecraların başlangıç dönemlerinde olduğu gibi, ağa bağlı bilgisayar da endüstriyel toplumu remediye ediyor. 21. yüzyıl şimdiye kadar sadece 20. yüzyılı remediye etti.

Bunu kültürel eleştirilerde de görüyoruz. Kültür bir döngüye hapsolmuş durumda. Instagram, Vine veya TikTok gibi kaç tane yeni platformu tükettiğimiz fark etmeksizin içerik aynı kalıyor. Friends hala tüm zamanların en popüler dizilerinden biri ve dijital platform izleyicilerinin hala ilk tercihi. Moda sürekli 2000’li ve 2010’lu yılları döndürüp duruyor. 80’lerden beri büyük bir müzik türü icat edilmedi. Birçoklarının fark ettiği gibi, artık yaratıcılık değil küratörlük ön planda. Ağa bağlı bilgisayar zamanı ve mekanı altüst ederek kültürün, o mecranın mutlak egemenliğinden hemen önceki anda askıda kalmasına neden oluyor. Önceki mecralar, yeni mecranın içeriği haline geldi.

Bu durum üretken yapay zekaya olan büyük ilgiyi de açıklıyor. Neredeyse tüm büyük şirketler üretken yapay zekayı devreye sokmak için yarışıyor. Fabrika yöneticilerimiz arasında başka hiçbir teknoloji bu kadar güçlü bir iştah yaratmadı. Çoğu kişi, belirsiz bir gelecekte yapay zekanın iş yükünü devralacağı beklentisiyle şimdiden iş gücünü azaltmaya başladı. Teknolojik durgunluğun ve teknoloji karşıtlığının derinleştiği bir dönemde, üretken yapay zeka muazzam ve muhtemelen haksız bir güven topluyor. Oysa açıklama basit: Üretken yapay zeka nihai remediasyon aracıdır. Endüstriyel ölçekte bir “geri kusmadır”. Bu durum 20. yüzyılın yapıları ve kurumları için anında çekici hale geliyor. Makineleşme ve ağa bağlı bilgisayarın kesiştiği noktada, herhangi bir endüstriyel kurumun en büyük arzusu remediye edilmektir.

Üretken yapay zekanın da Silikon Vadisi’ndeki pek çok diğer yenilik gibi “sahte şifa” satanların vaatlerinin gerisinde kalmasını bekliyorum. Bu durum teknolojinin kendisindeki bir eksiklikten değil, fabrika düzenindeki kurumların ağa bağlı bilgisayarları kullanacak donanıma sahip olmamasından kaynaklanıyor. Fabrika düzeninin, ağa bağlı bilgisayar sistemine uygun şekilde yeniden inşa edilmesi gerekiyor. Her mecranın eski formundan kurtulup tamamen kendi kimliğini bulma zamanı gelir. Bu muhtemelen onlarca, hatta belki de yüzlerce yıla yayılan bir süreç olacak. Kariyerimi fabrika hatlarını ağa bağlı bilgisayarlara dönüştürmekle geçirmiş biri olarak bazı gelişim hatlarını süzmeyi başardım. Günün sonunda, o platonik yelkenlimize dönmeliyiz.

Yelkenliyi bu kadar kusursuz bir teknoloji yapan nedir? Deneyimli her denizci sana yelken yapmanın tamamen sezgisel olduğunu söyleyecektir. Yelkenliyi kontrol etmek bir makineyi kullanmaktan çok yürümeye veya koşmaya benzer. Yelkenli insan vücudunun mekanik bir uzantısı haline gelir. İnsan ve makinenin birleşimidir bu, ancak makine bütünüyle senin kontrolündedir. Rüzgarı ve dalgaları kontrol edemeyebilirsin ama teknenin kendisine mutlak bir hakimiyetin vardır. Yelkenli senin istemediğin hiçbir şeyi yapmaz. Kelimenin tam anlamıyla dümenci sensin.

Peki aynı şeyi kendi teknolojimiz, kendi yazılımlarımız için gerçekten söyleyebilir miyiz? O milyarlarca satırlık kodun içinde bir dümenci var mı? Hiç sanmıyorum. McLuhan’ın yazdığı gibi, ‘Elektrik devreleri merkezi sinir sisteminin bir uzantısıdır.’ İnsan makineyle birleşmiştir ama yelkenlinin aksine, burada insanı kontrol eden makine gibi görünüyor. Sinir sistemine derinlemesine nüfuz ederek zihnin içine fikirler, halüsinasyonlar ve talimatlar bırakıyor. Düşüncelerinin, duygularının ne kadarı gerçekten sana ait? Ya kendi acın ve sevincin sadece makinesel bir halüsinasyonsa? Sonuçta sinir sistemin bu ‘açıklara’ karşı gerçekten güvende mi?

Devreyi üretim hattından ayıran temel özellik, senkron ile asenkron arasındaki farktır. Bir fabrika ürünü, tanımı gereği üretim süreci boyunca aynı anda sadece tek bir noktada bulunabilir. Fabrika düzeninin mantığı doğası gereği ardışık, kronolojik ve erekseldir. Buna karşılık yazılım, bizzat devrenin maddi temelinden başlayarak asenkron bir yapıdadır. Bilgisayar donanımı varsayılan olarak paralellik üzerine kuruludur. Mühendisler için daha yönetilebilir olsun diye genellikle bir soyutlama olarak ardışık mantığı biz dayatırız. Oysa aynı baytlar üzerinde aynı anda birden fazla hesaplama yapılabilir.

Bu durum sadece geri bildirim, ölçüm ve kontrol döngüsünün çok daha hızlı olduğu anlamına gelmez; aynı zamanda bu döngülerden birçoğunun birbirinden bağımsız olarak çalışabileceği anlamına da gelir. Eğer kurumlar ve organizasyonlar çağlarının baskın mecralarının birer uzantısıysa, bu yapılar sence nasıl görünürdü? Doğası gereği senkron olan eğitim örneğine dönersek; yani herkesin bir sonraki adıma birlikte geçmek için aynı sınıfı ve seviyeyi beraber tamamlaması gerekiyorsa, asenkron okullar nasıl görünürdü? Hatta asenkron okullara gerçekten ihtiyacımız olur muydu?

Diyelim ki mecra ile içerik arasındaki uyumsuzluğu aşmak için kurumların, şirketlerin ve organizasyonların yeniden inşa edilmesi gerekiyor. Bu durumda asıl zorluk mühendisler ile dış dünya arasındaki o uçurumu kapatmaktır. Yazılım profesyonelleri genellikle diğer her şeyi boş verip sadece yazılıma fazlasıyla odaklanıyorlar. Teknoloji bir balondur ve içindeki insanlar dünyadan kopuktur. Bilgi sistemlerinden dahiyane yollarla marjinal verimlilikler elde etmek için muazzam miktarda yetenek harcanırken, dünyanın geri kalanı hala 1980’lerdeymiş gibi işlemeye devam ediyor.

O balon patlamak zorunda ve bu itici güç bizzat yazılımcıların kendisinden gelmeli. SaaS (hizmet olarak yazılım) işletmeleri dönemi artık kapandı. Gereken şey çok daha görkemli. Gerçek şu ki asenkron bir temel üzerinde yeniden inşa edilmesi gereken kurum ve şirketlerin, her biri ihtiyaca özel olarak tasarlanmalı. Bilgi mühendisliği sadece yazılım sistemleri kurmanın ötesine geçip en iyi yazılımlar gibi çalışan insan sistemleri kurmaya yönelmeli; yani asenkron ve amaç odaklı sistemler. Yazılım dünyayı henüz yemedi ama kesinlikle yemeli.

Zihin artık asenkron yapının getireceği olasılıklar üzerinde düşünmeye başlamalı. Asenkron bir şehir nasıl görünürdü? Ya asenkron bir devlet? Eğer iyi teknoloji bir amaç ve yön, yani dümencilik gerektiriyorsa, makineleşmiş devleti niteleyen o ‘komitelerle yönetim’ anlayışının üstesinden gelebilir miyiz? Birileri hükümet (government) kelimesinin kökenini gerçekten araştırmalı.

Yazar: Avetis Muradyan

Çeviri: @seijurosblade

“Elitler” kavramı bugün birçok anlamı ima etse de, Max Weber veya Vilfredo Pareto gibi erken dönem sosyologlar teknik bir bağlamda kullanmışlardır: toplum üzerinde baskın bir etkisi olan zümre. Bunlar güce sahip olanlardır. “Elit” kavramının farklı bir kullanımı “elit sporcu” gibi kendi yetenek alanı içinde en üstte olan kişi anlamındaki ifadelerde de geçer. Bu iki küme gerçekten de kesişir, fakat tam anlamıyla değil. Odağımızı toplumu etki altına almak için uğraşan elitlere indirgersek, başarı standartlarının, sonuç olarak elitlik statüsünün ölçülme şeklinin evrensel olmadığını fark ederiz. Zamana, hükümet yapısına ve diğer koşullara bağlı olarak değişiklik gösterebilirler. Elitleri tanımak ve dünyalarında yol bulmak için geçerli standartları ayırt edebilmek gerekir.

Etki sahibi olan elitlere, elbette sadece hükümet makamlarında yer almasalar da hakim sınıf denilebilir. Elit sınıf kavramı, seçiciliği ve orantısızca büyük toplumsal etkiyi ima eder. Gücün toplumdaki dağılımı muhtemelen aynısı olmasa bile Pareto dağılımı gibi gözükmektedir, çünkü Pareto dağılımında en güçlü olan tek bir şahıs olurdu ve kendisinden sonraki kişiye göre katbekat daha güçlü olurdu. Bu mümkün olabilse de toplumlar oligarşik olabilir ve böyle sistemlerde elitler arasındaki güç düzeyleri daha dengeli dağılır. Aykırı durumları bir kenara bırakırsak her durumda genel nüfustaki güç dağılımı aşağı yukarı bir Pareto eğrisini izler. Buna karşın elit kesim içinde bu söz konusu toplumun yapısına bağlıdır.

Elitlerin Toplumdaki Rolü

Birçok insan, elitlerin doğası gereği hasımmışçasına davrandığına inanır, bunun detayları da politik görüşlerinin çerçevelerine bağlıdır. Bu, anlaşılabilir ve suçlamaların çoğu kelimesi kelimesine doğru olmasa da haklılık payı bulundurmaktadır; elitlerin yaygın olsa bile başarısızlığını ve işlevsizliğini, başlı başına elitlere karşı argüman olarak görmek çok kolaydır. Bizimkisi gibi kurumların başarısız olduğu ve sık sık krizler yaşandığı bir zamanda, elitleri sorumluluktan muaf tutmak doğru olmaz, hatta tam tersi doğru olabilir. Yine de şunu belirtmek gerekir ki, elitlerin yalnızca topluma olumsuz etkisi yoktur ve aslında toplumun işleyişinde birçok kilit rolü vardır. İşleyen bir elit kesim olmadan, işleyen bir topluma sahip olamayız.

Bir toplumu, birbirine bağlı kurumların ekosistemi olarak düşünebiliriz. Kurumlar bol miktarda, iyi tasarlanmış ve işlevsel olduğunda toplumun ve medeniyetin geliştiğini görürüz. Bunlar az sayıda, kötü tasarlanmış veya işlevsizlerse çöküp çürüyen bir toplum görürüz. Tarih boyunca en iyi kurumlar diğerlerinden birçok çeşit kertede daha üstün performans göstermiştir – işlevsel kurumlar istisnadır. Bir tane işlevsel kurum, işlevsiz yüz tane kurumdan daha iyidir.

Elitler yeni işlevsel kurumlar tesis etmek ve eski kurumları yeniden tesis etmek adına gerekli kaynakları, yetenekleri ve gayreti seferber etmek için gereklidir. Başka hiç kimse bunu yapabilecek nüfuz ve bağımsızlığa sahip değildir. Bir kurum tesis etmek çok zordur, işlevsel bir kurum tesis etmek daha da zordur ve de işlevsiz bir kurumu yeniden tesis etmek belki de en meşakkatlisidir. Bu sadece teknik bir zorluk değil, aynı zamanda siyasi bir zorluktur. Bu görevler elitler için yeterince zordur, hele ki senin benim gibilere daha daha zordur ve bu görevlerde elitler başarılı olarak herkes için yarar sağlayan müreffeh bir toplum yaratır. Dahası, önemli işlevsel kurumlar tesis etmek, onları tesis edenleri haklı olarak elit haline getirme eğilimindedir. Elitler olmadan çok daha az sayıda ve çok daha az işlevsel kurumumuz olurdu. Elitsiz bir toplum zorunlu olarak çürür ve içindeki herkes için kötüye gider.

Elitlerin oynadığı başka bir önemli rol ise toplumdaki statü ve itibarın denetlenmesidir. Tarihteki her toplum başlıca aynı kaygılar tarafından yönlendirilmemiştir. Bazıları ekonomik kaygılara odaklı olmasıyla diğerlerinden ayrılırken; diğerleri bilimsel, askeri, dini ve insani kaygılara odaklanmıştır. Ama hepsinde statü ve itibarın ödüllendirilmesine, denetlenmesine, ele geçirilmesine dair bir sistem vardı – ki aslında bu sistem toplumun yalnızca hayatta kalmanın ötesinde bir şeylerle ilgilenmesini sağlayan itici güçtür.

Elitlerin çeşitli faaliyetlere statü ve itibar sağlama gücü vardır, Elon Musk’ın roket bilimine ve uzay keşfine ya da geçmişte birçok hükümdar ve liderin bilimsel veya sanatsal girişimlere statü sağlaması gibi. Çeşitli alanlara statü ve itibar kazandırılması, onlara ne kadar çaba harcanacağını doğrudan etkiler ve böylece toplumun o alanda ne kadar başarılı olacağına da etki eder. Amerika’nın başarılı olan Ay’a yolculuk görevi bundan on yıldan daha kısa süre önce JFK’nin etkileyici bir konuşma yapmasıyla başladı. Ay’a inişle ilgili o konuşmayı yapmasına gerek yokken yine de yaptı. Basitçe söylemek gerekirse, yararlı amaçlara yönelik bir yönlendirme olmadan, bir toplum daha azını başarır.

Bütün bunlarla birlikte, elit güçlerin en başta nereden geldiğini incelemekte yarar var. Üç önemli kaynak var: stratejik öneme sahip kurumlarda resmi makamlar veya içeriden bilgi, diğer elitler veya elitlerin etkileşim kurmak zorunda kaldığı gruplarla kişisel ve mesleki bağlantılar, ve –en sade şekliyle– yetenek, “elit sporcu” gibi. Toplum üzerinde etkisi olan elitler söz konusu olduğunda bu genelde ikna, organizasyon veya strateji yeteneği anlamına gelir. Bu yöntemlerden herhangi biriyle toplum üzerinde çok yüksek düzeyde etkili olmak mümkündür ama genelde üçünün bir kombinasyonu gerekir. Elitler temelde stratejik hareket eder, çevrelerine ve diğer güç odaklarına etkili bir şekilde karşılık verir. Zenginlik gibi alışılmış güç göstergeleri genelde bu üç alandan birisinde stratejik manevralardan kaynaklıdır.

Resmi Makamların Basamak Taşları Olarak Kullanılması

ABD Merkez Bankası eski başkanı Alan Greenspan, gücünü başlıca stratejik öneme sahip bir kurumda resmi makamından alan elitler arasında iyi bir örnek teşkil eder. Greenspan görev başındayken düzenli olarak piyasa güvenini etkileyerek ekonomiye yön veren açıklamalar yapmıştır – bu stratejik iletişim yönetimi olarak bilinen bir taktiktir. Bu güç, çabucak bir aramayla doğru konuşma konularını seçmede yardımcı olabilecek iktisatçılara sahip olması ile önemli ölçüde artmıştır. Ayrıca hükümet görevlileriyle ve üst düzey iş dünyası liderleriyle doğrudan etkileşimi olduğu için onları şahsen ve doğrudan etkileyebiliyordu. İktisat politikası üzerinde doğrudan siyasi güce sahip olmasını saymadık bile.

Nitekim Greenspan’ın toplumsal etkisi göründüğü gibi kabul edilmemelidir. Gazetecilere bazen bilerek saçma sapan demeçler verdiğini; basın toplantılarının, gerçek bilgi aktarımı niyeti taşınmadan yalnızca hesap verebiliyor gibi gözükmek için yapıldığını itiraf etmiştir. Bu resmi gerçeklik ile asıl gerçeklik arasındaki farklılığı göz önüne seriyor. Resmi gerçeklikte Fed başkanı ekonominin durumu hakkında bilgi vermek için bir basın toplantısı düzenliyor. Bu varsayım altında hareket eden gazeteciler, kendisinin demeçlerini iyi niyetle söylediğine şahsen inanıp inanmamalarından bağımsız olarak yaymaktadır. Asıl gerçeklik ise basın toplantılarının görev icabı düzenlenmesi ama mevcut görevini sürdürdüğü müddetçe ekonominin durumu hakkındaki doğru bilginin paylaşılamamasıdır.

Bu çağdaş Batılı elitlerin bir özelliğidir: Bir anlatıyı ilerletme ve en azından bu anlatıya gelen itirazları karartma becerisine göre seçilirler. Aptallık ya da kafa karışıklığı gibi görünen şeyler taktiksel olabilir, özellikle illa bir şey söylenmesi gereken “şeffaf” televizyon çağında. Donald Trump’ın dikkat dağıtmayı silah olarak kullanması iyi bilinir ama tarzı kendine has olsa da yarattığı kaos öyle değildir. Nancy Pelosi basına kasten kafa karıştırıcı demeçler vermesiyle bilinir; sonraki hamlesini karartır. Elitlerin söylemleri ve davranışları incelenirken dikkatli olunmalı, göründüğü gibi kabul edilmemelidir. “Yanlış” gibi görünen kararlardan yırtabilme yeteneği genelde bir güç göstergesidir; Donald Trump, Kanye West ve çeşitli diğer ünlüler üzerinden bu varsayım öne sürülebilir.

Ağlar ve Strateji

Gerek kamuoyu önünde gerek bireyler arası olsun elitler kendilerini saldırılara karşı savunmada ve kendini ifade etmede iyi olma eğilimindedir. Bu bizi elit gücünün ikinci kaynağına götürür: müttefiklerin kolayca tespiti ve rakiplere karşı safları sıkılaştırma becerisi. Kurumsal makamlarda olduğu gibi sıra dışı bir beceri bu güç kaynağını besleyebilir. Örneğin insanların ne istediklerini anlamakta çok iyi olmak ve bunları elde etmelerine yardımcı olmak nitelikli bir elit ağının inşası ve sürdürülmesi imkanını sağlar. Ayrıca sınırların nerede çizildiğini anlamak da önemlidir – kimin gerçekten kimin “tarafında” olduğu ve hangi anlaşmazlıkların sahici olmaktan ziyade şov olduğu. Bu, karmaşık toplumsal vakalarda biçimle özü ayırt edebilme becerisi gerektirir.

Bu aynı zamanda değişen elit koalisyonlarını takip etmek anlamına gelir: Kişiler ve hizipler çıkarlarına bağlı olarak ve yeni elitlerin ortaya çıkmasıyla taraf değiştirebilir. Pareto, elit sınıfın işlevsel olması için “toplumun içinden daha yeni ve becerikli unsurların” getirilmesi zorunluluğunu vurgulamıştır. Çoklu güç merkezlerinin olduğu bir dünyada farklı elit sınıflar ortaya çıkar ve güç dengesi kayar. Elit bir çevreye katılmak; içerideki güç dengesini, aktörleri ve bu aktörlerin amaçlarını tespit etmek demektir.

Bu yalnızca imajla, resmi unvanlarla, makamla, üslupla başarılabilecek bir görev değildir. Güç çıkarlarının tespitinden sonra elit çevrelere katılmak isteyen kişinin görevi bu çıkarlarla uyum sağlamaktır. Örneğin İngiltere Kral’ının gücü meselelerin dışında kalmasından kaynaklanır: Kamuoyu önünde şahsi görüşlerini açıklayarak gücünü arttırmayı denemesi –ünlü olma yolunda yapılan bir şey olmasına rağmen– onun için hata olur. Prens Harry ve Meghan Markle kamuoyunda daha görünür olmanın, kraliyet içindeki itibarın azalmasıyla ilişkili olduğunu herkesin bildiği üzere daha yeni öğrendiler.

Yine de elit bir ağa alışılmış sosyal becerilere sahip olmadan erişmenin yolları vardır, özellikle de kriz zamanlarında ve olağan dışı durumlarda. Doris Kearns Goodwin’in Amerika İç Savaşındaki Abraham Lincoln kabinesini anlatan –genelde partiler üstü uzlaşma üzerine bir hikaye olarak çarpıtılır– Team of Rivals isimli çok satan kitabı, bu dinamiğe dair oldukça ilginç bir vakadan bahseder. Savaş Bakanı Edwin M. Stanton her şeye boyun eğen birisi değildi, kibarca söylemek gerekirse öfkeden volkan gibi patlardı. Aşırı derecede kırıcı konuşan ve uzlaşılmaz birisi olarak bilinirdi; hatta savaştan yıllar önce Lincoln’un şahsına karşı bile böyle olduğu iddia edilir.

Ama Lincoln’un insanlarla uyumlu ilk Savaş Bakanı yolsuzluk iddialarıyla boğuşurken Stanton’un uzlaşılmaz tavrı, kamuoyunda toplum yararına bağlılığına dair bir güven uyandırdı. Onun sosyal olarak kolay kolay etkilenmeyeceğini ve başkalarına iyi gözükmekle ilgilenmediğini biliyorlardı. Engin idari ve düşünsel becerileri onu savaşın yürütülmesi için vazgeçilmez hale getirdi ve Lincoln’un “iyi polis”ine karşın “kötü polis” rolünü inandırıcı biçimde oynamasını sağladı. Bazıları onun Lincoln’a karşı düşmanca bir tutum gösterdiğine inanırdı ama bu büyük oranda göstermelikti veya şahsi olmayan geçici bir öfke patlamasıydı.

Başka bir elit stratejisi önceden tanımlanmış stratejik bir role bağlı kalmaktır, tarihsel sürekliliğe dayalı olarak soydan geçen bir monarşi gibi. Söylenene göre Kraliçe II. Elizabeth’in İkinci Dünya Savaşı sırasındaki sorumluluğu her Britanya vatandaşıyla aynıydı: yıkılmamak, bir istikrar timsali olmak ve her zorluğa karşı soğukkanlılığını korumak. Bu görevi zarif bir şekilde yerine getirme konusundaki kişisel becerisi elit statüsünün kaynağı değildir ama gücünü arttırıp korumasını sağlar. Elit dinamiklerini genel olarak anlamak diğer elitlerin, özellikle de yükselen elitlerin, tavsiyelerini ve stratejik uyumlarını belirli durumlar için şekillendirmelerini sağlar.

Kraliçe Elizabeth’in, Donald Trump’ın Twitter stilini uyarlamasının onun lehine çalışmayacağı barizdir, zira monarşinin mevcut meşruiyeti birleştirici “her şeyin üstünde” olma gayesine bağlıdır, özellikle de siyasi tartışmaların üstünde. Mutlaka siyasi görüşleri var ki görüşler edinmek onun makamında mesleki bir risktir –devlet güvenliği kararlarının, ulusal politikanın ve yasaların oluşturulmasına 70 yıldır tanıklık etmiştir– ama bunların ne olduğunu bilmiyoruz. Bu belirsizlik, 70 yıldır sürdürülen kasten geliştirilmiş bir durumdur.

Yükselen Elitlerin Hakim Sınıfa Dahil Olması

Pareto’ya göre “toplumun içinden daha yeni ve becerikli unsurlar” elit sınıfa nasıl dahil edilir?

Genelde elitler kendilerine yardımcı olacak, basitçe “kullanışlı” olan insanlar aramaktadır. Yükselen bir elitin kullanışlı olabilmesinin birçok yolu vardır. İlk büyük başarısı finansal verileri Bloomberg Terminal üzerinden satmak olan Michael Bloomberg gibi, bir kişi nadir veya değerli bir kaynak sağlayabilir. Bir kişi Robert Clive örneğinde olduğu gibi hayati bir beceriye sahip olabilir: Hindistan’ın fethinde sergilediği askeri becerileri onu sıradan bir Doğu Hindistan Ticaret Kumpanyası memurluğundan Bengal valiliği ve tümgenerallik konumuna yükseltmiştir. Bir kişi, Martin Luther King Jr. örneğinde olduğu gibi, üzerinde etkili olduğu elit olmayan bir kesim adına pazarlık yürütme becerisine sahip olabilir: Destek veren elit hizipler arasında aracı olup uzlaşmalar sağlama becerisi ona Amerika’nın ırk politikalarını değiştirebilme gücü kazandırmıştır.

Mevcut elitler gücü elde etme ve sürdürme becerisiyle tanımlandığı için güç dinamiklerine karşı duyarlı olmak onlarla bağlantı kurmada kilit önemdedir. Yükselen bir elit, elitlere kullanışlı önerilerde bulunmak ve yardımcı olabilmek için bu anlayışa sahip olmalıdır: eğer durumu yanlış değerlendirirse avantajdan ziyade yük haline gelecektir. Ayrıca verilen herhangi bir bilgiyi, bunu sağlayan elit mevkidaşının aleyhine kullanmayacak muhakemeye ve sadakate sahip olduklarını göstermeleri gerekir. Başka bir deyişle, bir işbirliğinin akla uygun olması için bir elitin çıkarlarına –yani ortak çıkarlara– hem değer katma becerisinin, hem de sadakatinin ortaya konması gerekir.

En başta, yükselen bir elit, bu sınıfa nasıl erişim kazanır? Network kurmada ve kariyer basamaklarını tırmanmada elit üniversitelerin ve diğer elit kurumların rolü iyi bilinir ama doğrudan bilgi alışverişi yapmak bunun daha basit bir yoludur. Doğru şekilde yapılırsa tavsiye istemek de bunu sağlayabilir. Koloni dönemi Amerikası’nda yükselen bir elit örneği olan Benjamin Franklin’in Pennsylvania yasama organındaki bir rakibinden, kendisine nadir bir kitabı ödünç vermesini rica etmesi rekabeti sona erdirmek için etkili bir yöntem olmuştur. Neden birisine iyilik yaptınız diye ona olan saygınız artsın? Hatta onların size iyilik yapmasından daha fazla! Çağdaş psikologlar, bu oldukça mantıksız görünen sonucu “Ben Franklin etkisi” diye tanımlamaktadır. Mantıksız olduğunu varsaymaktansa, daha ikna edici alternatif bir açıklaması olduğunu düşünüyorum: iyilik yapan kişi bu iyilikle neler yapabileceğinizi değerlendiriyor. İyilikler, işbirliği yolundaki başlangıç hamleleri olup, bunların yükselen elit tarafından takip edilmesi gerekir. İyilik yapılan kişi Ben Franklin kadar azimli olmasaydı, bahsi geçen etkiyi yaratacağını zannetmiyorum.

Başka bir yaklaşım ise elitlerin yararlı bulacağı bilgileri kamuya açık hale getirip fark etmelerini ummaktır. Bu özellikle tanımı gereği rekabetin daha az olduğu niş alanlarda değerli olabilir. Bunda aynı zamanda cömertlik unsuru vardır ve kısa vadede net bir getirisi yoktur. Elitler, kendilerinden bir şey talep eden veya sözüm ona iyi tavsiyeleri olan insanların kendilerine ulaşmalarına alışkınlardır ve böyle konuşmalardan sıyrılmaya da alışkınlardır, bu yüzden bu tarz iyi niyet ve güven göstergeleri onlara dinlemeye devam etmeleri için bir neden sağlar. Örneğin düşünsel alanlarda internet sayesinde erişilebilir hale gelen veriler ve iletişim kanalları, elitlerin geleneksel kurumların dışından becerikli işbirlikçiler bulmasına olanak tanır. Kapsamlı araştırmalar sadece arşivlere, üniversitelerdeki ve kütüphanelerdeki veritabanlarına erişimi olan insanlar tarafından değil, her yerden yapılabilir. Bilgi ekosisteminin dönüşümü bazı elitlerin yeni yaklaşımlar denemesine yol açmıştır ve bu gelecek yıllarda yoğunlaşabilir.

Yükselen bir elit, kendi savını sunma şansı yakaladığında durumu ve etkileşimde bulunduğu kişinin isteklerini iyice anladığından emin olmalıdır. Kurumsal analiz, bunu yapmanın kullanışlı yollarından birisidir. Bu tip analizin bir örneği olarak, İngiltere Kraliçesi’nin şu anda sahip olduğu makamları –tüm kurumsal pozisyonlarını– incelemek ve konumunu güçlendirmenin bir yolunu bulmak verilebilir. Henüz aklına gelmemiş bir şey var mıdır? Hangi kurumlar ve aktörler böyle bir eyleme girişmesine engel olabilir? Böyle hassas bilgiler üzerine konuşmak için, yükselen bir elitin ciddi bir güven kazanması gerekir. Bu zor olsa da becerikli ve dikkatli hareket edilirse başarılabilir.

Tahminen, elitler ne tip bir bilgiyi takdir ederdi? Yükselen bir elit, mevcut elitlerin ilgi alanlarını ve onların çabalarını ileriye neyin taşıyabileceğini belirleyebilir. Daha büyük bir bulmacanın kayıp parçasına sahip olduklarını göstermek isterler: bu mevcut bir eliti, yükselen bir aktörün kendisinin yapamadığı bir çıkarım yapabileceğini görmek için bilgileri paylaşmaya teşvik edebilir. Bu yükselen aktör daha üstün zekalıdır veya belirli bir konuda daha fazla bilgi sahibidir diye olmak zorunda değil, ancak konuya başka bir bakış açısıyla ya da farklı bir altyapıdan yaklaştığı için olabilir. Yerleşik elitin kurumlar veya yaklaşımlarında bir kusur fark edebilir veya gözden kaçmış bir yerde iyileştirme önerebilir. Mevcut elitin gündemine almayı değerlendirmediği, değerli bir kazanım olabilecek bir kurumu tespit edebilir. Elit ağındaki bir boşluğu fark edip o boşluğu kendi sahip olmadığı bağlantı ve becerileri olan birini tanıtarak doldurabilir.

Elitler toplum üzerinde baskın etkiye sahiptir ama bu zorunlu olarak tam anlamıyla eşgüdümlü hareket ettikleri anlamına gelmiyor. Bağımsız kişiler, yarım yamalak, veya birbirine dair bilgileri eksikli olan rekabet halindeki ağlar, elitleri çatışmaya sürükleyebilir. Yükselen bir elit, kapsamlı bir incelemeyle tamamlayıcı becerileri ve bağlantıları olan elitleri tespit ederek böyle boşlukları doldurmakta çok yardımcı olabilir. Elitler aynı zamanda kişilik tipine, stiline ve ilgi alanlarına bağlı olarak, bu kişilerle çalışmayı tercih edebilir ya da çalışmaktan kaçınabilir. Başta bunları ayırt etmek kolay olmayabilir, o yüzden yükselen bir elit örüntüleri dikkatli gözlemlemelidir. Yükselen elitlerin daha güçlü koordinasyona sahip olmasına yönelik bu teşvik gerçekten de koordinasyonu arttırır, bu nedenle elitlerin birbiriyle daha az kavga etmesini ve daha fazla işbirliği yapmasını sağlar, böylece toplumun bütünü için olumlu sonuçları olur.

Mevcut ya da yükselmekte olan elit ağlarının içsel mekanizmaları genelde şeffaflıktan uzaktır ama etkisi toplum içinde dalga dalga yayılır. Yalnızca bu içsel mekanizmaları anlayarak, onlarla empati kurarak, analiz ederek ve elit davranışı ile stratejisinin dinamiklerini kavrayarak toplumu çözebiliriz – asıl dinamikleri de dikkate alarak yeniden şekillendirebiliriz.

Yazar: Samo Burja

Çevirmen: Hakkı Bluoyd

Editör: Fahri Tüfenktürk

Yazının Orjinali: Reform Is Driven by Rising Elites

Ne yahu? Deli miyim neyim ben? Bir kere öylece bir ideoloji kuramazsın. İdeolojiler yüzyıllar boyunca, aynı lazanya tarifleri gibi nesilden nesile aktarılır. Yıllanmaları gerekir, aynı Bourbon viskiler gibi. Öylece radyatörden1 içemezsin.

Deneyin, bakın neler oluyor. Dünyadaki tüm sorunların sebebi ne? İdeoloji. Bush ve Usama’nın ne ortak noktası var? İkisi de ideolojik deli. Cidden daha fazlasına ihtiyacımız var mı yani?

Zaten yeni ideoloji kurmak diye bir şey mümkün değildir. İnsanlar, Adem ile Havva’dan beri ideoloji konuşuyorlar. Ve ben güya bundan iyisini mi yapacağım? İnternetteki sıradan bir herif, yüksek lisanstan şutlanmış, Yunanca ya da Latince bilmeyen birisi mi? Kendimi ne sanıyorum Wallace Shawn2 falan mı?

Hepsi mükemmel itirazlar. Önce bunlara cevap verelim sonra da formalizm hakkında konuşuruz.

İlk olarak, tabi ki internetin bize tüm ihtişamıyla sunduğu birkaç güzel yıllanmış geleneksel ideoloji var. Birçok isimleri var ama biz onlara ilerlemecilik ve muhafazakarlık diyelim.

İlerlemecilikle ilgili sorunum şu ki, en azından son 100 yıldır yazarların, düşünürlerin ve genel olarak zeki insanların büyük çoğunluğu ilerlemeci olmuştur. Dolayısıyla 2007’deki herhangi bir entelektüel temelde ilerlemeci ideolojiyle yoğrulmuş durumdadır. Bir tür internet uzay bükülmesi yaşanıp sözlerim Fox News’te canlı yayınlanmıyorsa, bunu okuyan herkes de dahil buna.

Belki bu durum insanın ilerlemeci dünya görüşünde var olabilecek sorunları görme yeteneğini bir nebze de olsa köreltmiş olabilir.

Muhafazakarlığa gelecek olursak nasıl ki tüm Müslümanlar terörist değil ama çoğu terörist Müslümansa benzer şekilde tüm muhafazakarlar ahmak değil ama çoğu ahmak muhafazakardır. Modern Amerikan muhafazakarlık hareketi (Roosevelt diktatörlüğünden sonra yeniden icat edilmek zorunda kaldığı için paradoksal olarak ilerlemeci hareketten çok daha gençtir) bu kitleden derinden etkilenmiştir. Ayrıca, ilerlemeciliğin taptığı her şeyden nefret etmek zorunda kalması gibi bir seçim tesadüfünden de muzdarip, tedavisi mümkün görünmeyen tuhaf bir doğum kusurudur bu.

Kendini “ilerlemeci” ya da “muhafazakar” olarak görmeyen çoğu kişi ikisinden birisidir. Ya ılımlıdırlar ya da liberteryen.

Deneyimime göre çoğu aklı başında insan kendini “ılımlı”, “merkezci”, “bağımsız”, “ideolojisiz”, “pragmatik”, “apolitik” olarak görüyor. 20. Yüzyıl siyasetinin yol açtığı büyük trajedileri düşündüğümüzde bu yaklaşım oldukça anlaşılabilir. Ama bana göre günümüzdeki ölüm ve yıkımın büyük kısmından sorumlu olan da onlardır.

Ilımlılık bir ideoloji değildir. Bir fikir değildir. Bir düşünce değildir. Düşüncenin yokluğudur. Eğer 2007’deki mevcut durumun temelde doğru olduğuna inanıyorsanız, bir zaman makinesi sizi 1907 Viyana’sına götürse de aynı şeye inanmalısınız. Ama 1907 Viyana’sında dolaşıp şunları söylediğinizi düşünün: bir Avrupa Birliği olmalı, Afrikalılar ve Araplar kendi ülkelerini yönetmeli hatta Avrupa’yı kolonize etmeli, parlamenter demokrasi dışındaki tüm yönetim biçimleri kötüdür, kağıt para ticaret için iyidir, tüm doktorlar devlet için çalışmalıdır, vesaire vesaire. Valla muhtemelen sizinle aynı fikirde insanlar bulabilirdiniz. Ama kendilerine ılımlı demezlerdi. Başka biri de demezdi.

Hayır, eğer 1907 Viyana’sında ılımlı olsaydınız, Franz Josef’i3 bulunmaz Hint kumaşı sanırdınız. Peki hangisi? Habsburglar mı, Avrupa bürokratları mı? İkisinin arasını bulmak pek kolay değil.

Başka bir deyişle, ılımlılığın sorunu şu: ‘merkez’ sabit değildir, hareket eder. Hareket ettiği için de, insanlar da insandır ya, onu hareket ettirmeye çalışır. Bu da şiddete zemin hazırlar. Biz formalistlerin kaçınmaya çalıştığı şey. Buna birazdan döneceğiz.

Bu durumda geriye liberteryenler kalıyor. Şimdi, liberteryenleri ölümüne seviyorum. CPU’mda kalıcı olarak Mises Enstitüsü için açık bir soket var resmen. Bence birkaç tıklama ile bir fili bile boğacak kadar yüksek dozda liberteryen (ve özellikle Misesyen ve Rothbardian) düşünceye ulaşılabildiği bir çağda, bilinçli olarak cahil kalan birisi ciddi bir entelektüel değildir. Ayrıca ben çok fazla bilim kurgu okumuş bir bilgisayar programcısıyım ki liberteryenizm için iki büyük risk faktörü. Yani “Rothbard okuyun” der geçerdim.

Diğer yandan evren hakkındaki iki basit gerçeği de göz ardı etmek zor olurdu. Biri liberteryenizmin son derece bariz bir fikir olması. Diğeri de hiçbir zaman başarılı bir şekilde gerçekten uygulanamamış olmasıdır.

Bu hiçbir şeyi kanıtlamaz. Ancak, liberteryenizmin, karşıtlarının her zaman iddia etmeye hazır oldukları gibi, özünde pratik olmayan bir ideoloji olduğunu düşündürüyor. Liberteryen bir toplumda yaşamaya bayılırdım. Asıl soru şu: buradan oraya bir yol var mı? Eğer oraya ulaşabilirsek orada kalabilir miyiz? Eğer iki soruya da cevabınız bariz bir şekilde “evet” ise, sanırım sizin “bariz” tanımınız benimkinden oldukça farklı.

İşte bu sebeple kendi ideolojimi kurmaya karar verdim. Formalizm.

Tabi ki formalizmde yeni bir şey yok. İlerlemeciler, muhafazakarlar, ılımlılar ve liberteryenler kendi sindiremediği gerçekliklerin iri lokmalarını tanıyacaktır. “Formalizm” kelimesi bile hukuki formalizmden ödünç alınmıştır ki o da temelde aynı fikrin biraz daha şık kıyafetler giymiş hali.

Ben Vizzini değilim. Sadece bir sürü nadir ikinci el kitap alan sıradan bir herifim, onları öğütüp tat katıp sonucu politik surimi4diye yeniden markalaştırmaktan korkmam. Söyleyeceklerimin çoğu Jouvenel, Kuehnelt-Leddihn, Leoni, Burnham, Nock vs. vs. eserlerinde zaten mevcut. Üstelik iyi yazılmış, detaylı ve çok daha entelektüel bir şekilde.

Bu kişilerden birini bile duymadıysanız, ben de bu sürece başlayana kadar duymamıştım. Bu sizi korkutuyorsa, korkutmalı. İdeolojinizin yerine yenisini koymak kendi kendine beyin ameliyatı yapmak gibidir. Sabır, tolerans, yüksek acı eşiği ve titremeyen eller gerektirir. Kim olursanız olun, zaten bir ideolojiniz var ve çıkmak isteseydi çoktan kendi kendine çıkardı.

Bu karmaşık deneye sırf birisi öyle dedi diye kafanıza başka bir hazır ideoloji yüklemek için girişmenin anlamı yok. Formalizm, göreceğiniz üzere geekler tarafından geekler için tasarlanmış bir ideolojidir. Bir kurulum kiti değildir. Piller dahil değildir. Öylece takıp çalıştıramazsınız. En iyi ihtimalle kendi ideolojinizi kurmanız için kaba bir başlangıç noktasıdır. Tezgah testeresi, osiloskop ve otoklav ile çalışmaya aşina değilseniz size göre değildir.

Neyse:

Formalizmin temel fikri basitçe şudur: insan ilişkilerindeki en büyük sorun şiddettir. Amaç, oldukça küçük bir gezegende insanların şiddet olmadan etkileşime girebilecekleri bir yol tasarlamaktır.

Özellikle organize şiddet. İyi bir formalist için Yoksulluk, Küresel Isınma, Ahlaki Çöküş gibi sorunlar insanların birbirine uyguladığı organize şiddetin yanında oldukça önemsiz kalır. Belki şiddetten kurtulduktan sonra Ahlaki Çöküş hakkında biraz düşünebiliriz. Ama organize şiddetin geçen yüzyılda birkaç yüz milyon insanı öldürdüğünü, Ahlaki Çöküş’ün ise bize American Idol’ü verdiğini göz önüne alırsak, bence öncelikler oldukça açık.

Buradaki anahtar nokta meseleye ahlaki değil mühendislik problemi olarak bakmak. Sorunu çözen her çözüm kabul edilebilir. Çözemeyen kabul edilemez.

Örneğin, genel ilerlemeci düşünce setinin bir parçası olan ve şiddete karşı bir çözüm sunduğunu iddia eden pasifizm diye bir görüş vardır. Anladığım kadarıyla pasifizm görüşü eğer siz ve ben şiddete başvurmazsak diğer herkes de şiddet yanlısı olmayacaktır diyor.

Pasifizmin bazı durumlarda işe yaradığından hiç şüphem yok. Örneğin Kuzey İrlanda’da durum aynen bu şekilde gözüküyor. Ancak bunda benim Batılı ve düz mantık zihnimin bir türlü kavrayamadığı bir “Yüzüncü Maymun” etkisi var. Bana öyle geliyor ki eğer herkes pasifist olursa ve bir kişi çıkıp da pasifist olmayı kabul etmezse dünyayı yönetir duruma gelecek. Hm.

Bir diğer zorluk da “şiddet” tanımının pek belli olmamasıdır. Nazikçe cüzdanınızı üzerinizden alıverirsem ve Glock’unuzla peşimden koşup cüzdanı geri vermeme izin vermeniz için beni yalvartırsanız hangimiz şiddet uygulamış oluyor? Diyelim ki şöyle diyorum: “Evet, cüzdan senindi ama artık benim cüzdanım.”

Bu bize en azından cüzdanın kime ait olduğunu söyleyecek kurallara ihtiyacımız olduğunu gösteriyor. O zaman şiddet, kuralı çiğneyen veya onu farklı bir kuralla değiştiren her şeydir. Eğer kurallar açıksa ve herkes ona uyarsa ortada hiç şiddet kalmaz.

Başka bir deyişle şiddet = anlaşmazlık + belirsizlik. Dünyada cüzdanlar olduğu sürece anlaşmazlık da olacak. Ama belirsizliği ortadan kaldırabilirsek? Cüzdanı kimin alacağını önceden söyleyen, yoruma kapalı, çiğnenemez bir kural varsa? O zaman benim elimi cebinize uzatmam için bir sebep kalmaz. Sizin de peşimden koşup havaya ateş açmanız için. Tanım gereği, eylemlerimizden hiçbiri çatışmanın sonucunu etkileyemez.

Belirsizlik olmadan hangi ölçekte olursa olsun şiddet anlamsızdır. Bir savaş düşünün. Diyelim yanılmaz bir kahinin tavsiyesiyle, kaybedeceklerini bilselerdi savaşmak için hiçbir sebepleri kalmazdı. Teslim olup işi bitirsinler.

Ama bu sadece sorunlarımızı çoğalttı. Tüm bu kuralları kim koyuyor? Kim onları çiğnenemez kılıyor? Kahin kim olacak? Cüzdan neden ‘senin’ de ‘benim’ değil? Bu konuda aynı fikirde değilsek ne olur? Eğer her cüzdan için birer kural varsa herkes nasıl tüm bu kuralları hatırlıyor? Diyelim ki Glock’u taşıyan siz değil de bensem?

Neyse ki büyük filozoflar bu detaylar üzerine uzun saatler boyunca düşündüler. Size vereceğim cevaplar benim değil, onların.

Öncelikle kural koymanın akla uygun yollarından birisi o kuraldan ancak ve ancak uymayı kabul ettiğiniz zaman sorumlu olmanızdır. Bilmem neredeki tanrılar tarafından konulmuş kurallarımız yok. Sahip olduğumuz şey aslında kural değil, anlaşma. Şüphesiz bir şeyde anlaşıp sonra keyfine göre bundan caymak adice bir davranıştır. Gerçekte bir anlaşma yaptığınızda anlaşmanın kendisi bu tarz sorumsuz davranışların sonuçlarını da içerebilir.

Kural tanımaz vahşi bir adamsanız (sokakta rastgele insan öldürmeyeceğinize dair bile söz vermiyorsanız) hiç sorun yok. Gidin ormanda falan yaşayın. Kimsenin de sokaklarında yürümenize izin vermesini beklemeyin, tıpkı bir kutup ayısının yürümesine tahammül etmeyecekleri gibi. Kutup ayılarının kötü olduğunu söyleyen hiçbir ahlaki kural yok ama onların modern şehir yaşamıyla uyumlu olmadıkları da açık.

Burada iki çeşit anlaşma görüyoruz. Birisi belirli kişilerle yapılan anlaşmalar mesela “Evini boyayacağım sen de bana para vereceksin,” diğeri de “Sokakta kimseyi öldürmeyeceğim,” gibi anlaşmalar. Ama bu anlaşmalar cidden birbirinden farklı mı? Sanmıyorum. Bence ikinci tip anlaşma sizin sokaklara kim sahipse onunla yaptığınız bir anlaşmadır.

Cüzdanların sahibi varsa sokakların niye sahibi olmasın? Cüzdanların bir sahibi olmak zorunda, tabii ki. Çünkü sonuçta cüzdan ile ne yapılacağına birinin karar vermesi gerekiyor. Sizin cebinizde mi olacak yoksa benim cebimde mi? Sokaklar olduğu gibi duruyor, ama hâlâ alınması gereken birçok karar var; örneğin sokağı kim asfaltlayacak? Ne zaman ve neden? Birinin sokakta başkasını öldürmesi serbest mi yoksa bunlar şu özel öldürmek-yok tipi sokaklardan mı? Peki ya sokak satıcıları? Ve benzeri.

Eğer 44. sokak benim 43. ve 45. sokaklar da sizin olsa aramızdaki ilişkinin karmaşıklaşma ihtimali görmezden gelinemeyecek boyuta geliyor. Karmaşıklık muğlaklığın yanındadır, muğlaklık belirsizliğin; sonra da Glock’lar kılıfından öylece çıkar. Bu sebeple sokakları değil daha büyük, daha net tanımlanmış birimleri konuşmalıyız. Mahalleler mesela, hatta belki şehirler.

Bir şehre sahip olmak! İşte şimdi bu baya havalı olurdu. Ama bu da bizi tamamen atladığımız bir meseleye getirir. Kim neyin sahibi? Buna nasıl karar veririz? Bir şehre sahip olmayı hak ediyor muyum? Ben o kadar liyakatli miyim? Bence öyleyim. Belki de cüzdan sizde kalsın ben de mesela Baltimore’u alayım.

Birçok insanın inandığı toplumsal adalet denen bir görüş vardır. Aslında bu görüş benim bu yazıyı yazdığım sıralarda dünya çapında oldukça kabul görmüştür. Bu görüş der ki Dünya küçük ve kısıtlı kaynaklara sahiptir ve hepimiz mümkün olduğunca çoğuna sahip olmak isteriz. Ama hepimiz bırak bir şehri bir sokağa bile sahip olamayız, bu yüzden eşit olarak paylaşmalıyız. Çünkü hepimiz eşitiz ve hiç kimse bir diğerinden “daha eşit” değildir.

Sosyal adalet kulağa çok güzel geliyor. Ama üç problemi var.

Birincisi, bu güzel şeylerin birçoğu doğrudan karşılaştırılabilir değil. Ben bir elma siz de bir portakal alsanız ikimiz de eşit mi oluyoruz? Konu tartışılabilir tabii, Glock’larla mesela.

İkincisi, herkes her şeyi eşit paylaşarak başlasa bile herkes farklıdır ve kendine göre ihtiyaçları, becerileri vesairesi vardır. Mülkiyet kavramı da sahip olduğun şeyi bir başkasına verebilme hakkını da beraberinde getirir. Bu sebeple her şeyin eşit kalması pek olası değil. Aslında tüm anlaşmaların yürürlükte olduğu ve eşitliğin korunduğu sistemlerin bir arada yürümesi neredeyse imkansızdır.

Bu bize şunu söyler: eğer kalıcı eşitliği dayatmayı denersek onunla birlikte kalıcı şiddeti de beklemeliyiz. “Ampirik kanıt”ın büyük bir hayranı değilim, ama bu tahminin gerçeklikle oldukça örtüştüğünü düşünüyorum.

Üçüncüsü ve tabiri caizse en vurucusu, biz burada soyut bir ütopya tasarlamıyoruz. Gerçek dünyayı düzeltmeye çalışıyoruz ki fark etmediyseniz baya berbat. Birçok durumda kimin neye sahip olduğuna dair açık bir anlaşma yok (Filistin mesela?), ama dünyadaki iyi şeylerin çoğunun oldukça belirgin bir kontrol zinciri var gibi görünüyor.

Eğer varlıkların dağıtımını eşitleyerek ya da tamamen değiştirerek başlarsak kendimizi gereksiz yere zor bir duruma sokmuş oluruz. Diyoruz ki, barış için geliyoruz, herkesin özgür ve eşit olması gerektiğine inanıyoruz, gelin kucaklaşalım. Kollarını bana sar. Arka cebimdeki o şişkinliği hisset. Evet, tahmin ettiğin şey hem de dolu. Şimdi şehrini/cüzdanını/elmanı/portakalını ver, çünkü bunlara senden daha çok ihtiyacı olan birini tanıyorum.

Formalizmin amacı bu sevimsiz küçük dolambaçtan kaçınmaktır. Formalizm der ki: Şimdi kimin neye sahip olduğunu tam olarak belirleyelim ve onlara şık birer sertifika verelim. Kimin neye sahip olması gerektiği konusuna takılmayalım. Çünkü hoşunuza gitsin gitmesin bu basitçe daha fazla şiddetin reçetesi. Filistinlilerin Hayfa’yı neden geri alması gerektiğini açıklayan ama Gallilerin5 neden Londra’yı geri alması gerektiğini açıklamayan bir kural bulmak çok zor.

Şu ana kadar bu size liberteryenizme çok benzer gelmiş olabilir. Ama arada büyük bir fark var.

Liberteryenler Gallilerin Londra’yı geri alması gerektiğini düşünebilir. Ya da düşünmeyebilir. Bu konuda Rothbard’ı hâlâ doğru okuyabildiğimden emin değilim; ki bu da, gördüğümüz gibi, başlı başına bir sorun.

Ancak tüm liberteryenlerin inandığı bir şey varsa o da Amerikalıların Amerika’yı geri alması gerektiğidir. Başka bir deyişle liberteryenler (en azından gerçek liberteryenler) ABD’nin temelde gayrimeşru ve gaspçı bir otorite olduğuna, vergilendirmenin hırsızlık olduğuna inanır. Bu tuhaf, işgüzar silahlı mafyanın kendilerine kürk hayvanı muamelesi yaptığını düşünürler. Üstelik bu mafya bir şekilde ülkedeki herkesi kendisine taptırmayı başarmıştır. Sanki süslü rozetleri ve kocaman silahları olan bir grup adam değil de Tanrı’nın Kilisesi’ymiş gibi.

İyi bir formalist bunların hiçbirini kabul etmez.

Çünkü formalist bakış açısıyla, ABD’nin 49. paralel ile Rio Grande, Alaska ve Hawaii arasındaki Kuzey Amerika kıtasında neler olup bittiğini belirleyebilmesi, o bölgenin sahibinin ABD olduğu anlamına gelir. ABD’nin de bu söz konusu kürklü yaratıklardan düzenli olarak ödeme alması, bu hakka sahip olduğu anlamına gelmekten başka bir şey değildir. Bu mülkleri elde etmek için kullandığı çeşitli manevralar ve sözde yasal yöntemlerin hepsi artık tarih oldu. Şu an önemli olan onlara sahip olduğu ve sizin cüzdanınızı kimseye vermek istemediğiniz gibi onun da geri vermek istememesidir.

Yani eğer maaşınızın bir kısmını vermek zorunda kalmak sizi bir maraba yapıyorsa (bu kelimenin günümüzün daha az tarım çağına uygun, makul bir yeniden kullanımı olsa gerek), o zaman Amerikalılar marabadır işte.

Daha doğrusu, kurumsal maraba, çünkü ABD bir şirketten başka bir şey değil. Yani, bir grup bireyin belirli bir sonuca ulaşmak için birlikte hareket etmeyi kabul ettiği formal bir yapıdır.

Eee ne olmuş yani? Kurumsal bir marabayım. Bu çok mu kötü? Gayet alışmış gibi görünüyorum. Haftanın iki günü Ukala hazretleri için çalışıyorum ya da Genel Ürünler A.Ş. için. Veya her kimse. Çekin kime yazıldığının ne önemi var?

“Özel” şirketler ve “hükümetler” arasındaki modern ayrım oldukça yeni bir gelişme. ABD, örneğin Microsoft’tan kesinlikle farklıdır; çünkü kendi güvenliğini kendisi yönetir. Diğer yandan nasıl Microsoft güvenliği için ABD’ye bağımlıysa ABD de çoğu yazılımı için Microsoft’a bağımlıdır. Bu durumun şirketlerden birisini ayrıcalıklı yaparken diğerini neden sıradan yaptığı konusu çok açık değildir.

Tabii ki Microsoft’un amacı yazılım yazmak değil, hissedarlara para kazandırmaktır. Amerikan Kanser Derneği de bir şirkettir ve o da kansere çare bulmak gibi bir amaca sahiptir. Microsoft’un sözde “yazılımı” yüzünden çok iş kaybettim ve açıkçası, hisseleri hiçbir yere gitmiyor. Kanser de hâlâ ortalıkta dolaşıyor gibi görünüyor.

Eğer Microsoft veya Amerikan Kanser Derneği’nin CEO’su bunu okuyorsa, size gerçekten bir mesajım yok. Ne yapmaya çalıştığınızı biliyorsunuz ve çalışanlarınız muhtemelen ellerinden gelenin en iyisini yapıyorlar. Ve eğer yapmıyorlarsa, o şerefsizleri kovun.

Ama ABD’nin amacı ne, hiçbir fikrim yok.

Duyduğuma göre orayı yöneten biri varmış. Ama kendi çalışanlarını bile kovamıyor gibi görünüyor. Bu belki iyi bir şey çünkü duyduğuma göre tam da Jack Welch değil, anlarsınız. 2004’te Kerry yerine Bush seçildi diye Kuzey Amerika’da kayda değer bir şey değiştiğini fark eden varsa duymak isterim. Çünkü izlenimim şu: başkanın ABD üzerindeki etkisi, Yüce İmparator İlahi Mikado’nun Japonya üzerindeki etkisiyle hemen hemen aynı. Yani neredeyse sıfır.

ABD’nin var olduğu ortada. Bir şeyler yaptığı da. Ama ne yapacağına nasıl karar verdiği o kadar anlaşılmaz ki, Washington dışındaki herhangi biri için öküz bağırsağına6 bakarak karar veriyor da olabilir.

İşte formalist manifesto budur: ABD sadece bir şirkettir. Nesiller boyunca bize emanet edilmiş mistik bir vakıf değildir. Umutlarımızın ve korkularımızın sığınağı, vicdanın sesi ya da adaletin intikam kılıcı değildir. Sadece devasa bir varlık yığınına sahip olan ve bunlarla ne yapmaya çalıştığına dair net bir fikri olmayan büyük, eski bir şirkettir. Küçücük bir kovaya sıkışmış dev bir köpekbalığı gibi çırpınır, zibilyon tane solungacından kırmızı mürekkep fışkırır.

Bir formalist için ABD’yi düzeltmenin yolu, eski mistik safsatayı, kurumsal duaları ve savaş şarkılarını bir kenara bırakmak, bu canavarın kime ait olduğunu bulmak ve ne halt edeceklerine onların karar vermesine izin vermektir. Yeniden yapılandırmak ve tasfiye dahil tüm seçeneklerin masada olması gerektiğini söylemek çok da çılgınca değil bence.

İster ABD’den, ister Baltimore’dan, ister cüzdanınızdan bahsediyor olalım, bir formalist ancak mülkiyet ve kontrolün aynı elde olduğu zaman mutlu olur. Bu nedenle, ABD’yi yeniden resmileştirmek için gerçek gücün kimde olduğunu bulmalı ve bu dağılımı olabildiğince yakından yansıtacak şekilde hisseleri dağıtmalıyız.

Elbette, o eski mistik safsataya inanıyorsanız, muhtemelen her vatandaşın bir hisse alması gerektiğini söyleyeceksiniz. Ancak bu, ABD’nin gerçek iktidar yapısına dair oldukça saf bir bakış açısıdır. Amacımız kimin neye sahip olması gerektiğini değil, kimin neye sahip olduğunu bulmak, unutmayalım.

Örneğin, New York Times reform planımızı destekleseydi, bunun olma ihtimali çok daha yüksek olurdu. Bu, New York Times’ın oldukça fazla güce sahip olduğunu ve dolayısıyla oldukça fazla hisse alması gerektiğini gösteriyor.

Ama durun. Soruyu henüz cevaplamadık. ABD’nin amacı nedir? Sadece örnek vermek amacıyla, tüm hisseleri New York Times’a verdiğimizi varsayalım. “Punch” Sulzberger7 bu pırıl pırıl yeni ülkesiyle ne yapacak?

Birçok kişi, muhtemelen Bay Sulzberger dahil, ABD’yi bir hayır kurumu gibi görüyor. Amerikan Kanser Derneği gibi, sadece misyonu daha geniş. Belki de ABD’nin amacı sadece dünyaya iyilik yapmaktır.

Bu, oldukça anlaşılır bir bakış açısı. Tabii ki, dünyada hâlâ kötü bir şey kalmışsa bu, hidrojen bombaları, bayrağı ve 250 milyon marabası olan devasa, ağır silahlı bir mega-hayır kurumu tarafından ortadan kaldırılabilir. Aslında, bu büyük hayırsever kurumunun muazzam kaynakları göz önüne alındığında, çok az iyilik yapması oldukça şaşırtıcı.

Belki de bu durumun, ülkenin o kadar “verimli” yönetildiği için 1830’lardan beri bütçesini dengeleyememesiyle bir alakası vardır. Belki ABD’yi yeniden resmileştirip, onu gerçek bir işletme gibi yönetebiliriz. Hisselerini de her biri belirli bir amaca yönelik tüzüğe sahip, çok sayıda hayır kurumuna dağıtırsanız, daha fazla iyilik gerçekleşebilir.

Tabi ki ABD’nin sadece varlıkları yok. Ne yazık ki borçları da var. Bu borçların bazıları, mesela Hazine bonoları, zaten gayet iyi resmileştirilmiş durumda. Diğerleri, mesela Sosyal Güvenlik ve Medicare, belirsiz ve siyasi rüzgarlara açık. Bu yükümlülükler resmileştirilse alıcıları bundan sadece fayda görürdü. Tabi bu durumda kıymetli evrak haline gelirler ve mesela satılabilirlerdi. Belki de kiloluk kokain karşılığında. Dolayısıyla resmileştirme mülkiyet ile hayırseverlik arasında ayrım yapmamızı gerektiriyor. Zor ama önemli bir sorun.

Ama tüm bunlar şu soruya cevap vermiyor: ABD gibi ulus-devletler cidden işe yarar mıdır? Eğer ABD’yi yeniden resmileştirseydiniz, bu soru hissedarlara kalırdı. Belki şehirler, bağımsız olarak sahiplenilip işletildiklerinde en iyi çalışırlar. Eğer öyleyse, muhtemelen ayrı şirketler olarak bölünmeleri gerekirdi.

Singapur, Hong Kong ve Dubai gibi başarılı şehir devletlerinin varlığı bu soruya bir cevap veriyor. Onlara ne derseniz deyin, bu şehirler refahları ve siyasetin yokluğu sebebiyle dikkat çekici. Aslında, onları daha istikrarlı ve güvenli hale getirmenin belki de tek yolu, fiilen aile şirketleri (Singapur ve Dubai) veya yan kuruluş (Hong Kong) şirketlerinden, anonim kamu mülkiyetine dönüştürmektir. Böylece uzun vadede siyasi şiddet baş göstermesi riskini ortadan kaldırabilir.

Tabii ki, bu şehir devletlerinde demokrasinin olmaması, onları hiçbir şekilde Nazi Almanyası veya Sovyetler Birliği ile kıyaslanabilir hale getirmemiştir. Kişisel özgürlüklere getirdikleri kısıtlamaların temel amacı, demokrasinin gelişimini engellemek gibi görünüyor; bu da Halk’ın yönetimi tarihine bakılırsa gayet anlaşılır bir endişe. Aslında hem Üçüncü Reich hem de Komünist dünya, demokrasinin gerçek ruhunu temsil ettiklerini sık sık iddia etmişlerdir.

Özellikle Dubai gösteriyor ki bir hükümet, ne vatandaşlarına hükmetmek ne de vatandaşları tarafından yönetilmek zorunda kalmadan mükemmel müşteri hizmeti verebilir. Dubai’nin çoğu sakini vatandaş bile değil. Şeyh el Maktum’un hepsini ele geçirip zincirleyerek tuz madenlerinde çalıştırmak gibi kurnaz bir planı varsa, bunu çok sinsi bir şekilde yapıyor demek ki.

Dubai’de insanı çeken hiçbir şeyi yok. Havası berbat, görülecek bir şey yok ve muhit korkunç. Küçük, hiçliğin ortasında ve etrafı, yüksek hızlı santrifüjlere şüpheli bir ilgi duyan8, Allah delisi manyaklarla çevrili. Yine de dünyanın vinçlerinin dörtte birine sahip ve hızla büyüyor. Eğer Maktum ailesinin, diyelim ki Baltimore’u yönetmesine izin verirsek ne olurdu?

Formalizmin sonuçlarından biri, 19. yüzyıl öncesi çoğu yazarın da hemfikir olduğu gibi, demokrasinin etkisiz ve yıkıcı bir yönetim sistemi olduğu. Siyaset olmadan demokrasi kavramı hiçbir anlam ifade etmez ve siyaset ve savaş aynı çizginin iki ucudur. Demokratik siyaset en iyi şekilde sembolik bir şiddet olarak anlaşılabilir. Tıpkı savaşı kimin kazanacağına, hangi tarafın kaç asker getirdiğine bakarak karar vermek gibi.

Formalistler, II. Dünya Savaşı’ndan sonra Avrupa, Japonya ve ABD’nin başarısını demokrasiye değil, demokrasinin yokluğuna bağlar. Roma Principatus’unun Senato’yu muhafaza etmesi gibi, savaş sonrası Batı dünyası da demokrasinin sembolik yapısını muhafaza etmiştir. Tüm karar alma gücünü ise “apolitik”, “tarafsız” kısaca demokratik olmayan bürokratlar ve yargıçların eline vermiştir.

Etkili bir dış kontrolün olmaması sebebiyle bu kamu hizmetleri az ya da çok kendilerini yönetmişlerdir. Yönetilmeyen her işletme gibi, çoğu zaman var olmak ve genişlemek uğruna var olup genişliyorlar. Ama halk temsilcileri gücü gerçekten ele aldıklarında kaçınılmaz olarak gelişen kadrolaşmadan kaçınırlar. Hukukun bir nebze de olsa uygulanmasını sağlamak konusunda mükemmel olmasa da makul bir iş çıkarıyorlar.

Başka bir deyişle, “demokrasi” işliyor gibi görünüyor çünkü gerçekte bir demokrasi değil de vasat bir formalizm uygulaması. Sembolizm ve gerçeklik arasındaki bu ilişki, hiçbir kanunun olmadığı ama bizim demokrasinin en saf ve zarif biçimini (nispi temsil) bahşettiğimiz ve bakanlıklarını gerçekten yöneten bakanlar atadığımız Irak’ta eğitici ama bir o kadar da iç karartıcı bir sınavdan geçmiştir. Tarih kontrollü deneyler yapmaz ama Irak ile Dubai’nin karşılaştırılması, demokrasi yerine formalizm lehine gayet iyi bir örnek.

Yazar: Curtis Yarvin

Çevirmen: @seijurosblade

Editör: Fahri Tüfenktürk

Salgının en önemli terimi olan “Yeni normal”de insanların kendi bağışıklık sistemi olduğu, sıradan kişilerin gripten ölme ihtimalinin neredeyse hiç olmadığı, insanların yemek yemek zorunda olduğu ve yemek yiyebilmek için belirli aralıklarla evinden çıkmak zorunda olduğu iddiaları bile komplo teorisi ilan edildiği için son yıllarda komplo üretim kalitesi baya düştü. Bu sebeple biraz eski konulara dönmek lazım. Salgın zamanlarında düşünme işini uzmanlara bırakan kişilerin virüsün kaynağının laboratuvar olmayacağına işaret etmek için sıklıkla dile getirdiği bir iddia vardı: Devletler neden bir virüs üretsin?

Yıllar süren saklama girişimleri, hapis cezaları, sosyal ölüm yaptırımları ve gerçekten milyonlarca kişinin ölümünden sonra bugün virüsün laboratuvarda üretildiğini inkar edilemez şekilde biliyoruz. Konudan uzak olanlar için ABD Temsilciler Meclisi’nde yapılan sorgulamalar sonucunda ortaya çıkarılan 550 sayfalık raporu ve sözde salgın sürecinde yapıldığı kabul edilen hataları bu web sitesinden okuyabilirsiniz. Bu rapor ABD’de hazırlandığı için ABD devletiyle ilgili hatalardan bahsediyor. Bizim devletin kendine has yaptığı hatalar da var.

Virüsün kökenine dair birçok delil elde edilse ve virüsün üretilme amacı hakkında herhangi bir kaynakta bir açıklama göremedim. Ben de her mantıklı insan gibi kişisel ve sanal çevremde gördüklerimden çıkarım yapmaya çalıştım. (Böyle yaparsanız komplo teorisyeni olursunuz. Dikkat edin.)

Virüs yeterli güvenlik önlemlerine sahip olmayan bir laboratuvardan kaçtığı için tamamlanmış bir ürün değil. Bu sebeple yapacağımız çıkarımlar da tamamlanmamış bir ürünün tamamlansaydı gerçekleştireceği amacını tahmin etmek üzerine olacak.

Elimizde virüsün üretim amacını tahmin etmek için iki tane önemli işaret var. Birinci işaret koronaya yakalananların bazılarının bir süre HIV testlerinde pozitif çıkması. Yapılan bu testleri doğrudan vücuttaki HIV virüsünü tespit etmeyip vücutta HIV bulunması durumunda salgılanan tepki ve savunma materyallerini tespit ediyor. İkinci işaret koronaya yakalananların 5-6 ay kadar başka gribal hastalıklara yakalanmaması yada yakalanırlarsa vücutlarının normalde olduğundan daha fazla bağışıklık tepkisi göstermesi. İkinci işaret, birinci işaretten daha zayıf bir işaret. Ancak birinci işaret virüsün üretim amacını neredeyse ortaya koyuyor.

Aşılar Ve Bağışıklık Sistemi

Bağışıklık sistemimizin bir mikrobu nasıl tanıdığı üzerine düşünürsek bir mikrobu tanıması için mikrobun tam gücü ve etkileriyle vücutta bulunması gerekmez. Bağışıklık sistemine zararlı mikrobun zayıflatılmış haliyle bile tanıtılması yeterlidir. Aşılar da tam bu işe yararlar. Bakterilerin zayıflatılmış hallerini vücuda enjekte ederler. Bağışıklık sistemi bakterilerin üzerinde bulunan proteinlerden bakterileri tanır ve yok eder. Daha sonra bir daha aynı proteinlere sahip bir organizma tespit ederse onları da yok eder.

Biz de insanları benzer bir şekilde tanıyoruz. Bir kişinin kim olduğunu anlamak için o kişinin tüm vücudunu görmemiz gerekmiyor, sadece yüzünü gördüğümüz zaman bir kişinin kim olduğunu tespit edebiliyoruz.

Bir mikrobu bağışıklık sistemlerine tanıtmak için her kişiye ayrı ayrı aşı vurulması gerekiyor. Aşıların etkileri de ömür boyu sürmüyor. Bağışıklığın devam etmesi için bazı aşıların her yıl tekrar vurulması gerekiyor. Afrika, Hindistan gibi gelişmemiş yerlere ise bu aşılara çok az ulaşabildiği için bu yerlerde hastalıklar zarar vermeye ve evrilmeye devam ediyor. Bazen bu evrimler sonucunda hastalık o kadar başkalaşıyor ki eski aşılar o hastalığa karşı bağışıklık sağlayamıyor. Hastalığa karşı tekrar aşı geliştirilmesi ve tekrar aşılama yapılması gerekiyor. Aşıları icat etmek ve aşıları üretmek zaten masraflı. Herkese ulaştırmaya çalışmak daha da masraflı.

Keşke daha verimli bir yöntem olsa. Keşke hastalığın tanımlayıcı özelliklerini tespit ettiğimizde tüm dünyaya kendiliğinden yayılan bir çeşit aşımız olsa. Hatta bu aşı, birkaç mikroba karşı etkili olsa. Kitlelere bağışıklık sağlayan bir aşı. Örneğin zararsız ama bulaşıcı bir mikroba bu tanımlayıcı özellikleri yüklesek ve o zararsız mikrop dünyaya yayıldıkça diğer hastalıklara karşı bağışıklık yaysa.

Korona virüsü üzerine yapılan incelemelerde de anlaşıldı ki virüsün üzerinde HIV virüsüne benzer proteinler var. Bu proteinleri tanıyan vücut HIV virüsünde olduğu gibi tepki proteinleri üretiyor. Koronaya yakalananların HIV testinde pozitif çıkma sebebi buymuş. Koronayı üreten labratuarın üretme amacının HIV’e karşı bağışıklık sağlayan bir kitle bağışıklık aracı üretmek olduğunu düşünüyorum. HIV hastalığının genelde aşıların ulaşmadığı yerlerde görülmesi bu durumu destekliyor. HIV’e karşı bir çözüm bulamamış olabilirler ama bulunduğu zaman bu araç ile çözümü dünyaya yaymayı planlıyorlardı. Hatta birkaç hastalığa karşı birden bağışıklık sağlamayı planlıyorlardı. Belki de gribal hastalıkları, virüsün bulaştığı vücutlara tanıtmayı başardılar ve bu sebeple Korona olanlar bir süre gribal hastalıklara yakalanmıyorlardı.

Bu İyi Bir Şey Değil Mi?

Bu teknolojinin iyi bir şey olduğu için komplo teorisi olamayacağını düşünüyor olabilirsiniz. Komplo teorisi olması için şatosunda kahkaha atan kötü adamların tamamen kötücül amaçlarla şeytani şeyler yapması gerekmiyor. Hatta tam tersine şatosunda kahkaha atan kötü adam ve kadınlar, yaptıkları ve yapacakları şeylerin iyi şeyler olduğunu ve dünyayı kurtaracak ilahi iyilikler olduğunu düşünüyor.

Kitle bağışıklık araçlarının hayata geçirilmesinin kötü mekanik sonuçları olacak. Örneğin tüm dünyayı bir mikrobun belli versiyonuna karşı bağışık hale getirirseniz o mikroba evrim geçirmesi için yüksek miktarda baskı yaparsınız ve eğer mikrop evrim geçirirse kardeşleriyle yarış halinde olmadığı için çok hızlı şekilde yayılmaya başlar. Aşı bulunana kadar yayılmaya devam eder ve eğer bulunursa bile evrilme-yayılma-aşılama döngüsü yeniden başlar. Yahut yaymakta kullanacağınız araç ne kadar zararsız olursa olsun illa ki zarar vereceği birileri olacak ve bu zarardan onları korumak mümkün olmayacak. Korona virüsü de insan için zararsız bir virüstü. Bir gözü toprağa bakan insanlar hariç neredeyse kimseyi öldürmedi. Salgından sonra açıklandı ki Korona sebebiyle öldüğü açıklanan kişileri %99’undan azı Korona sebebiyle ölmemişti. Ancak yine de birileri ölmüştü.

Bu Etik Mi?

Gerçekten etik tarafından baktığımızda ise çok yalın bir gerçek yüzümüze çarpıyor. Yüz milyonlarca hayatı kurtarmak için biraz insanı feda eder miydiniz? Çoğu kişi buna evet derdi.

Korona örneğinde Korona virüsü sebebiyle bir miktar can kaybı yaşandı. Ama korona aşısı ve salgın bahanesiyle yapılan devlet önlemlerinde çok fazla can kaybı yaşandı. Çok insan fakirleşti. Ama bunlar doğrudan korona virüsüne bağlanmayacak ve sonraki kitle bağışıklık araçları kullanımında muhtemelen yaşanmayacak durumlar.

Türkiye sağlık bakanının 23 Haziran 2021’de yaptığı açıklamada salgın önlemlerinin korona salgınından daha fazla kişinin ölümüne yol açtığı itiraf edildi. Açıklama kimsenin umrunda olmadı. Kimse politika değişikliğine gitmedi. Muhalefet kimsenin istifasını istemedi. Aksine daha fazla kısıtlama talebinde bulundu. Kimse hapis yatmadı.

Bu video kaydedildiği sırada korona sebebiyle ölenlerin sayısı da yaklaşık 100 kat şişirilmiş şekilde veriliyordu. Bir kişi hastaneye yatmış yahut ölmüşse hemen ağzına bir çubuk sokuluyor ve pozitif çıkınca da hastaneye yatan yada ölen korona hastası istatistiğine ekleniyordu. Bahane olarak da bir kişinin koronadan mı başka sebepten mi öldüğünü tespit etmenin tehlikeli ve zahmetli olması ileri sürüldü. Kullanılan testlerin hastalığı doğru olarak tespit oranı %50 civarında olunca gelen hasta ya da cesedin 2-3 korona testine sokulması durumunda neredeyse kesin şekilde korona ile birlikte yatma ve korona ile birlikte ölüm istatistiğine sokuluyordu. İşte salgın önlemleri bu 100 kat şişirilmiş sayıdan bile daha çok can aldı.

2021 sonunda Yaş Gruplarına Göre Ayrılmış ABD Korona Salgını Verileri

Ancak kitle bağışıklık araçlarının hayata geçirilmesinin ahlaki sonuçları olmayacak. Düşünce dünyamızın temel fikirlerinden biri olan vücut dokunulmazlığı fikri 2020-2023 arasında çöpe atıldı. Eğer vücut dokunulmazlığı ve rıza fikrine hala sahipseniz aşırı sağcı, radikal, oy hakkı hatta çocukları elinizden alınması gereken birisinizdir. Vücudunuzda yapacakları değişikliklere direnmenizin artık kabul edilebilir veya kitle toplayabilir bir tarafı kalmadı. Ne meclisinizdeki insanlar ne de onların alternatifleri, vücut dokunulmazlığınızı umursamıyor. Umursayanlar bile soyut bir değer olan vücut dokunulmazlığını savunmakta, gözle görülür korkutucu hastalıklar karşısında çok zorlanır ve muhtemelen pes ederler.

Direnmenin de elle tutulur bir faydası olmayacak. Fonlardan gelen paralarla finanse edilip kimsenin bakmadığı laboratuvarlarda oluşturulacak ve dünyaya salınacaklar. Korona virüsünde olduğu gibi tespit edildiğinde durdurulamaz seviyeye çoktan ulaşmış olacaklar.

Mikrop Dışındaki Kitle Bağışıklık Araçları

Kitle bağışıklık araçlarının en önemli özelliği hedef kitleye kendiliğinden yayılabiliyor olması. Yayılması için illa bir mikroptan yapılması gerekmez. Hatta mikropla yaymanın yan etkileri, yayılması istenen öğenin amacıyla çelişiyor olabilir. Böcekler, bitkiler, balıklar, su gibi çeşitli araçları kullanarak bu amacı gerçekleştirebilirler.

A vitamini üretecek şekilde genetiği değiştirilmiş pirinçlerle A vitamini eksikliği yaşayan Doğu Asyalıların bağışıklığını güçlendirmiş, körlük yaşama ihtimallerini azaltmış ve hatta IQ’larını arttırmışlardı.

Bulabildiğim kadarıyla 2010’dan beri sivrisineklerin bazılarına bazı özellikler ekleyerek genetik değişiklik yaparak insan sağlığını korumayı amaçlayan uygulamalar yapılmakta. Google geçen hafta sivrisinekleri kullanarak bazı hastalıklara engel olabilecek bir uygulama için ABD hükümetinden izin istedi. Daha öncesinde Afrika ve Güney Amerika’da denenen bu yöntemi yakında ABD’de de göreceğiz.

Sivrisinek genetiğini değiştirerek sivrisineklerin popülasyonunu kontrol etmeyi amaçladıkları gibi sivrisineklerle birlikte yaşayan ve onların ısırıklarıyla bulaşan mikroplarda yapılan genetik değişiklikler ile de kitle bağışıklığı elde etmeye çalışıyorlar.

Et ve Süt Alerjisi

Kitleler üzerinde etkili olacak biyolojik ajanların eski örneklerinden biri de ömür boyu et alerjisine sebep olan kene ısırıklarıdır. Plum Island Animal Disease Center adlı bulaşıcı hayvan hastalıkları üzerine çalışan ABD laboratuvarına 25 km uzaklıktaki Lyme adlı yerleşimde ortaya çıkan bu hastalık çok büyük ihtimalle o laboratuvardan çıkmıştır. Bölge halkının anlatımlarına göre de kasıtlı olarak salınmıştır.

Bu hastalığın bulaştığı kişiler hayvan ürünlerine ömür boyu süren bir alerji geliştirirler. Et ve süt ürünleri tüketemezler. Dünyanın en zenginlerinin toplandığı Dünya Ekonomik Forumu’nda (WEF), dünyadaki et tüketimini azaltmak için bu kenelerin kullanılabileceği konuşulmuştur. (Malesef orjinal videoya erişmeyi Google engelliyor. Belki siz bulabilirsiniz.

Konferansın olduğu ve sonraki yıllarda hastalık hızla artmaya başlamıştır. 2026 başında yarım milyon ABD’linin kene ısırığına bağlı olarak Alpha-Gal sendromuna sahip olduğu tahmin edilmekte. 2020 öncesinde 100.000 kişiden daha az kişide olduğu tahmin ediliyordu.

Dünyanın en zengin ve güçlü insanlarının toplandığı Dünya Ekonomik Forumu’nda yapılan konuşmanın etkilerini küçümsememekle birlikte bu kişiler genelde var olan bir trendin sözcülüğünü yaparlar. Bilim camiasında birçok kişi bu fikre sahip. Bu fikre sahip bilim insanı sayısı giderek artıyor ve bu fikir daha da görünür hale geliyor.

Faydalı Kan Emme - Beneficial Bloodsucking makalesi linki

Bu yıl birçok çiftçi ormanlık alanlarda kutu içerisinde kene bulduğuna dair videolar paylaştı. Türkiye dışından gönderilen videolar kısa süre içinde kaldırıldı.

Google, Korona virüsünün kaynağına dair yaptığı çarpıtmalarda yaptığı gibi bu konuyu da sansürleyip “”debunk” etmeye çalışıyor. Alakalı sonuçları hiç göstermiyor veya kenelerle dolu kutu olmadığını söyleyen sonuçları en üstte gösteriyor.

Alpha - Gal sendromuna sahip kişiler, herhangi bir hayvan kaynaklı yiyecek ya da ürüne temas ettiklerinde, hatta hayvanlardan dökülen kepeğe temas ettiklerinde alerjik tepkime veriyorlar, bu tepki anafilaktik şoka kadar ilerleyebiliyor.

Bu yazının bir finali yok. Bu bir teknoloji tanıtım yazısı. Bir kitle imha-kitle ihya silahı. Bu teknoloji daha önce kullanıldığı gibi tekrar kullanılacak. Kullanılmasına engel olunamayacak. Etkilerinden saklanılamayacak. Toplumun geri kalanından tamamen izole bir hayat geçirseniz bile dağ başındaki kulübenize bir sinek ya da kenenin girmesiyle hayatınız bu araçların etkisi altına gireceksiniz. Belki önümüzdeki 20 30 yıl etkileri sınırlı kalacak ancak sonrasında etkileri kalıcı olacak. Yüce Tanrı oğullarımıza yardım etsin.

David Bowie’nin 70’ler boyunca kariyeri de farklı karakterler üzerinden sergilenen bir tiyatro performansı gibiydi. Bu karakterler arasında “Thin White Duke” karakteri diğer sahne personalarından bazı noktalarda ayrılıyordu. Kendi deyimiyle Duke, hiçbir duygu barındırmayan, aristokratik, soğuk ve “Aryan” bir figür olarak kurgulanmıştı: «A very Aryan, fascist type; a would-be romantic with absolutely no emotion at all but who spouted a lot of neo-romance». İmajı arkaya taranmış sarı saçlar, beyaz gömlek ve siyah yelekten oluşuyordu – ki bu bize 1930’lar Berlin’inin kabare estetiğini ve Üçüncü Reich’ın görsel disiplinini anımsatır. Basın sadece imajından yola çıkarak Duke karakteri hakkında “fütüristten ziyade Nazi” yorumları yapmaya başlamıştı bile.

1976 yılında Playboy’a verdiği röportajda Adolf Hitler’i “ilk rock yıldızı” olarak tanımlaması infial yaratmaya yetmişti: “Hitler’in bazı görüntülerine bakın ve nasıl hareket ettiğini görün. Bence Mick Jagger kadar iyiydi... Hitler siyaseti ve tiyatroyu kullandı ve o 12 yıl boyunca şovu yönetip kontrol eden bu şeyi yarattı. Dünya bir daha onun gibisini görmeyecek. O bir ülkeyi sahneledi.” Bu açıklamanın daha iki sene öncesinde sahneye bedensiz, cinsiyetsiz ve adeta trans bir imajla çıkan birisinden gelmesi bazılarını halen daha şaşırtsa da, o ana kadar Bowie’nin siyaseti etik bir düzlemden ziyade estetik bir performans alanı olarak görmesi üzerinden değerlendirilebilir.

Fakat röportajın ilerleyen kısımlarında radikalleşen söylemleri, hayran kitlesinin belki de çoğunluğunu oluşturan “özgürlükçü” ve genç devrimci hevesi yüksek kişiliklere, rolden çıkamayan bir adamın verdiği tedirginliği tattırmaya başlamıştı. Bowie, liberalizmin “havayı kirlettiğini” iddia ederek, bu havayı temizlemek için aşırı sağcı, diktatörce bir yönetimin gerekliliğini savunuyordu: “Ahlak kuralları bir başlangıç olarak düzeltilmeli. İğrençler. Çok uzak olmayan bir gelecekte dünyayı tıpkı erken dönem rock’n’roll gibi kasıp kavuracak bir siyasi figür çıkacak [...] Faşizme son derece inanıyorum. Şu anda havada asılı duran bu tür bir liberalizmi ortadan kaldırmanın tek yolu sağcı, tamamen diktatörce bir tiranlığın gelişini hızlandırmak ve bu süreci olabildiğince çabuk bitirmektir.”

Bowie’nin Nisan 1976’da Iggy Pop ile birlikte Rusya’dan Almanya’ya geçerken Polonya sınırında gümrük memurları tarafından bavulu arandığında Goebbels ve Albert Speer biyografisi gibi Nazi dönemiyle ilişkili kitapların ve hatıra eşyalarının bulunması, aynı ay Stockholm’de bir konser çıkışı basın mensuplarına verdiği röportajda “Britanya’nın faşist bir liderden fayda görebileceğine inanıyorum. Sonuçta faşizm aslında milliyetçiliktir,” gibi bir açıklamada bulunması Bowie’nin sadece Duke personası içinde konuşmadığını, aynı zamanda Britanya siyasetine dair provokatif bir duruş sergilediğini açıkça kanıtlar niteliktedir. Ancak asıl kırılma noktası 2 Mayıs 1976’da yaşanır: Londra Victoria İstasyonunda, siyah bir Mercedes’in içinden kalabalığı Nazi selamıyla selamladığı o meşhur kare basına düşer. Bowie sonradan bu eylemi yalanlasa da tur fotoğrafçısının iddiasına göre, aynı dönemde Berlin’deki Hitler sığınağında çekilmiş benzer bir fotoğrafın varlığı tartışılmaktadır. 70’ler gibi erken Baby Boomer kuşağının kendilerine anlatılan vicdan muhasebeli Nazi hikayelerini sorguladığı bir iklimde, Bowie’nin kendi içinde benzer bir karanlığa çekilmesi belki de kaçınılmazdı.

Peki şunu sorabiliriz: Bowie’yi hakim ideolojiye ve dönemin kalabalıklarının aksi yönünde harekete geçiren şey neydi?

Annesinin, Bowie doğmadan önce Oswald Mosley’nin İngiliz Faşist Birliği’nin “kara gömleklileriyle” birlikte hareket ettiği iddiasının haricinde aklıma gelen sebeplerden biri İngiltere’nin 1970’lerde geçirdiği çalkantılı dönüşüm oluyor. 1960’ların iyimser “Swinging London” atmosferi yerini yüksek enflasyon, grevler, üç günlük çalışma haftası uygulamaları ve yaygın bir nihilistliğe bırakmıştı. Kaotik zamanlarda bir düzen arayışı istenir. İngiltere’nin (ve hatta dünyanın) hem siyasi hem de kültürel bir arayışı bir ihtiyaç haline gelmişti. Ama sadece ekonomik yönden değil, asıl değişim toplumsal dokunun kendisinde meydana gelmiş ve halk bundan şikayetini açıkça dile getirmesine rağmen siyasette görmezden gelinmekte olup, siyasi sahnede Muhafazakar Parti milletvekili Enoch Powell’ın 1968’deki “Kan Nehirleri” (Rivers of Blood) konuşması toplum üzerindeki etkisini halen sürdürmekteydi. Bu konuşmanın İngiliz toplumunda bir neden değil sonuç olduğunu düşünürsek sebebi açıkça belliydi: göçmen krizi. Powell’ın kitlesel göçe karşı çıkışı ve İngiliz ulusal kimliğini koruma vurgusu, aşırı sağcı Ulusal Cephe (National Front) gibi oluşumların zemin bulmasını sağlamış, bir yandan da kültürel alanda Eric Clapton, David Bowie (ve 10 yıl sonra bir başka Bowie hayranı Morrissey) gibi sanatçıların göçmen karşıtı yorumlarına bir bağlam sunma imkanı tanımıştı. Özellikle Morrissey’in 80’lerde BBC’ye verdiği röportajlarında kendi mahallesini dolaşırken doğup büyüdüğü sokakları, çocukken sahip olduğu o havayı ve komşularını özlediğini dile getirirken düşünürsek; Clapton ve Bowie’nin liberallerin göçmen destekçiliğine dair eleştirilerini okurken de aslında milletlerinin bir zamanlar homojen bir topluluktan oluştuğuna dair özlemlerini fark ederiz. Tüm İngiliz halkının o dönemki kızgınlığı da bundan doğuyor. Powell’ın Kan Nehirleri konuşmasında verdiği “mahallesini göçmenler basan yaşlı kadın” örneği de meselenin kaynağına işaret ediyordu.

Bowie’nin yaptığı “faşist” açıklamaların kullandığı kokainin dozajıyla mı yoksa siyaset sahnesinde Enoch Powell’ın çıkışıyla mı olduğunu tam anlamıyla açığa kavuşturmak zor olsa da, Bowie’nin henüz “Aryan” estetiğiyle bezeli karakterine girmeden önce “Quicksand” gibi parçalarında Heinrich Himmler ve Aleister Crowley gibi isimlere doğrudan referansta bulunması, Nazizm’in ezoterik kökenlerine dair merakını belli ediyordu:

“İngiltere, Batı dünyasındaki en güçlü mistik kuvvettir. Bunu bilmiyoruz, şu an hiçbirimiz farkında değiliz ama bu güç kademeli olarak yeniden canlanıyor. Ülkemizde kaybettiğimiz, çağlar boyunca unuttuğumuz o kadar çok büyülü düşünce imparatorluğu var ki...

İngiltere’nin bu büyüleyici gücü konusunda başka kimin çok hevesli olduğunu biliyor musunuz? Hitler. Ülkemizi tam da bu yüzden ele geçirmek istiyordu; Ari ırkını geliştirmek için bu güce ihtiyacı vardı. Sağ kolu Himmler, İngiltere’de Kutsal Kâse’yi bulmak için 117 milyon pounddan fazla SS parası gönderdi. İngiltere’de Druidlerin pek çok Nazi kitabına erişimi var. Onlar, “Homo Superior” (Üstün İnsan) fikrine herkesten çok önce ısınmışlardı. Nazi meselesinin asıl olayının bu olduğunu keşfettiler ve henüz kimse bu konuyla ilgilenmezken, hatta “Homo Superior” diye bir şeyin varlığından bile haberdar değilken tüm kitapları topladılar.”

Bu okuduğunuz #TAMgerçekler Bowie’nin 1971 yılında henüz 24 yaşındayken Zygote Magazine’e verdiği bir röportajdan alıntı. Bu dönem “hayatımın en karanlık dönemi” olarak adlandırdığı ve pornografik miktarlarda kokain kullandığı dönemin öncesine rastlıyor. En azından aklı başında diyebiliriz. Herhangi bir psikozun etkisinde değil.

Yine aynı dönemde Nietzsche’nin “Böyle Buyurdu Zerdüşt” ile “İyilik ve Kötülüğün Ötesinde” kitaplarını okuduğunu biliyoruz, üstinsan kavramına dair ilgisini şarkı sözlerinden okuyabilmek de mümkün. 1971 tarihli Hunky Dory albümünde lirik düzeyde kendini gösteren sözler saklama ihtiyacı duyulmadan çok açık bir biçimde yazılmış (ki zaten kendisi de röportajlarında Nietzsche’den etkilenerek yazdığını belirtiyor). “Oh! You Pretty Things” şarkısındaki “Homo Superior” (Üstün İnsan) kavramı, Nietzsche’nin Übermensch kavramının popüler kültüre uyarlanmış bir versiyonu sayılabilir. Şarkıda Bowie, insanlığın (Homo Sapiens) modasının geçtiğini ve yerini “üstün bir ırka” bırakması gerektiğini söylüyordu (ki o dönemki yakın arkadaşı bunu daha sonra bir grup azınlığın iktidarı ele geçirmesine dair bir fantezi olarak yorumluyor): “Make way for the Homo Superior”.

Thin White Duke karakterini düşünürsek bu aslında Bowie’nin o dönemde yoğunlaştığı Nietzscheci “Übermensch” kavramının görselleştirilmiş haliydi, ama nazilerin ele aldığı yönden: zayıf, solgun tenli ve mesafeli “Aryan süpermen”. Çünkü kendi beyanlarıyla Hitler ve Nazizm’e olan ilgisinin en başta Nietzsche ile başladığını biliyoruz. Belki Bob Dylan ve yahudi kimliğine dair antipatisi de bununla ilgilidir. Dylan’ın Yahudi kimliğini ve sıkıcı parçalarını o kadar sevmediğini biliyoruz. Aşağıdaki açıklamada yeterince belli ediyor:

“’The Supermen’, üzerinde oynadığım ‘Homo Superior’ fikrinin tohumuydu. Yeni İnsanın gelişi. Bu tema etrafında pek çok şarkı yazdım ve ancak bugün Homo Superior’ın buraya varacağı başka bir araca dair bir içgörü kazandım. WABC AM’de kamu hizmeti programlarından birini kaydediyorlardı ve Yahudi Savunma Birliği (JDL) üyeleriyle röportaj yapılıyordu. Stüdyoda piyano taburesinde oturan bir adam vardı; JDL’nin başındaki herifle İbranice dersleri alıyor. Bu kişi, Yahudi mirasıyla çok yakından ilgilenmeye başlayan Bob Dylan’dı. Kafa karıştırıcı değil mi? Gördüğünüz üzere, üzerine düşünülecek çok şey var.

‘Devrim’ gerçekleştiğinde bu pek de siyasi bir mesele olmayabilir; burada siyah/beyaz mücadelesinin bir parçası olarak kesinlikle dönüştüğü üzere, bir ırk hayatta kalma meselesi olabilir. Eğer nüfus patlaması şu anki hızıyla devam ederse, işin siyaseti tamamen düşecek ve mesele bir ırk devrimine dönüşecektir. Bu durumun bir Homo Superior ırkı yaratıp yaratmayacağını göreceğiz. Bu fikir şu an zihnimde sadece belirsiz bir tohum halinde; daha bugün ve dün oluştu. Bu özel fikir üzerine yazmadan önce üzerinde çok daha fazla düşünmem gerekiyor. Bu tamamen mistik bir düşünceydi, tanrıları ölse bile sonsuza dek yaşayan bir insansı. Bu bir katil; insan öldürmenin bir yolunu bulan, birini öldürebilecek kapasitede bir adam; o, yeni tanrı olacaktır.” (Zygote, 1971)

Lafı toparlarsak; sizi Bowie’nin ezoterik, “Niçeci” bir Nazi olduğuna mı ikna etmeye çalışıyorum? Bowie “faşist” miydi? Bunun cevabı siyah ya da beyaz gibi bir netlikten ziyade onun persona labirentlerinde gizli. Belki de bu, Milton, Blake veya Shelley’nin o ütopik “İngilizlik” idealine duyulan arkaik bir özlemdi. Onun eksantrik milliyetçiliği, bu İngilizlik fikrine olan bağlılığı ve estetik bir kaygı ile siyasi bir duruş arasındaki ince bir çizgide salınıyordu. Faşizmi milliyetçilikle karıştırmış mıydı? Hayatının ilerleyen döneminde faşist suçlamalarını yer yer reddetse de İngiliz milliyetçiliğinden vazgeçmedi. Ölmeden önce bir ödül töreni esnasında İskoçya’nın Britanya’dan ayrılma referandumuna atıfta bulunarak basitçe “Bizimle kalın” diyen mesajı bunun bir göstergesi. İngiliz geleneklerine, müzikal geleneğine bağlıydı.

Bowie’yi basit bir siyasi pozisyonla özdeşlestirmek zor diye düşünüyorum. Eric Clapton’ın Birmingham’daki bir konserinde Enoch Powell’a verdiği destek beyanının aksine böyle bir desteği yoktu (ki Clapton o konserinde İngiltere’nin “aşırı kalabalıklaştığını” ve Britanya’nın “siyah bir koloniye” dönüşmesini engellemek için Powell’a oy vermelerini söylemesi, orada bulunan kalabalığı İbrahim Tatlıses’in Erdoğan’la el ele konser vermesinden bile daha çok şok etmiştir). Döneminin siyasi ortamı açıklamalarının havasına nüfuz etse bile ne Muhafazakar Parti ne de İşçi Partisi ile bir gönül bağı veya desteği yoktu. Ancak onun bakış açısına göre sanatının, isyankar bir niteliği vardı ve otoriteyi sorgulayıp devirebilirdi. Onun için müzik, siyasi otorite biçimlerini sorgulamak için kullanılan bir siyasi araçtı ve bu amaçla kullanılabilirdi. Bu “devrim” rüzgarı her zaman soldan esmek zorunda değil. Bowie açıkça neyden şikayetçi olduğunu ve neyi istediğini ortaya koyuyordu. Kendisinden sonra gelen punk ve post-punk akımları gibi o dönemki sanatçıların çoğunda topluma sinmiş solcu ve liberal söylemlerin bıkkınlığı vardı. Savaştan sonra doğan bu kuşağa anlatılan “savaş kötüdür” ve “hoşgörülü dünya” anlatısı Bowie ve onun temelini attığı punk’ın kökeninde bulunan, iktidarlar ve medya tarafından enjekte edilen solcu yaşlı teyze anlatılarına dair bir isyandı fikrimce. Bu insanlar isyanlarını ırkçı olduğu için değil, doğdukları ülkeyi ve insanlarını zihinlerindeki yerlerinde bulamadıkları için ayyuka çıkarıyordu ve öfkeleri de burdan doğuyordu. Belki bu yüzden olacak ki tarih tarafından ihanete uğramış kayıp nesil olan punklar, geçmişe dair hiçbir ilgileri olmadığını iddia etseler de buna takıntılıydılar.

Bowie 70’lerin ortasında siyaseti bir gösteri olarak yeniden yaratan, post-politik kuşağı için bir tanrıydı. Müziği kulüplerden, evlerin salonundaki bir televizyon kanalından veya genç bağımlıların yuvaları olan tren istasyonlarından dışarı sızar; uyuşturucu pusunda kendilerini kaybettiklerinde onu duyarlardı. 1972’de bir televizyon kanalında “Starman”i söylerken kolunu gitaristi Mark Ronson’ın omzuna atıp kameraya doğrudan bakarak “Birini seçmem gerekiyordu, ben de seni seçtim” dediğini düşünün. 12 yaşında buna şahit olan bir çocuğun bu adam hakkında ruhunun içine baktığını düşünmesi punk’ı yaratan şeylerden biriydi. Tam bu anda kendisiyle konuştuğunu düşünürdü. Bowie hayranı olmak budur; diğerlerinden çok farklı olarak ikili bir mahrem bağa sahip olmak. Bu adam da bir süre sonra Hitler’in ilk rock star olduğunu söylediğinde kimileri bunu kabul edecek, kimileri de yazının en başında bahsettiğim gibi role kendini fazla kaptırmış bir adamdan rahatsızlık duydukları gibi ürperecekti. Kafalarındaki hakim anlatıya aykırı bir şeyler söyleyen adamdı Bowie. Ömrünün sonuna kadar bu dünyayla pek bir bağı olmayan bir uzaylıydı. Yaşı veya cinsiyeti yoktu. Ölmeden önce kanser olduğunu insanlara duyurmadan bu dünyadan gitmesi belki ait olduğu yere döndüğünün habercisidir. Veya Agartha’da bizi bekliyordur, kim bilir…

Yazar: Venator

DU tarihsel olarak 1881 yılında kurulmuştur. Bu idarenin kökleri Osmanlı İmparatorluğu’nun 1854 yılında başladığı dış borç alma girişimlerine yaslanır. İmparatorluk 1854 yılından 1875 yılına kadar çeşitli sebeplerle borçlanmıştır. Alınan ilk borcun gerekçesi Kırım Savaşının getirdiği mali yükleri karşılayabilmektir. Bununla birlikte bir süre sonra İmparatorluk, artık borçları ödeyebilmek için borçlanmaya başlamıştır. Bir de piyasadaki melez para (kaime) toplatılmalıdır. Bunun için de borçlanılmıştır. Bu tabloda İmparatorluk aslında bir borç bağımlılığının içindedir.

1875 yılına gelindiğinde Mahmut Nedim Paşa, Moratoryum ilan eder. Moratoryum para piyasalarında şok etkisi yaratır, İmparatorluk mali anlamda büyük bir güven kaybına uğrar. Bu sürede yeni borçlar alınamaz. 1881 yılında ise Muharrem Kararnamesi ilan olunur. Daha önce Rüsum-ı Sitte adıyla Galata Bankerlerine tevdi edilen gelir kalemleri 1881 yılından itibaren DU’ye terk edilir.

Bu vergi kalemlerinin arasında tütün, tuz, ipek, balıkçılık, pul vb. şeyler bulunmaktadır. Antlaşma gereği DU bu gelir kalemlerinin toplanması ve işletilmesi gibi konularda serbestliğe sahiptir. Hükümet, tek başına karar alarak bu vergiler üzerine tasarrufta bulunamaz ve dış ticaret vergilerini artıramaz hale gelmiştir. Bununla birlikte DU ve onun ikizi Reji İdaresi kendi personelini çalıştırmaktadır. Bu personel sayısı zaman içerisinde Hükümet maliye personel sayısını aşmıştır.

DU kâğıt üstünde bir devlet kurumudur. Ancak gerçekte bu her zaman böyle olmamıştır. DU’nin çok uluslu temsilciler konseyi, zaman zaman yabancı yatırımcıların ve temsilcisi oldukları devletin çıkarlarını İmparatorluğun çıkarlarının önünde tutmuşlardır. DU’nin varlığı Avrupa borsalarına güven vermiştir. Yapılacak yatırımların kesinlikle boşa gitmeyeceği, verilen borçların mali egemenlik haklarına tecavüzle mutlaka geri alınabileceğine dair büyük bir güven.

John Hobson 1902’de yazdığı eserde şöyle der:

“Son zamanlarda yabancı bir ülkeye sermaye yatırma alışkanlığı öyle bir boyuta ulaşmıştır ki, Büyük Britanya’daki varlıklı ve siyasi olarak güçlü sınıflar, gelirlerinin büyük ve giderek daha büyük bir bölümünü Britanya İmparatorluğu dışında yatırılan sermayeden elde etmektedir. Zengin sınıflarımızın, üzerinde siyasi kontrolleri olmayan ülkelerdeki bu artan hisseleri, modern siyasette devrimci bir güçtür; bu, bu devletin vatandaşları olarak siyasi güçlerini, endüstriyel bir hisseye sahip oldukları bu devletlerin siyasi durumuna müdahale etmek için kullanma yönünde sürekli artan bir eğilim anlamına gelmektedir.” (Hobson, 2025, 304)

Gerçekten de 19. yüzyıl boyunca merkez devletler (İngiltere, Fransa ve biraz gecikmeli olarak Almanya) kapitalist-emperyalist rekabeti yabancı ülkelere borç verme alanına da taşımıştır. Bu yüzyılda Mısır, Fas, Çin, Rusya, Yunanistan, İran ve Latin Amerika ülkeleri çeşitli çıkar grupları tarafından borçlandırılmıştır. Bu borçlanmaların sonunda bazen silahlı işgal (Mısır ve Çin) bazen de mali gelirlerin kontrolü (Osmanlı İmparatorluğu) devletlerin karşısına çıkmıştır.

Osmanlı İmparatorluğu henüz bu zamanda silahlı olarak işgal edilmemiştir. Ancak mali anlamda işgal edilmiştir. Vergi oranlarını kendi belirleyemeyen bir devlet, yabancı bir çıkar grubunun çıkarlarını korumak için var olan silahlı unsurlar (kolcular) ve üreteceği ürünün tohum seçimine, ekebileceği alana kendisi karar veremeyen bir üretici. 19. yüzyılda Osmanlı genelinde gördüğümüz yaygın bir manzaradır.

Örneğin tütün üreticilerin yaşadığı zorluklar Batı Anadolu bölgesinde halk türkülerinden eşkıyalık hareketlerinin genel çerçevesine de yansımıştır. Reji İdaresi tarafından eziyet gören bir köylünün eşkıyalığa başlaması oldukça sık tekrar eden bir olaydır. Reji İdaresi, tütün ekilecek alanın belirlenmesi, tohum kalitesinin belirlenmesi gibi konularda son sözü söylerken bir yandan da üreticiyi kendinden izinsiz tütün üretememeye zorlamıştır. Tütün üretmek isteyen kişiler Reji’den izin almalıdır. Arazi gerekli şartları karşılamalıdır. Ürün kotasına uygun hareket edilmelidir ve Reji’nin verdiği fiyatın üstüne ve altına satılmamalıdır.

Kendi toprağında istediği ürünü istediği şekilde üretemeyen üretici zaman zaman kaçakçılık yapmaya başlamıştır. İronik bir şekilde kendi ürününün kaçakçısı olmuştur. Bunun karşılığında ise Reji kolcuları ile aralarında çatışmalar çıkmış ve H. A. Şanda’nın (Şanda, t.y, 87) aktardığına göre yaklaşık yirmi bin kişi bu çatışmalarda hayatını kaybetmiştir. Bu sırada kaçakçılık ile mücadelede jandarmalar ve kolcular zaman zaman ortak hareket etmiştir. Kolcuların, jandarmalara da saldırdıkları olmuştur. Çünkü kimi gözlemcilere göre herkes tütün kaçakçılığı yapmaktayken en fazla kaçakçılık yapan kişiler jandarmalardır. Arşivlerde görüntülenen belgelerde kolcular ile girilen çatışmalarda hayatlarını kaybeden askerler hakkındaki bilgilere ulaşmak mümkündür. Buna karşın genellikle bu kolcular cezalandırılmamıştır.

Sonuç olarak DU, Osmanlı İmparatorluğu için mali anlamda bir işgal unsurudur. DU var olduğu zaman boyunca, yabancı girişimcilerin işlerine aracılık yapmış, konsey yabancı devletlerin çıkarlarını savunmuş, kolcular devletin resmi askerleri ile çatışmalara girerek birçok insanın hayatını kaybetmesine neden olmuş (literatürde zaman zaman sepoylara benzetilmişlerdir) ve üretim ilişkilerini şekillendirerek ekonomide belirleyici unsur olmuştur. DU’nin varlığının en olumsuz sonucu ise devletin bazı vergi gelirlerini toplayamaması dolayısıyla bunların hazineye aktarılamaması olmuştur. Bu durum yapılacak askeri yenilikler, kamu yatırımları ve reform çalışmaları için gerekli paranın toplanamamasına neden olduğu gibi İmparatorluğun borç bağımlılığını bir kısır döngü içine sokmuştur.

*Bu yazı konuyu en az bilen kimsenin bile anlayabileceği şekilde yazılmaya çalışılmıştır. Kesinlikle akademik bir yayın olarak görülmemelidir. Arşiv belgeleri ile ilgili veriler burada daha sonra tezimde yayınlanacağı için paylaşılmamıştır. Yazıda amacım DU için genel bir çerçeve oluşturabilmektir.

Yazar: Alperen Kılınç

Kaynakça

Hobson 2025 Emperyalizm, çev. Murtaza Özeren, Kutadgu Yayınları, 2025.

Şanda t.y Yarı Müstemleke Oluş Tarihi, Gözlem Yayınları, Tarihsiz.

Instagrama girin. Herhangi bir bilinen moda dergisinin gönderilerine göz gezdirin. Sükse yapmış bir ünlünün, Jeremy Allan White veya Harry Styles mesela, stilistleri tarafından özene bezene giydirildikleri bir kombinini paylaştıkları gönderilerde özellikle şu iki lanet sıfat tamlaması durmadan karşınıza çıkacaktır: Eforsuzca havalı ve zamansız stil. Bu iki virüsün kurbanları sadece moda yazarları değil. Genellikle erkeklere hitap eden moda inlfluencerları da, özellikle kahrolası “old money” arketipi yaygınlaştığından beri, bu iki kalıbı ağızlarında sakız gibi çiğneyip duruyor. Şu an bu satırları yazarken bile gözümde canlandırabiliyorum: Orta uzunlukta, lacivert keten gömlek, dar paça beyaz keten pantolon, kahverengi süet loafer giymiş altın Ray-Ban Aviator gözlüklü sıska bir erkek, kasım kasım kasılırken şu cümleler dökülüyor ağzından: “Beyler, işte böyle giyinirseniz siz de zamansız bir stile sahip olabilirsiniz.”

Başka bir örneği ise özellikle RW Twitter çemberinde havalar ısınmaya başladığında sivrisinek gibi biten ve aynı kopyala-yapıştır görsel ve mottolarla insanı bıkkınlığa sürükleyen “Nietzschean Vitalist Green Polo Loafer Nationalist” hesaplar. Bu banal etkileşim bağımlılarına, zeki ve akıllı gençlerin estetik zevkini baltalayan kömür tüccarları oldukları için apayrı bir kine sahibim. Bu tavsiyelerin stille hiçbir alakası yok. Bunlar otomobil reklamlarıyla eşdeğer ifadeler. Moda yazarları ve influencer’lar size anlaşmalı olduğu markaların kıyafetlerini ve bu yolla da bir hayat tarzı satmaya çalışıyor. Alt metin ise şu: “Bu adam gibi giyinirsen sen de bir arzu nesnesi olacaksın, hayatın artık daha yaşanabilir olacak. Mutlu olacaksın. Tıpkı o adam gibi.”

Modayla içli dışlı olan herkes, bir dönem bu iddianın cazibesine kapılmıştır. Herkes havalı olmak ister ve bunun için yalnızca ekranda görünen kıyafetleri alıp üstüne geçirmek gerekiyorsa, denememek için hiçbir sebep yoktur. Bir hevesle mağazaya gidilir, sezondan kıyafetler çekilir, tezgahtardan alınan gazla artık oradan yeni bir insan olarak çıkılır. Gerçekte, evdeki hesap çarşıya uymaz çünkü üstünüze geçirdiğiniz başkasına ait olan bir kostümdür, sizinle alakası yoktur. Sosyal medyada “old money olacağım derken Kamil Koç muavini olan lavuk” videolarını gördüğünüzde ise yaşayacağınız hüsran, kredi kartı borcunuzdan daha acı vericidir.

X:gormemissay

O zaman artık başlıkta sorduğum soruya cevabımı vereyim: Hayır, efor göstermeden havalı olmak mümkün değildir. Dahası, bunun peşinden koşmanın yarardan ziyade zararı vardır.

1- Stilist Faktörü

Neredeyse tanıdığınız bütün ünlüler, internet kişilikleri, modeller vs. stilist kullanır. Bu stilistin ise tek görevi müşterisini olabildiğince şık göstermektir. Müşterilerin ölçüleri alınarak önce fiziksel sınırlar çizilir. Sonrasında, müşterinin kim olduğu analiz edilir. Kişiliği, davranışları, oturuşu kalkışı, güçlü ve zayıf özellikleri adeta bir portre çalışması gibi incelenir ve orada kişinin profili çıkarılır. Sonrasında, profile uygun olacak bir gardırop hazırlanır, buradan parçalar kameraların karşısına geçilecek yer, zaman veya etkinliğe göre özenle seçilerek kombin oluşturulur. Yani, sizin ekranda gördüğünüz sihirli bir şekilde eforsuzca havalı yapan kombinin arkasında korkunç bir emek mevcuttur. Üstüne, bu kombin onu giyecek kişi için kişiselleştirilmiştir. O kıyafet size ait değildir, onu giymek taklittir, eğreti durur, yakışmaz. Çünkü o kombinasyondaki anahtar parça, kıyafetlerden öte onu giyen kişidir.

2- Kendini Yiyen Yılan

Eğer sizi baştan aşağı giydirecek bir stilistiniz yoksa ne yapmanız gerekir? Bir stilist size ne yapacaksa, onu kendi kendinize uygulamanız. Birçok kişi, bu koca adımı atlayıp bilinçsizce durmadan farklı kalıplara girip çıkarak bir yere varmaya çalışır. Bu sarmal, birinin kendine yapabileceği en kötü şeylerden biridir. Döngü, her aşamasında belli bir bedel gerektirir. O kıyafetin ne olduğunun tespiti, gidip denenmesi, alınması… Bu aşamaların hepsinde kişi zaman ve para gibi iki kıymetli varlığından harcamak zorunda kalır. Döngü her tekrarlandığında zarar birikir. Üstüne kişi sadece maddi değil manevi olarak da bir yorgunluk hisseder. İstenilen sonucun elde edilememesi hevessizliğe, özgüvensizliğe sebep olur. Elde ne kalmıştır? Suratına bakılmayacak bir ton kıyafet, kaybolan vakit ve para. En kötüsü ise bu kritikten yoksun kopyala yapıştır döngüsünün sonucunda kişinin estetik algısı aynı kalmıştır. Stilin temel taşı olan benlik harcanan bunca vakit ve paraya rağmen gelişme kaydetmemiştir. İşte bu, en büyük tehlikedir.

3- Kuralların Ötesinde Bir Zamansızlık

Ralph Lauren. “Zamansız stilin” peygamberi. Markası Polo Ralph Lauren, kurulduğu tarihten günümüze prep stilinin en önde gelen bayrak taşıyıcısı. YouTube, Twitter, Instagram bütün sosyal medyada onun zengin Amerikan mirasınına methiyeler dizen içeriklerle doludur. Sadece Ralph Lauren giymek, hatta onun tarzına yaklaşmak bile, havalı olmak için yeterlidir.

Pekala, bunları biliyoruz. Peki, o markanın arkasındaki adamı ne kadar iyi biliyoruz? İsmini tarihe kazımış Ralph Lauren’in şahsi stili nasıldı? İşte bu pek konuşulan bir konu değil.

Ralph Lauren, Americana’nın başrolü olmasıyla beraber aynı zamanda hayli deneysel bir şahsi stile sahiptir. Markasını üstüne inşa ettiği kuralları yıkmaktan asla çekinmez.

Kuralları yıkarak yaratılan stil, özel olmasıyla zamansızlık statüsünü kazanır, norma uyarak değil. Ralph Lauren tam olarak bunu yaparak havasına hava katıyor. “Bu kurallar bana sökmez” diyor. Şimdi bu kombini kopyalayarak havalı olunabilir mi diye sorsam büyük ihtimalle hayır dersiniz. Ama coolluğun, zamansızlığın özü de burada yatar: Şahsına münhasır bir stil. Pastanın üstündeki çilek. Şu an “tamam kardeşim anladık kopyala yapıştır olmuyor da kendi stilimizi nasıl oluşturacağız” diye söylendiğinizi duyabiliyorum. Cevabı bir sonraki yazıda.

Bugünün muhafazakarlığının temelinde ilginç bir paradoks yatıyor. Bazı politik hareketler güzellik, gelenekler ya da medeniyetten çok daha fazlaca bahsederken bunlardan çok azı bahsettiği şeyi yaratma, fonlama ya da en azından var olanı gerçekten koruma konusunda muktedir (ya da istekli?) görünüyor. Nasıl oluyor da sanat dünyasında yok olmuş aklı başındalığı geri getirmek isteyenler aynı zamanda bahsi geçen dünyadaki en noksan kesim olabiliyor?

2024 Postliberalizm Konferansı’nda ve daha sonrasında The Critic’teki yazımda da bahettiğim gibi, bu konunun kilit noktalarından birisi bağışçıların kör noktası. Muhafazakâr cenahın elit bağışçı kesiminde şu üç tavır hakim:

1. Kayıtsızlık. Muhafazakâr birçok kişi sanatı dekoratif ya da lüzumsuz – sadece parası yetenlerin sahip olabileceği bir hobi olarak görüyor. Piyasanın, “woke sanata” karşı “ticari sanatı” teşvik ederek durumu düzelteceğini hayal ediyorlar. Fakat yüksek sanat dediğimiz şey asla arz-talep kanunlarına göre çalışmıyor. Bundan ziyade her zaman sezgi, uzun dönemli hamilik ve “çeyrek dönemde” getirisi olmayan şeylere ihtiyaç duymuştur.

2. Riskten kaçınma. Varlıklı muhafazakârlar sanat koleksiyonu yapsa ya da dinletilere katılsa da çok nadir kurum inşa ederler. Bu durum, günümüz sanat dünyasının hali ve alandaki birçok önemli aktörün sürekli sergilediği radikal ideolojiler göz önünde bulundurulduğunda son derece anlaşılabilir. Yine de kişisel zevklerde inzivaya çekilmek; sanatın prestij ekonomisinin sivil hayatı ve hatta rejim değişikliğini –tam olarak sağcıların sahip olma iddiasında oldukları şeyleri– nasıl şekillendirdiği konusundaki cehaletlerinin talihsiz bir göstergesidir.

3. Kültürel deneyimsizlik. Sanatsal eğitimden mahrum kaldıkları için, birçoğu iyi bir sanatın/sanat eserinin neye benzediğini bilmiyor. Prestijin de peşine düştüklerinde, genellikle zevklerini siyasetlerinden nefret eden kişilere havale ederler ve bu kişiler onların parasını alırken aynı zamanda inançları nedeniyle hamilerini ağır şekilde yargılamayı ahlaken tuhaf bulmazlar.

Lütfen dikkat ediniz: Yukarıda da bahsettiğim gibi, elbette sanatı seven ve ona değer veren insanlar var. Tabii ki de sağ siyaset dediğimiz şey geniş bir kategori: Amerika’daki sağcı radikal karşı-elitlerin Scrutoncu muhafazakârlar, Gaulle hayranları ya da dünya çapındaki liberteryenlerle aynı olduğunu iddia etmiyorum. Yine de politik spektrum boyunca, özellikle de elit bağışçı sınıfında, benzer trendler olduğuna inanıyorum. Uluslararası seviyede de, ardı ardına gördüğümüz şeylerden temel düzeyde farklılaşmış ve sürdürülebilir bir alternatif ortaya kuracak bir ya da birkaç kuruluş hala göremiyorum.

Bu nedenden dolaydır ki, online dövünmeler bizi çok da ileriye götürmeyecek. Tam aksine, sağcı düşünürler ve liderler şu tuhaf gerçekle yüzleşmek zorundalar: gerici/ tutucu performatif tepkilerin kendisi de içinin boş olmasından endişe duydukları sanatın güncel durumu kadar boş. Verilen tepkilerin, özellikle de online çevredekilerin, sesi yükseldikçe taraftarlarının ne kadar azının sanatın neyi talep ettiğinden bihaber olduklarını açığa çıkarıyor. Azizlerin mozaiklerini ve mermer yapıları “RETVRN” feryatlarıyla geri dönüşüme sokan dijital “gelenekselciler”, küçümsedikleri avangart ve solcu kesimin merasim ve kasıntılıkları konusunda aynı fetişi sergiliyorlar.

Gustave Courbet’nin Sanatçının Stüdyosu eserinden bir detay. En sağ uçtaki Charles Baudelaire’in ve ortada duran Courbet’nin hamisi Alfred Bruyas’ın figürlerine dikkat edin.

Aaron Renn’in de dikkat çektiği, nihai paradoks şurada yatıyor: Muhafazakârların romantize ettiği, George dönemi mimarisi, küçük kent meydanları ya da zanaat atölyeleri gibi manzara ya da estetik formlar, sıklıkla kendi politik rakipleri tarafından mesken tutulup korunuyorlar. Pratikteki duruma baktığımızda, bu şeylere değer atfettiğini iddia edenler ne buna benzer yapılar inşa etmiş ne de bunu yaşatacak felsefi bütünlüğü ya da hamiliği sağlamıştır. İşte Sumantra Maitra da yakın zamandaki bir yazısında bundan bahsediyor, ona göre muhafazakâr duygu yüklü estetiğin için boşluğu “vibe’a”, sembollere ve anlamsız nostaljiye verdikleri değerin gerçekten varlığını sürdürecek kültür inşasına verdikleri değerden fazla olmasına yoruyor. Aşağıdaki bölüme canıgönülden katılıyorum:

“Özellikle yeni sağın içerisinde büyük bir kültürel boşluk var. Fakat bunun sebebi alışveriş alışkanlıkları gibi maddi sebeplerde değil, daha ziyade derinden gelen bir felsefi bakış açısından kaynaklanıyor. Hem Amerika’daki hem de Avrupa’nın belli yerlerinde yükselen popülist sağ ne yapısal ne de felsefi olarak imparatorluk, kozmopolitanlık ya da kurumsalcı bir yapıyla tasarlanmadıklarından güzelledikleri 19. ve erken 20. Yüzyılın estetiğini ve yaşamını gerektiren özelliklerden yoksunlar. Bu sırada, son yirmi yılın getirdiği kendini aşağılama politikalarının ve demografik değişimden kaynaklanan imparatorluk ve gelenekselliklerinden kopmuş, an itibariyle politik olarak umutsuzca savrulan kozmopolit liberaller hem ilerlemenin hem de ata mirasının çok daha iyi bir savunucusu görünüyor. Bu bir yargı değil, daha çok bir gözlem.”

Aynı zamanda, farklı politik yorumcular olabilecek herhangi bir devlet unsuruna karşı düşmanlık tutumunu sergiliyorlar. İlerlemeci hareketlere harcanan teşvikleri görüp, anlaşılabilir biçimde reformda sabırsızlandıklarından, devletin kategorik olarak her şeyden elini ayağını çekmesinde karar kılarken sürdürülebilir bir özel-kamu himaye ekosistemini reddediyorlar. Liberteryenler, sadece serbest piyasa ve “kişisel zevk” mantığıyla gelişemezler. Bu ayrıca devletin kültür konusunda çekimser kalamayacağı gerçeğini gözden kaçırıyor, çünkü devlet dediğimiz yaşayış biçimlerimizi sürdüren anlayışın yaşayan bir tezahürü.

Bu durum daha derindeki bir şeye ihanet ile geliyor: Sağ, kültür dediğimiz şeyi anlamıyor ve kendi zenginliği ile ne yapacağı konusunda fikirsiz. Ne yazık ki, yakın zamandaki örneklerin de bize hatırlattığı gibi, büyük zenginlik büyük zevki beraberinde getirmiyor. Elon Musk’ın devasa metal bir çatalı satın almasını ele alalım: her ne kadar 9 metre yükseklikte olsa da yine de X’in San Francisco’daki merkez binasının önünde, Jeff Koons’u anlaşılması zor kılacak bir biçimde duran bir çatal. Ya da Kanye West’in eşini neredeyse çıplak bir biçimde, adeta Rönesans portreciliğini Instagram çağındaki sapkın bir güncellemeyle sunma alışkanlığını hatırlayabiliriz. Belki de Andrew Tate’in, YMCA’in homoseksüelliğinin parodisinin sınırlarında gezen meczup maskülenist estetiği de örnek verilebilir. Ya da her sene gerçekleştirilen Met Gala’da görülen anlamsız moda deneyleri. Yahut Bezos’un giysileri. Umuyorum ki mesele anlaşılmıştır.

Elbette eğitim de burada kilit bir rol oynuyor. Elit kurumlar sanata göstermelik bir değer verdikleri zamanda bile en azından muhafazakarlığın ata mirasını koruma ve devam ettirme fikirlerini anlayan, hatta bazen de buna sempati duyan mezunlar yetiştiriyordu. Buna karşılık, sağın çoğu kesimi sanata diğer kurumlara gösterdikleri saygının aynısını gösteriyordu. Fakat bugün aynı üniversiteler ve okullar, sağa karşı sempati değil, kibir ya da en iyi ihtimalle anlayışsızlık duyan kişiler yetiştiriyorlar. Aynı zamanda da halkın sanatı destekleyecek eğitimli kısmını hem de sanatı idare edecek uzmanlar kendi içlerinden çıkıyor. Dolayısıyla, günümüzün kültürel ekosistemi hileli bir oyundan ibaret.

Yine de bu her şeyin yitip gittiği anlamına gelmiyor. Gerçekten sanattan anlayan ve onları diğerlerine de aktaran, etki sahibi olmanın beraberinde getirdiği sorumluluğu anlayan hamiler hep vardı, hala da varlar. Fakat günümüzün baştaki kültürel sınıfının sahip olduğu hakim stil ne klasik ne de avangart olarak tanımlanabilir. Bunlardan ziyade, daha çok duygusal, cafcaflı, tutarsız ve en önemlisi de orta kesimci: hem derinliğe hem de disipline alerjisi olan ama yine de orijinal gibi görünmek için umutsuz.

Politik liderler konudan tamamen uzaklaştıkça, duyulan aynı endişe büyümeye devam ediyor: Elitlerin zevki “elit olmayanın” etrafında bir araya geliyor, üst-orta sınıfı çağrıştıran herhangi bir şeye sırtını dönüyor, iyi bir zevk ve kültürün takdirine bile. Kimse bu sorundan muaf değil. Fransız cumhurbaşkanlarının eskiden bir duruş sergilemek için kültürün devamını sağlayacak yapılar (halk kütüphaneleri ya da müzeler gibi) inşa ettirmesini göz önüne alın. Nicolas Sarkozy’den beri bu gayri resmi gelenek ortadan kayboldu.

Emmanuel Macron bile, ki sanatla olan sözde iç içeliği ile gazeteciler tarafından övülür (bir konsere katıldığı sırada tuttuğu nota kağıdını hatırlıyorum, ya da 2024 Olimpiyat Oyunları’ndaki kaba ve cahil Aya Nakamura için gösterdiği vatansever tutkusunu), kendisini geri çekti. Evet, Notre-Dame’ın yeniden inşası ve Olimpiyat’ların hazırlığı her ne kadar değerli projeler olsa da (hatta biri diğerinden daha da değerli), bunlar dönemsel yani Macron’un planlamadığı dönemsel şeylerdi.

Hugo van der Goes, Portinari Sunak Panosu, 1476 ve 1470, panel üzerine yağlıboya, 253 cm x 586 cm (Uffizi Galerisi). Bruges’deki Medici Bankası’nda çalışan Tomasso Portinari, kuzeyli sanatçı Hugo van der Goes’u memleketi İtalya’nın Floransa kenti için İsa’nın doğumunu gösteren devasa bir sunak panosu yapması için görevlendirdi. 1483’te Santa Maria Nuova hastane kilisesinde sergilendiğinde büyük bir sansasyon yarattı. Portinari’nin kozmopolit sofistikeliğini yansıtırken, Floransa sanatının yönünü de büyük ölçüde etkiledi.

Curtis Yarvin’le geçtiğimiz günlerde hamilik hakkında sohbet ettiğimizde konuyu iyi açıkladığını düşündüğüm gayet iyi bir metafor kullanmıştı. Az çok şöyle bir şeydi: sağ cenahın liderleri hayırseverliğin nüfuz dünyasını bir şarap tadım kulübü gibi görüyorlar. Bazıları hiç bu işlere bulaşmak istemezken bazıları da arada sırada eğlencesine tadıma katılıyor. Politik rakiplerinin şaraba doymayan yüksek işlevsellik gösteren alkolik olduklarından bihaberler. Bunun bir kısmı tat alma duyunu keskinleştirmekle ilgili olsa da büyük bir kısmı kültürel üretimin araçlarını kontrol etmek: kadehleri daima dolup taşmalı. Buna karşı koymak için de birkaç tadım seansına katılıp evinin rahatlığına geri dönemezsin. Senin kadehlerin de dolup taşmalı.

Dolayısıyla, sağ görüşteki insanlar çok daha sınırlı kullanışlılığı olan yamalı bir dünya görüşüne sahip olma eğilimindeler. Önemli olarak, ki buna da The Critic’te çıkacak bir yazımda değineceğim, burada var olan ve yeterince konuşulmayan bir psikolojik boyut var. Ego ve kimlik, diskuru domine ediyor ve her ne kadar sağ bu noktadan solu devamlı vurmaya devam etse de çuvaldızı kendine batırmakta başarısız oldu. Tam tersine, sağın rakiplerine karşı koyacak tutarlı bir kültürel stratejisi bulunmamakta. Onlarca yıllık işlevsizlik sonrasında, birçoğu fikirlerini bir fikirden ziyade altkültürün bir üyelik veya statü sembolü gibi görüyor. Bu fikirlere karşı gelmekse artık bir fikre karşı gelmekten ziyade bir kimliğe saldırıda bulunmak oluyor. Tartışma, mantıkla yapılan bir diyalog, sohbet ya da plan değil, kişisel bir saldırı olarak görülüyor. Sonuç olarak bu konular artık sadece insanların kendilerinden bahsetmek için kullandıkları birer araç olmaktan çıkıp, kendileri hakkında olan bir tartışmaya dönüştü.

Ne yazık ki sol aynı güç iştahıyla karşılaşmadığı sürece bu oyunu daha iyi oynamaya devam edecek. Ama yine de sağ burada ihtiyaç duyulan şey konusunu yanlış anlamamalı. Progresif cahillerin yaratıcılık ve sanat yaratımı üzerinde kurduğu kalenin kuşatması “Sağ Sanat’ı” sipariş etmekten geçmiyor. Bundan ziyade, sanatın derinden gelen gücünü anlayan insanları akıllıca desteklemekten ve bunu yalnızca bir politik bir laf salatasına indirgememekten geçiyor.

Konu hakkında yazdığım yazıya gelen bir yorumdaki okuyucunun bahsettiği gibi, Sağ kültürel açıdan tamamen bir boşluktan başlamıyor. Mesela Birleşik Krallık’ta yer yer hamilik konusunda hala ciddi olarak çalışanlar var. Mesela üniversite koroları hala yeni eserler istiyor (özellikle, 3. Charles’ın taç giyme töreni muhteşem bir eserdi, özellikle de Debbie Wiseman’ın eserini beğendim); Glyndebourne hala sapasağlam duruyor; değerli vakıflar ciddi sanatçılar için gelir kapısı olmaya devam ediyorlar, tıpkı Continuo Vakfı’nın erken dönem müziği için yaptığı gibi; patreon modelleri Samuel Andreyev gibi büyük zihinleri fonluyor. Dahası, hamilik sınırlarının dışında edebiyat yayıncılığı dünyasında iyi liderler müthiş şeyler gerçekleştirmeye devam ettiğinin örneklerini verebiliriz.

Gentile Bellini, San Marco Meydanı’nda Geçit Töreni, 1946, tuval üzerine sulu boya.

Medeniyeti kuran şey hiçbir zaman yakınmalar olmamıştır. Devamlılık ve güzellikten bahsedenler ciddiye alınmak istiyorlarsa bir zamanlar sanatı yaratan sabır, güzeli çirkinden ayırma ve cömertlik gibi alışkanlıkları yeniden kazanmaları gerekiyor. Hamilik duygusal olan için bir hobi değildir; şeylerin kalıcılığına olan inancın bir eylemi, bir tür sorumluluktur. Sol, aşırılıklarına rağmen, hayal gücünün yatırım gerektirdiğini anlıyor. Sağ hala kendi yorumculuğunu bir kültürel sınıf olmakla, duyduğu nostaljiyi de bir planla karıştırıyor. Daha da kötü senaryolarda, hayal gücünden yoksun ve sabırsız olan basitçe etrafı yıkmaya çalışacak ve rakibinin daha da saçma bir şeyle yıktığı alanı doldurması için bir gedik açtığının farkına çok geç varacaktır.

Yazar: Lola Salem

Çevirmen: @turkishlprchn

Editör: Fahri Tüfenktürk

Baskın görüş, kendimizden ziyade çevremizi değiştirerek evrimleştiğimiz yönündedir; genetik evrim yerini kültürel evrime bırakmıştır. Örneğin, soğuğa giysiler giyerek veya ateş yakarak “uyum sağlarız”. Kültür, çok çeşitli koşullarda yaşamamıza olanak tanıdığı gibi bizi de buna göre çeşitlendirmiştir. Evet, biz de şekil, renk ve boyut bakımından çeşitlendik; ancak bu farklılıklar önemsizdir.

Şimdi ise bu görüş, insan genetik evrimi üzerine yapılan iki çalışma tarafından sorgulanıyor. Her iki çalışmada da araştırma ekipleri, insan genomunda yeni SNP’lerin (tek nükleotit polimorfizmleri1) ne kadar hızlı ortaya çıktığını hesaplayarak evrimsel değişimin hızını ölçtüler. İki ekip de aynı sonuca vardı: Kültürel evrim, genetik evrimin yerini almadı ya da onu yavaşlatmadı. Aksine, kültürün giderek artan önemi, insan genomunun daha hızlı evrimleşmesine yol açtı.

İlk çalışma, Wisconsin Üniversitesi’nden antropolog John Hawks tarafından yürütüldü. Çalışmada iki ana bulgu elde edildi.

Avcı-toplayıcılık yerini tarıma ve diğer kültürel değişimlere (yerleşik yaşam, kasaba ve şehirlerin büyümesi, sosyal karmaşıklığın artması) bıraktığında, genomdaki değişimler yüz kattan fazla hızlandı. Üstelik genetik evrimin bu yüksek hızı, yazılı tarihin oldukça ileri dönemlerine kadar devam etti ve Afrika’da 8.000, Avrupa’da ise 5.250 yıl önce zirve noktasına ulaştı.

Genetik evrim, insanların Ekvator’dan Kuzey Kutbu’na kadar yayıldığı bir dönemde hızlanmaya başladı. Bu hızlanma, insanların yeni doğal ortamlardan ziyade, giderek çeşitlenen kültürel ortamlara uyum sağlamasından kaynaklanıyordu. Artık sadece yeni yerlere uyum sağlamıyorlardı, eskiden bulundukları yerlerdeki yeni yaşam biçimlerine de uyum sağlıyorlardı.

Sonuç olarak, kültürel değişimin hızlanması genetik değişimi gereksiz kılmak bir yana, daha çok gerekli kıldı. Bu iki evrim biçimi, biri diğerini ileriye taşıyarak birbirini tamamladı.

Genetik değişim hızı, aslında yukarıda belirtilen 8.000 ve 5.250 yıl öncesinden daha geç bir tarihte zirveye ulaşmış olabilir. Bu hız arttıkça, adaptif (uyum sağlayan) ve adaptif olmayan genetik değişimleri birbirinden ayırmak da bir o kadar zorlaşmaktadır. Uyum sağlayan değişimlerin giderek daha büyük bir kısmı, rastgele mutasyonların oluşturduğu arka plan gürültüsünün ancak biraz üzerine çıkabilmektedir. Eğer bu gürültüyü filtrelerseniz, yakın dönem evriminin de büyük bir kısmını elemiş olursunuz.

Bu tür bir çalışma, yakın dönem evrimini yansıtma konusunda başka bir açıdan daha yanlılık taşır. Yalnızca günümüz insan topluluklarının sınırlı bir kısmından elde edilen verileri kullanır. Dolayısıyla, ilk insanlardan günümüze doğru ilerledikçe, insan türünün tamamında meydana gelen evrimsel değişimin giderek daha az bir kısmını saptayabilirsiniz.

Şöyle açıklayayım: John Hawks verilerini, on bir gruptan örnekler içeren HapMap2 projesinden aldı. Bu gruplar şunlardır: Kuzeybatı Avrupa kökenli Amerikalılar, Toskanalılar, Han Çinlileri, Çin asıllı Amerikalılar, Japonlar, Meksika asıllı Amerikalılar, Guceratlılar, Afrika kökenli Amerikalılar, Luhyalar, Masailer ve Yorubalar.

Bu on bir grup ve diğer tüm insanlar, yaklaşık 100.000 yıl önce Doğu Afrika’da bir yerlerde yaşamış olan kurucu bir gruptan türedi. Bu grup büyüyüp Afrika’nın ötesine yayıldıkça yeni gruplara ayrıldı; bu gruplar da sırasıyla daha da yeni gruplara bölündü. Zamanla, bu grupların giderek artan bir kısmı, söz konusu on bir HapMap grubunun doğrudan atası olmayacaktı. Sonuç olarak, bu grupların geçirdiği evrimsel değişim HapMap verilerinden çıkarılamaz. Bu sorun sadece HapMap’e özgü de değildir; günümüz insan topluluklarının tamamını içermeyen her veri setinin ortak sorunudur.

Öyle görünüyor ki, türümüz son on bin yıl içinde, geride bıraktığı bir milyon yıla kıyasla çok daha fazla genetik değişim geçirmiştir. İnsan evrimi, istikrarlı bir şekilde ilerleyen düz bir çizgi olmamıştır. Aksine, üstel bir eğri çizmiştir.

@nope01s.astroHuman technological development is crazy. #NASA #astronomy #moon #apollo11 #technology

Tiktok failed to load.

Enable 3rd party cookies or use another browser

Bu tür bir çalışma, yalnızca yakın dönem evrimini değil, erken dönem evrimini yansıtma konusunda da yanlılık taşıyabilir. Bir seçilim olayı, bağlantı dengesizliğinin (farklı SNP varyantlarının birbiriyle ne ölçüde ilişkili olduğunun) bozulma hızı ölçülerek tarihlendirilir3. Dolayısıyla, eğer bağlantı dengesizliği zaten tamamen çözülmüşse, erken dönem olayları gözden kaçabilir.

Gözden kaçan bu seçilim olaylarını saptamak için daha büyük ve daha yoğun bir veri seti kullanmayı deneyebilirsiniz. Nitekim Hawks ve çalışma arkadaşları, HapMap’in orijinalinin iki katı büyüklüğünde bir versiyonunu kullandılar. Ancak veri boyutundaki bu artış, erken dönem olaylarının sayısında yalnızca marjinal bir artış sağladı. Araştırmacılar, ‘80.000 yıl öncesine kadar uzanan olayların çoğunun saptandığı’ sonucuna vardılar (Hawks vd., 2007, s. 20754).

Yukarıdaki bulgular, ilk olarak 2023 yılında duyurulan ve nihayet geçen yıl yayımlanan bir çalışma tarafından kısmen desteklenirken, kısmen de sorgulanıyor. Bu çalışma, Vrije Universiteit Amsterdam’dan genetikçi Ilan Libedinsky tarafından yürütüldü.

Tıpkı Hawks ve çalışma arkadaşları gibi, o ve ekibi de geçmişteki farklı dönemlerde evrimsel değişimin hızını hesaplamak için SNP’leri kullandı. Ancak Hawks ve ekibinden farklı olarak, HapMap’in üç katından daha büyük olan İnsan Genomu Tarihlendirme4 (HGD) veri setini kullandılar. Ne yazık ki, verilerini etnik veya coğrafi kökene göre kontrol etmediler.

Libedinsky ve ekibi ayrıca, zihin veya beden üzerinde somut fenotipik etkileri olan SNP’lere odaklandılar. Ardından, zihin ve bedenin en çok evrimsel değişime uğrayan alanlarını saptadılar. Çalışmada üç temel bulgu öne çıktı.

İnsan evrimi iki hızlı değişim evresi geçirmiştir. Birinci evre günümüzden 2,4 milyon ile 280.000 yıl öncesini kapsıyordu ve yaklaşık 1,1 milyon yıl önce zirveye ulaştı. İkinci evre ise 280.000 ile 1.700 yıl öncesini kapsıyordu ve yaklaşık 55.000 yıl önce zirve noktasına ulaştı.

İkinci evrede üç alanda hızlı evrimsel değişim yaşandı. Önem sırasına göre bunlar: görme, zihinsel işlevler ve besin emilimi, sindirimi ve depolanmasıydı. Metabolizma, iskelet gelişimi ve bağışıklık sistemindeki evrimsel değişim ise çok daha kısıtlıydı.

Neokorteksteki evrimsel değişim, ortalama olarak, beynin diğer bölgelerindeki evrimsel değişime kıyasla daha yakın zamanda gerçekleşmiş gibi görünüyor.

Tıpkı Hawks ve ekibinin araştırması gibi, bu çalışma da yazılı tarihe kadar uzanan yakın zamanlı, hızlanmış bir evrimsel sıçramaya işaret ediyor. Ancak bu çalışma, söz konusu yakın dönem sıçramasının çok daha erken başladığını ve daha erken zirveye ulaştığını gösteriyor. Öyle ki bu zirve, tarihi çağlardan çok önce, modern insanın Afrika’dan dışarı yayıldığı dönemlerde gerçekleşiyor.

Bu uyuşmazlığın nedeni, kullanılan veri setlerinin farklı olması gibi görünüyor. Hawks ve ekibinin veri seti çok daha küçük olmasına rağmen, çeşitli insan grupları arasında eşit olarak dağıtılmıştı: Avrupa kökenli iki, Doğu Asya kökenli üç, karma Avrupa/Amerikan Yerlisi kökenli bir, Güney Asya kökenli bir ve Afrika kökenli dört grup. Dolayısıyla bu veri seti, insan gen havuzunun dengeli bir kesitini ortaya koyuyor.

Buna karşılık, Libedinsky ve ekibinin verileri çoğunlukla Avrupa kökenli insanlardan oluşuyordu (Hawks, 2023). Dolayısıyla bu veriler, insan gen havuzunun dar bir kesitini sunmaktadır. Üstelik bu araştırmacılar, insanlığın Afrika’dan çıkışından sonra farklı coğrafyalarda izlediği güzergahları da incelememişlerdir.

Eğer bir SNP veri seti coğrafi açıdan yeterli temsiliyete sahip değilse, insanlığın yalnızca günümüzden yaklaşık 50.000 ila 60.000 yıl önce Afrika’dan yayılmaya başladığı döneme kadar güvenilir veri sunabilir. Bu tarihten itibaren veriler, insan gen havuzunun giderek daralan bir kısmından gelmeye başlar. Dolayısıyla genetik evrim, 55.000 yıl önce zirveye ulaşmış gibi görünür. Ancak bu ‘zirve’ aslında yanıltıcıdır.

Bu makaleyi hazırlarken John Hawks’a Libedinsky ve ekibinin çalışması hakkındaki düşüncelerini sordum. Kendisinin düşünceleri, kısmen benimkilerle örtüşüyor:

• Metodolojide, yakın zamanda gerçekleşen adaptif değişimlerin aleyhine işleyen bir yanlılık söz konusudur. Bu tür değişimlerin popülasyonda görülme sıklığı genelde daha düşüktür ve bu nedenle, adaptif olmayan rastgele mutasyonların oluşturduğu arka plan karşısında saptanmaları daha güçtür. Sonuç olarak, somut fenotipik etkileri olan yakın dönem mutasyonlarında gözlemsel bir ‘eksiklik’ ortaya çıkar.

• Veri seti ağırlıklı olarak Avrupa kökenli bireylerden oluşmaktadır. Bu durum, yakın dönem insan evriminin büyük bir kısmını, hatta belki de büyük bir çoğunluğunu kapsam dışında bırakmaktadır.

Hawks, yakın dönem genetik evriminin en azından kısmen arkaik insanlardan (Neandertaller ve Denisovalılar) gelen gen geçişiyle tetiklendiğine dair kanıtlar görüyor. Ona göre böylesi bir gen akışı, 1,1 milyon yıl önce zirveye ulaşan ilk hızlı genetik değişim evresini açıklayabilir.

Buna katılmıyorum. İlk zirve; insanların, Neandertallerin ve Denisovalıların ortak atalarında meydana geldi. İnsan atalarının, Neandertal ve Denisovalı atalarından ayrışması ise ancak daha sonra, günümüzden 800.000 ila 500.000 yıl öncesine rastlayan bir dönemde gerçekleşti. Dolayısıyla bu hızlı genetik evrim sıçraması arkaik bir yan kolda değil, doğrudan kendi ata soyumuzda yaşanmıştır.

Hawks, atasal Homo soyunun 0,9 ila 1,5 milyon yıl önce popülasyon boyutunda yaklaşık %50’lik bir küçülme yaşadığında genetik çeşitliliğinin büyük bir kısmını kaybettiğini öne sürmek için Chad Huff ve ekibinin bir makalesine atıfta bulunuyor. Bu genetik çeşitliliğin bir kısmı, daha sonra Neandertaller veya Denisovalılar ile melezleşme yoluyla insanlara geri dönmüş olabilir. Olabilir, ancak ben bundan şüpheliyim. Unutmayın ki insan-Neandertal ayrışması, popülasyondaki bu daralmadan çok daha sonra gerçekleşti. Dolayısıyla, genetik çeşitlilikte yaşandığı varsayılan bu kayıp telafi edilemez olmalıydı ve Neandertal/Denisovalı soyunda muhafaza edilmiş olmamalıydı.

@br_ai_dedNeanderthals - They saw me… and my PHONE 😨 POV: You accidentally alert the Neanderthals… and they see your phone! One of them touched the screen — he saw his reflection and freaked out! #CaughtOnCamera #POV #StoneAge #Neanderthal #AdventureShort #RealisticVFX #HistoryReimagined

Tiktok failed to load.

Enable 3rd party cookies or use another browser

Popülasyon boyutundaki bu küçülmenin, 2,4 milyon ila 280.000 yıl önce yaşanan ilk hızlı genetik evrim sıçraması sırasında gerçekleşmiş olması oldukça ilginçtir. Efektif popülasyon boyutunun 14.500-26.000 aralığından 8.100-8.750 bireye düştüğü o dönemde, genom olağandışı bir hızla evrimleşiyordu. Daha küçük popülasyonların, evrimin yararlanabileceği daha az genetik çeşitlilik barındırmaları nedeniyle evrimsel değişim potansiyellerinin de daha düşük olduğunun dile getirildiğini sıkça görürüm. Peki ama bu ne kadar doğru? Evrimsel biyolog Ernst Mayr tam aksi bir görüşü savunuyordu:

Türleşme hızına açık ara en büyük katkıyı sağlayan faktör, popülasyon boyutudur. Milyonlarca bireye sahip bir türün gen havuzu öylesine devasa boyutlardadır ki, bir genin başka bir alelle yer değiştirmesi çok yavaş bir süreçtir ve iyi dengelenmiş bütün bir epistatik sistemin bir diğeriyle yer değiştirmesi neredeyse imkansızdır. Dolayısıyla, büyük popülasyonlara sahip türler, evrimsel açıdan bakıldığında son derece durağandır. (Mayr, 1970, 348-349)

John Hawks’un başlıca eleştirilerinin çoğuna katılıyorum. İkincil eleştirilerine gelince; bunlar çoğunlukla laf kalabalığından ibaret, hatta bazen o kadar bile değil. İnsan, her ne kadar çalışmanın kendisiyle ve sonuçlarıyla büyük ölçüde hemfikir olsa da, Hawks’un kendini bu araştırmadan ve bulgularından uzak tutmaya çalıştığı izlenimine kapılıyor.

Libedinsky ve ekibi çok daha büyük bir veri seti kullandı ve bu sayede yaklaşık 1,1 milyon yıl öncesine dayanan daha eski bir hızlı evrim zirvesini tespit edebildi. Ancak coğrafi veya etnik köken bağlamında bir kontrol sağlamadıkları için, insanların yalnızca tüm dünyaya değil, aynı zamanda yeni kültürel çevrelere de yayıldığı son 50.000 ila 60.000 yıl içindeki evrimsel değişimi inceleyemediler.

Peki, bu yakın dönem evrimsel değişim tam olarak neydi? Bu değişimin ne kadarı zihinsel işlevlerde yaşandı ve ne kadarı diğer özelliklerde meydana geldi?

Şurası kesin: Genetik evrimdeki yakın dönem ivmelenmesi gerçekti. Eğer bu, metodolojideki bir tür hata olsaydı, sadece birkaçı değil, insan biyolojisinin tüm alanları aynı hızlanmayı gösterirdi. Zihinsel işlevler de iskelet gelişimiyle aynı hızda evrimleşmiş olurdu. Yakın dönem insan evrimi, görünüşe göre nispeten az sayıdaki yetenek ve kapasitede meydana gelen değişimler tarafından yönlendirilmiş.

Evet, insan evrimi gerçekten de hızlandı; üstelik bunu doğadan ziyade kültürün getirdiği zorluklara yanıt vermek için yaptı.

Yazar: Peter Frost

Çeviri: Ulughbegsaurus

Yazının orijinali:

Aporia

Human evolution didn't slow down. It accelerated

Written by Peter Frost…

Read more

5 months ago · 113 likes · 19 comments · Aporia

Kaynakça

Hawks, J. (2023). Did two pulses of evolution supercharge human cognition? John Hawks Weblog, May 15.

https://johnhawks.net/weblog/did-two-pulses-of-evolution-supercharge-human-cognition/

Hawks, J., Wang, E. T., Cochran, G. M., Harpending, H. C., and Moyzis, R. K. (2007). Recent acceleration of human adaptive evolution. Proceedings of the National Academy of Sciences (USA), 104, 20753-20758. https://doi.org/10.1073/pnas.0707650104

Huff, C.D., Xing, J., Rogers, A.R., and Jorde, L.B. (2010). Mobile elements reveal small population size in the ancient ancestors of Homo Sapiens. Proceedings of the National Academy of Sciences (USA), 107, 2147-2152. https://doi.org/10.1073/pnas.0909000107

Libedinsky, I., Wei, Y., de Leeuw, C., Rilling, J., Posthuma, D., and van den Heuvel, M.P. (2023). Genetic timeline of human brain and cognitive traits. February 6. bioRxiv https://doi.org/10.1101/2023.02.05.525539

Mayr, E. (1970). Populations, Species, and Evolution. Cambridge (Mass.): Belknap Press.

Oscar’lardan bir hafta önce Timothée Chalamet katıldığı bir talk show’da, yaşamaya devam etmek için seyirci dilenmeye muhtaç olan, kimsenin umursamadığı opera veya bale gibi alanlarda asla çalışmak istemeyeceğini, insanların filmlerine istekli bir şekilde gelmelerini tercih ettiğini, söyledi. Tabii bunu dediği gibi “uluslararası kamuoyunun” görgülü, iyi eğitimli ya da öyle olmaya çalışan her mensubu kendisini kınadı, ilkokul öğretmeni edasıyla “Ah hiç senden beklemezdik bunu Timothée’cim, yakıştı mı şimdi? Bi de Oscar’lardan hemen önce...” şeklinde “paylaşım” yaptılar, demeç verdiler. Olay medya ve internet tepkileri ile bitmedi bu sefer; bu güzide “uluslararası kamuoyunun” akademi ödüllerinde toplanan crème de la crème’i canlı yayında Timothée’nin bu çocukça, acemice görüşleri ile dalga geçme fırsatını buldu ve başrol olduğu film Marty Supreme, aday olduğu hiçbir ödülü kazanamadı… (bağlantılı olduğunu ima etmiyorum, bağlantılı değil)

Timothée’ye parmak sallayan demeçlerin ortak noktası duygusallık. Bir örnek: The Guardian’a yazan opera sanatçısı Sean Tester, operanın savaşlar, salgınlar ve nice badireler atlattığını, sinemanın aksine editing’in mümkün olmadığını ve sadece onlarca yüksek eğitimli bireyin insanüstü emekleri sayesinde ortaya çıkabileceğini yazmış ve bu sebeplerle operanın asla ölmeyeceğine kanaat getirmiş. Okuyucular Bu talihsiz açıklamanın ne kadar aptalca olduğunun farkındadır diye düşünüyorum. Diğer uyduruk eleştiriler ile sizi meşgul etmeden asıl konuşmak istediğim konulara gelmek istiyorum. Sahne sanatlarının, özellikle operanın ve ilintili olarak da klasik müziğin günümüzde indirgendiği konum, bu dönüşümün sebepleri ve tarihçesi, statü mastürbasyonu bağımlısı şarlatanlar ve onların kapital dışı kalmış şakşakçılarından ziyade gerçek müzikseverler tarafından 100 seneyi aşkındır inceleniyor; Timothée’nin çıkışı asla ve asla yeni bir tartışma değil. Yazımı akademi sosu ile bulamak istemiyorum ama argo tarzımı hor gören bazı okuyucularımın 2 dakikalık sabrını kazanmak için Adorno’yu alıntılamama izin verin. 1977 tarihli Müziğin Sosyolojisine Giriş adlı müthiş kitabının operaya ayrılmış bölümünden bir pasajı paylaşmak istiyorum:

“İster Müzikal ister estetik açıdan bakılsın, operatik formun artık köhne (obsolete) olduğu izleniminden kaçınmak mümkün değildir. Yirmilerin sonu ve otuzların başındaki Büyük Buhran sırasında insanlar operanın krizinden, diğer her şeyin krizinden söz eder gibi söz ettiklerinde, bestecilerin Wagner veya Strauss tarzında daha fazla opera yazmaya isteksiz oluşunu, ekonomik olarak zor durumdaki seyircinin genel grevi ile ilişkilendirmek, haklı olarak, tereddüt etmediler. Otuz yıl önce operanın “modası geçmiş” olduğu yargısını doğuran şey, yalnızca onun biçimler dünyasına duyulan bir bıkkınlık değildi; buna, müzikal gelişmeler karşısında daha kendi döneminde bile eski tınlayan Schreker gibi geç dönem dramatik müzik ürünleri de dahildi. Asıl ortaya çıkan kavrayış şuydu: üslup, içerik ve tutum bakımından opera, dışarıdan gösterişli görünen biçimini ve gerektirdiği ölçüsüz masrafı meşrulaştırabilmek için hitap etmek zorunda olduğu insanlarla artık hiçbir ortak noktaya sahip değildi.

O günlerde bile seyirci, operanın stilizasyonunun talep ettiği antirasyonalizm ve antirealizm düzeyine artık ayak uyduramıyordu. Sinemada her üniformanın ve her telefonun gerçekliğine dikkat ederek izlemeye alışmış bir insan zihni için, operalarda sunulan olasılık dışı durumlar —kahraman bir makinist olsa bile— kaçınılmaz olarak saçma görünüyordu.”

Opera, çeşitli sahne sanatları ve klasik müzik diye adlandırdığımız Batı sanat müziği 20. yüzyıl başından 2. Dünya Savaşı’na kadarki sürede içeriği, tarzı, kitlesi dahil her cephesiyle ciddi bir değişim geçirdi. Modernite öncesinde opera halkın —bilet alabilen— her kesimini kendine çeken, oldukça popüler, sınıflararası bir eğlence türüydü. Meşhur aryaların işçiler, öğrenciler tarafından ıslıkla çalındığını duymak hiç de absürt bir şey değildi. Operatik müzik ve hikâyeler gündelik yaşamın o kadar içindeydi ki amatör bandolar parklarda ünlü operaları “parodi” türünde, yani komik, abartılı, bazen de saçma şekilde sergilerlerdi; onları dinleyenlerin parçaların esasını bildiğine güvenerek yaparlardı bunu. Operanın günlük yaşantı ile iç içe ve sterillikten gayet uzak olduğunun diğer bir örneği: Amerikalı favori soprano Adelina Patti, The Barber of Seville operasında düzenli olarak “Home, Sweet Home” şarkısını araya eklerdi ve bu, izleyiciler tarafından büyük bir coşkuyla karşılanırdı. Müzikolog Alexandra Wilson’ın özetlediği gibi: “Bir zamanlar opera popüler kültürdü.”

Opera aynı zamanda, bir karınca yuvasını andıran günümüz toplumunda eksikliğini çok hissettiğimiz “forum” işlevini de sağlıyordu. 19. yüzyıl İngiliz aristokratlarından Mary Shelley, Milano’nun La Scala’sı hakkında bakalım neler yazmış: “La Scala esasen herkes için evrensel bir oturma odasıydı… her türlü ticaret parterde yürütülürdü”; öyle ki bu gürültü içinde yalnızca “melodinin kırıntıları” duyulabiliyordu.

Bunu operanın, sahne sanatlarının ve klasik müziğin her zaman “herkes için” olduğu anlamında söylemiyorum. Demokratik olmayan tarafları kesinlikle daha baskındı.. zira Avrupa müziği geleneğinin zirvesiydi. Ancak demokratik tarafları basitleştirme yolu ile erişilebilir kılındığı için değil, o dünyanın kültürel dokusunda yüksek sanat ile gündelik hayat kesinkes ayrı odalara hapsedilmediği için ortaya çıkarabiliyordu. Bir aryayı ıslıkla çalan işçi, eserin kontrpuan mimarisini kavramıyordu elbette; kavraması da gerekmiyordu. Yine de bu içiçe geçmişlik muhakkak sanatın etki alanını genişletiyor ve sanatçıyı da teşvik ediyordu.

Bu oldukça kısa ve kompakt örnekler umarım operanın müzeye kaldırılmadan önce ne olduğu hakkında kafanızda bir şeyler canlandırmıştır, ancak yazımın esas amacı bunlar değil. Hele hele operanın ve klasik müziğin kabuk değiştirme süreci listelerden ve kısa paragraflardan daha fazlasını hak ediyor. Bunları esas olarak günümüz ile eskinin kontrastını kullanarak şarlatanların ve günümüz “elitlerinin” absürt, çağdışı alışkanlıklarını, bu alışkanlıklardan doğan içi boş kibirli reflekslerini ifşa etmek, onlarla dalga geçmek için yazıyorum.

Klasik müzik ile bu saldırıya devam edelim. Orta-üst sınıf ailenin çocuğuna müzik eğitimi vermesi, bu sınıfların harcanabilir gelire sahip olmaya başladığı 1800’lerin ortalarına dayanıyor. 19. yüzyılın ortalarında orta-üst sınıf bir aileye doğmuş bir Avrupalıyı inceleyelim: boş zaman aktiviteleri olarak, gerek kültürel sermayenin getirdiği statü gerek “yüksek erdemler”, enstrüman çalmayı ve klasikleri okumayı teşvik ederdi; bu alışkanlıklar hayatın her noktasındaki akranlarınız tarafından da paylaşılırdı. Ortak sosyal alanlarda akademisyenleri, şairleri ve sanatçıları bulabilirdiniz; uzaklarda fakültelere ve tatmin edici olmayan maaşlara hapsolmuş şekilde yaşamıyorlardı ve bu alanlarda (Paris’in salonları, Viyana’nın kafeleri) herkesin paylaştığı kültürel kanon hakkında konuşabilmek bir etiket, sosyal bir beceriydi. Burayı yanlış anlamayın: bu eski insanlar da dedikodu yapar, bel altı şakalaşır, yan masayla flörtleşirdi; ancak bu sosyal sermaye, hayatın her noktasında sosyalleşirken kullanabileceğiniz bir birikimdi, bir işlevi vardı ve düzenli şekilde farklı zihinler tarafından stimüle ediliyordu.

Hadi şimdi bu güzel resmi bozalım ve boklu 21. yüzyıldan bahsedelim; çürüme çok daha erken başladı gerçi ama 2001’liyim ve anekdotal silahlarımı kuşanmak istiyorum. 1000’de 5. Bu oran, ufak yaşında klasik müzik eğitimine başlayan ve ileriki yaşlarında bu birikimini veya yeteneğini ilerleten, bırakmayan, en kötü ihtimalle iyi bir dinleyici olarak kalan insanların; 13 yaşındayken babasına ona 8 yaşındayken aldığı piyanoyu sattıran ve lise yıllarını Travis Scott, Drake veya daha kötülerini dinleyerek geçiren, müziği arka plan veyahut “araba kullanma” sesi olarak kullanan insanlara oranı.

21. yüzyılda orta-üst sınıf bir aile, hele hele Türkiye’de, çocuğuna neden piyano dersi aldırır? Çünkü para kazanmıştır, çünkü televizyonda zengin ve güzel insanların çocuklarına piyano dersi aldırdığını görmüştür; ebeveyn olarak müzikle alakası yine statü kovalamacasından ibaret olsa bile bunu pek düşünmez çünkü çocuğunun “elit” olmasını ister. Bunlar kötü duygular değil, bu insanlara saldırmak için gerçekten bir motivasyonum yok, bunları sadece —tekrar ediyorum— klasik müziğin günümüzde indirgendiği konumu netleştirmek için söylüyorum; bale, opera, klasik müzik, her neyse, hepsi tarih öncesi, hiçbiri günümüz toplumunun hassasiyetlerine, fizyolojisine, tercihlerine uygun değil. Örneğin Beethoven ve Rachmaninov gibi dehaları müthiş melodiler ve evrenler yaratmaya teşvik eden bu büyük müzik geleneğinin mabedinin, yani senfoni salonlarının şu anki en büyük işlevi, ucundan para kazanmaya başlamış insanların ilk “larp” durağına, orta-üst sınıf ailelerin çocuklarının “ilk kültürel deneyimine” dönüşmesi bu sanatın ne kadar out-of-place bir yerde olduğunu gösteriyor. Bu bestecilerin büyüklüğü ile seyircilerin ve hatta yaşadığımız dünyanın kopukluğunu da göz önüne aldığımızda güzel hiçbir şey hissedemiyorum. Doğal ortamlarından koparılan, yani ona ihtiyaç duyan yüksek zevk sahibi kitlesini kaybeden klasik müzik ve dolayısıyla sahne sanatları... opera (bunlardan biri hakkında konuşurken hepsi için geçerli olduğunu düşünün) belki 80 senedir müzeye kaldırıldılar, akademiye hapsoldular. Daha 1900’lerin başından itibaren bile opera üretiminin azaldığını ve salonların “klasiklere” yöneldiğini biliyoruz; klasik müzik için tercih edilen eserler çağdaş olmaktan uzaklaştı ve tarihsel yeniden canlandırmalar, “gelenekleri korumak” tercih edilir oldu. Batı sanat müziği enstitüleri bu bakımdan müzelerden farksız; kendilerini uzun süredir, yaşayan, nefes alan bir kültür yerine eskiyi mumyalamaya adadılar. Opera bunun belki en vahim örneği.

Sıkıcı bir insan olsaydım size opera, bale ve klasik müzik konserlerinin son 80 senelik yüzde 90’lara varan (bazen daha fazla) seyirci kitlesi düşüşünü anlatabilir, devlet yardımları olmadan hepsinin yok olacağından bahsedebilirdim. Ama bence bunlar liberteryen falan diye adlandırabileceğiniz, haklı olmayı ve sayıları seven, arzusu az insanların girişeceği yöntemler olurdu. Ben hayal gücünüzü ve bahsettiğim tezatlıkları kullanarak belki de son birkaç yüz yılın en cahil ve zevksiz elitlerinin —ve onların ayak takımının— inançlarının putperestlikten farklı olmadığını göstermek istedim. Timothée’ye parmak sallayanlar operayı sevmiyorlar, o salonları en fazla görünmek için dolduruyorlar, konserden önce sarhoş oluyorlar veya ketamin kullanıyorlar. Yapımcılarından rol dilenmek veya sikmek istedikleri “gelecek vaat eden” genç aktrislere kültürlü olduklarını sinyallemek için ordalar. En azından bu şarlatanların somut hedefleri var. Daha kötüsü ayak takımı — hayatında bir kere olsun bu sanata kulak vermemiş, ama neredeyse dini bir saygıyla müzecilerden taraf tutan, sosyal medya yorumları ile aynı LARP ve sinyalleme yarışına giren insanlar. Okuduğunuz için teşekkürler.

RitalinStud

2022’de ChatGPT’nin ortaya çıkması ile birlikte, yapay zeka teknolojileri genel nüfus düzeyinde son kullanıcının doğrudan erişebileceği bir arayüze sahip oldu. Siri, Alexa gibi asistanlar önceden kısıtlı olarak var olsa da ChatGPT’nin başı çektiği bir grup araç hiç olmadığı kadar genel nüfusun dikkatini çekecek bir noktaya gelerek, toplum içinde adlarını duyurmaya başladı. Sokaktaki insanlara sorsaydık, bu teknolojinin 2022’de icat edildiğini beyan edecek insan sayısının hiç de azınlık olmayacağını belirtme cüretini gösteriyorum (küçük bir Twitter araması bile bunu ortaya koyuyor). Aslen bu teknolojiler 1950’lerden beri uygulanıyor olsa da; şimdiye kadarki örnekleri ya farklı özel senaryolar için son kullanıcı kitlelerine ulaşmaktaydı, ya kapalı olarak araştırma-geliştirme amaçlı kullanılmaktaydı, ya da autocorrect-reklam-sosyal medya algoritmaları gibi örneklerde genel nüfusun pasif bir konumda kaldığı durumlarda gözlemleniyordu. Bu hızlı teknolojik atılım, pratik faydalarının yanı sıra her balon gündem döngüsünde olduğu gibi, gerçek dışı beklentileri ve birçoğunun yanlış olduğunu yakın zamanda göreceğimiz ticari kararları da beraberinde getirdi.

Teknoloji dünyası elbette bu tarz döngülere yabancı değil: Blockchain, Dotcom, üç boyutlu yazıcılar, IoT, NFT, Metaverse, Big Data… Bazıları gerçekçi bir düzlemde dengesini buldu, bazıları kendini niş ilgi alanlarına kapattı, bazıları kendini başka döngülere bırakmak üzere gelişti. Hatta söz konusu yapay zeka teknolojileri bile, iki kere tarihte “yapay zeka kışı” adı verilen dönemden geçmiştir. Yapay zeka, 1970’lerde ve 1980’lerin sonlarında olmak üzere, gerçek hayattaki beklentileri karşılamak adına yeterli verim sağlayamadığından ihtişamını kaybettiği iki farklı dönem geçirmişti.

2026 yılına geldiğimizde birçok teknoloji firması yapay zeka destekli programlamayı teşvik etmek dışında, işi daha da ileriye götürüp bu teknolojiyi kullanmaya sıcak bakmayan kişilere baskı uyguluyor. Bugün iş ilanlarının çoğunda bu asistanların ve otomasyonların kullanımı kriter listesinde yer alıyor. Tabii o iş ilanlarını yazan kişiler muhtemelen insan bile değil.

Deneyimlerimize ve tarihe bakmamız, geleceğin geçmişten pek farklı olmayacağına yönelik bir hipotez oluşturmamız için yeterli. Örneğin bir araştırma grubunda, 16 yazılımcıya ait yapay zeka destekli 246 programlama görevi incelendiğinde, yazılımcılar yüzde 20 daha hızlıymış gibi hissetmelerine rağmen aslında yüzde 19 daha yavaş oldukları gözlemlenmiş. Özünde dengeli kullanıldığında faydalı olabilen bir teknoloji, aşırı güven nedeniyle ters tepiyor ve yarardan çok zarar vermeye başlıyor. Bu zararı yarattığı için teknolojinin kendisini suçlayamayız. Balyozla sivrisinek öldürmeye çalışan birisini gördüğümüzde balyoza kızmamızın anlamı yok. Bunu yaptıysa, sivrisinek öldürmek için balyoz kullanmamız gerektiğini sürekli olarak bize söyleyen insanlara karşı boyun eğmiş demektir. Öyleyse doğası gereği kolay yolu seçmeyi yeğleyen insan etkenini göz önüne almalıyız.

Sohbet modellerinin dalkavukluğa meyilli doğası hiç yardımcı olmamakta. Hem modellerin eğitilme şekillerinden ötürü, hem de LLM’lerin mevcut bağlam penceresini çıktıyla birlikte değerlendirmeleri kendini geri besleyen bir tür döngü yaratıyor. Bu döngü, kullanıcıyı öznel görüşlerini git gide daha güçlü doğrulamasına yol açan, delüzyonel diyebileceğimiz bir noktaya kaydırıyor. Bu bağlam pencereleri değişse de, varsayılan eğitim verisi model başına aynı kaldığından veri çöplüğü gittikçe büyüyor. Üretimlerinde son teknoloji yüksek işlemciler kullanılsa da sonucunda güldürmeyen videolar, LinkedIn veya Twitter gibi platformlarda iki satır yazı yazmaktan aciz milyonların yaydığı saçmalıklar… Ölmüş, kokusu buram buram yayılmakta olan bir internet dünyasına adım atıyoruz. Nicel anlamda çok büyük bir yaratı gözlemlesek de nitel anlamda elimize geçenler, bu yüksek niceliğin karşısında bir hiç. Uğruna halen sayısız veri bankasının inşa edildiği bu teknolojinin milyarlarca kişiye bu düzeyde sunulmasına hazır değiliz. Gerçek araştırma raporları zamanla elimize geçtiğinde, bu teknolojiye muhtaç hale getirilmiş insanlara damlalıkla yapay zeka erişimi verilmeye başlanacak. Pamuk eller cebe gidecek ya da ürün siz olacaksınız. Sonuç olarak hepimiz dijital ürünleri kullanıyoruz ve musluğu kısılan ürünleri tarihte daha önce gördük. Bir trene atladık, ivmelendikçe ivmeleniyor. Endüstriler, determinizmden, ince işçilikten, düzenin disiplini olan mühendislik pratiğinden vazgeçiyor ve kontrolü kaybetmeye çok hevesli. Önceden dedik ki insan, kolayı seçse de bunu itiraf etmek yerine endüstriyel devrim söylemleri etrafında dolandığında tembel diye nitelenmekten kurtuluyor. “Claude bana test dosyası yaz, sakın hata yapma.” deyip 16’da ofisten çıkmak çoğu insanın işine gelir.

Sonuç olarak, yapay zeka devrimi kendi içinde bir karşı devrimi de ivmelendirerek, saniyeler içinde çöp dağları yaratan modellerin dünyasına doğru yelken açmamıza neden olacağı için, bunun getireceği yıkımın sonucunda tahminimce bir yapay zeka kışı olmasa da sonbahar dönemine gireceğiz. Başta da dediğim gibi yapay zeka teknolojileri 1950’den beri bizimleydi ve eskisine göre daha yaygın bir şekilde bizimle olmaya devam edecekler. Fakat BOMBA GELİŞME olmaktan çıktıklarını göreceğiz. Her teknolojik atılım döngüsü hayal kırıklıklarını da birlikte getiriyor. Bu seferki yıkımın boyutları o kadar büyük olacak ki, en azından gerekli dengeye ulaşana dek milyarlarca insanın hayatına yansıyacak. İyi şeyler yalnızca dozunda iyidir. Bazen çimene dokunmak en makul stratejidir.

Hakkı Bluoyd

O günlerde bu yer, bereketli topraklarıyla parmakla gösterilebilecek bir tarım ürünleri üretim merkeziydi. Okuduklarım, Turgutlu’yu “tonton” teyzelerin olduğu, henüz köy özelliklerini kaybetmemiş, küçük bir ilçe olarak görmeme sebep oluyordu.

Buraya trenle gitmek istedim. Basmane-Turgutlu arası ortalama iki saat sürüyor. Bu rota tamamen tarihsel haline uygun ve duraklar üç aşağı beş yukarı ilk inşa edildiğindeki planla örtüşüyor. Bu, benim için belki de tarihi deneyimleyebileceğim bir etkinlik gibi görünüyordu, fakat öyle olmadı.

İlk olarak trenle yolculuk oldukça konforlu olsa da, “bölgesel” olarak isimlendirilen bu trenlere numarasız bilet ile ayakta yolcu da kabul ediliyor. Ayaktaki yolcular, vagonları sınırlı olsa da, sık sık başka vagonlara geçip boş buldukları yerlere oturuyorlar. Tabii bir durum olacak ki, beraberinde tartışmayı ve belki de kavgayı doğuruyor. Bol tartışmalı bir yolculuğun ardından Turgutlu’ya vardım.

Arkadaşım beni garda bekliyordu. Trenlerde anons sistemi pek sağlıklı çalışmadığı için Turgutlu’ya geldiğimizi oldukça geç fark ettim. Biraz telaşla da olsa, trenden inmeyi başardım. Arkadaşımla buluşup, onların otobüs dediği fakat aslında dolmuş olan bir taşıta binmek üzere durağa hareket ettik.

Durak; etrafı camlarla kaplı, yeri beyaz taş döşeli, tek duvarı sarı renge boyanmış dikdörtgen bir kutuydu. Durakta bir klima da vardı, ancak bu klima insanlar tarafından yumruklanarak, tekmelenerek işlevsiz bir hale getirilmişti. Yerlerde ise, duraklarda sigara içmek yasak olmasına rağmen bolca izmarit ve bir iki su şişesiyle birlikte meyve suyu kutuları vardı.

Arkadaşım, bu mahallenin adının “İstasyonaltı Mahallesi” olduğunu ve pek tekin bir yer olmadığını söyleme ihtiyacı hissetti. Beklemeye devam ederken bir süre sonra önümüzden belediyenin cenaze arabası geçti, arkasında alışık olduğumuz gibi ona eskortluk yapan arabalar yoktu, çok ses çıkaran ve adeta rastgele parçalar ile inşa edilmişe benzeyen yirmi kadar motor, cenaze arabasını takip ediyordu. Arkadaşım, Turgutlu’da motor nüfusunun insan nüfusunda fazla olduğunu iddia etti.

Oldukça uzun bir bekleyişten sonra otobüsümüz geldi. Bu dolmuş, bir otobüs olabilme özelliklerine hepten sahip değildi; açılıp kapanabilen bolca koltukları, çok sesli insanları vardı. Gideceğimiz yer ise oldukça uzaktı. Bu metin için oraya “X” diyelim. Oraya gidebilmek için “çarşı” olarak adlandırılan yerden geçtik. Türkiye’nin her yerinde görebileceğiniz türden çirkin apartmanlar, birbiriyle uyumsuz tabelalar ve özensiz bir trafik beni sıkı sıkıya kucakladı.

Arkadaşım ile gideceğimiz yere varana kadar sohbet ettik. İstasyonaltı Mahallesi’nin, Türkiye’nin bir coğrafi bölgesinden gelen göçler neticesinde bu hale geldiğini, bu kimselerin akrabalarını da getirdiği ifade etti. Bir suç mahallesi, bir suç mekanı zaman içinde bu şekilde yaratılmıştı anlatıya göre.

Arkadaşım ile gideceğimiz yere vardığımda ise, bambaşka bir mekan beni karşıladı. Coğrafya bile değişmişti sanki, burada artık çirkin apartmanlar yoktu. İki katlı veya üç katlı, havuzlu-garajlı evler görmeye başlamıştım. Şık bir mekana geçip bir şeyler yedik. Fakat dikkat çekecek şekilde, etrafta hiç genç yoktu. Yalnızca yaşlılar ve Turgutlu’dan ayrılmak için çok küçük olanlar burada yaşıyordu.

Yemeğimiz bitince tekrar dönüş yoluna geçtik, bu sefer üç adet saat kulesi gördüm. Bunların hepsi birbirinden ayrı yerlerde fakat aynı şekildeydi. Buraya birisi saat kulesi yaparken üç adet aynı saat kulesi yapmak yerine birbirinden farklı saat kuleleri yapmayı neden düşünmedi? Bunu arkadaşım da bilmiyordu.

Biraz daha vakit geçirdikten sonra tekrar gara döndüm. Geldiğimde garı inceleme fırsatım olmamıştı, şimdi detaylıca inceleyecek vaktim vardı. İncelemeye çalıştım fakat estetik kaygıdan oldukça uzak, yalnızca hizmet verme işlevine odaklanılmış bu yapıda incelenecek bir yön bulamadım. “Hayat Eve Sığar” ve “Sosyal Mesafe” afişleri hala duruyordu. Bir süre sonra tren geldi ve dönüş yoluna koyuldum.

Okulda bize demiryolunun geçtiği yeri kalkındırdığını, oradaki insanların kültür seviyelerini arttırdığını ve çeşitli faydalarını çok sık anlatırlardı. Dönem yorumlamalarına baktığımda, artık istasyon çevresinde gece vakti yürünemeyen bir Turgutlu’nun demiryolu ile geriye gittiğini düşünebiliyorum ancak. Ne yazık ki, kaderine terk edilmiş birçok şehir ve kasabamız var.

Yazar: Alperen Kılınç

01:52 GSYİH ve Ekonomik Büyüme Nedir? Ölçümlerin Amacı ve Aralarındaki İlişki

30:45 Çinin Sanayileşme Öyküsü ve Kalkınmayı Etkileyen Faktörler

51:49 Okumak neden para kazandırır? Hangi mesleği seçersek iyi kazanırız?

Yazarımız Uludağ Büyükdere ile “GSYİH ve Ekonomik Büyüme Arasındaki ilişki”yi, “Çin’in Sanayileşme Başarısı”nı ve “Okumak para kazandırır mı? Hangi mesleği seçmeliyiz?” konularını masaya yatırıyoruz.

Yazılar: https://www.murekkepyayincilik.com/

Twitter (X): https://x.com/Murekkepnsryt

Youtube’dan dinlemek için: