Her şeye başlamadan evvel şunu iletmek isterim, temelde sağ veya sol ayrıma inanmıyorum. Bir kavramın netleşmesinde keskin ifadelere inanan biri değilim. Ama bir iz üzerinden bazı şeyleri açıklamanın mantıklı olacağı düşüncesindeyim. Siyasal düşünce tarihine bakan her öğrenciye ilk öğretilen şeylerden biri, dünyanın sağ ve sol diye ikiye bölündüğüdür. Bu bölünme o kadar doğal görünür ki, sanki siyaset doğmadan önce de oradaymış gibi konuşulur. Oysa ayrımın doğum tarihi bellidir, doğum yeri bellidir, hatta doğum nedeni de bellidir: 1789 yazında Versailles’da, kralın veto yetkisini tartışan milletvekillerinin salonun hangi yanına oturduğu1. Bir oturma düzeninin iki yüz yılı aşkın bir süre boyunca evrensel bir ontolojiye dönüşmesi, kendi başına sorgulanmayı hak eden bir tuhaflıktır.
Sağ ve sol, siyasal gerçekliği betimleyen kalıcı kategoriler olmaktan çok, belirli bir dönemin çatışmalarını okunur kılmak için çizilmiş haritalardır. Harita araziyle örtüştüğü sürece işe yarar; arazi değiştiğinde ise insanı yanıltmaya başlar. Yirminci yüzyılın başında Avrupa’nın arazisi kökten değişmiştir: kitle siyaseti, sanayi kenti, makine, savaş ve hız, on dokuzuncu yüzyılın parlamento haritasını eskitmiştir. Bu değişimi en erken ve en yüksek sesle haber veren hareket ise İtalyan Fütürizmi olmuştur.
Fütürizmi bu tartışmanın merkezine koymamızın nedeni basittir. Fütürizm hem sağa hem sola aynı anda akmış, her iki yöndeki takipçileri de onu kendi soy ağacına yazmak istemiş, ama hiçbiri onu tam olarak sindirememiştir. Marinetti faşizmin kurucu toplantısında bulunmuş, bir yıl sonra onu “gerici” bularak terk etmiş, birkaç yıl sonra yeniden dönmüştür2. Gramsci aynı yıllarda fütürizmin işçiler arasında yarattığı heyecanı ciddiye almış; Rusya’da ise fütürizm devrimin resmî sanatı olmaya aday olmuştur3. Aynı tohumun iki karşıt toprağa düşüp iki ayrı ağaç vermesi, toprağın mı yoksa tohumun mu belirleyici olduğu sorusunu kaçınılmaz kılar.
İlk etapta manifestoyu, şiiri ve tabloyu bir dönemin zihniyet belgesi olarak ele almak, siyasal tarihi kültür tarihinin içinden okumak mantıklı gelebilir. İzleyen bölümlerde önce sağ-sol ayrımının oluşumu, ardından fütürizmin estetik ve siyasal serüveni, sonra solun fütürizme bakışı, kesişim alanları ve Türkiye’deki yankılarını incelemek istiyorum.
Oturma Düzeninden Doktrine: Ayrımın Kısa Biyografisi
Ağustos-Eylül 1789’da Kurucu Meclis, kralın yasalar üzerinde mutlak veto hakkına sahip olup olmayacağını tartışırken, vetoyu savunanlar başkanın sağına, karşı çıkanlar soluna toplandı. Başlangıçta bu yalnızca bir pratiklik meselesiydi; aynı görüşü paylaşanlar birbirini kolayca bulmak, alkışını ve yuhalamasını bir arada yapmak istiyordu. Fakat mekânsal semboller masum değildir. Jean Laponce’nin gösterdiği gibi, sağ ve sol pek çok kültürde zaten yüklü anlamlar taşır: sağ el doğruluğu, meşruiyeti ve kutsalı; sol el ise sapmayı, isyanı ve tekinsizi çağrıştırır4. Meclisteki oturma düzeni, bu eski simgesel yükü yeni bir siyasal içeriğe bağladı.
Burada dikkat edilmesi gereken ilk ayrıntı, sözcüklerin içinin yüzyıl boyunca kaç kez boşaltılıp yeniden doldurulduğudur. Restorasyon dönemi Fransa’sında sol, her şeyden önce liberal olmaktı: anayasal hükümet, basın özgürlüğü, mülkiyetin dokunulmazlığı ve serbest ticaret solun talepleriydi. Sağ ise taht ile sunağın, yani monarşi ile Kilise’nin ittifakını temsil ediyordu. Sosyalizm sahneye çıktığında solun en uç noktasına yerleşti ve dünün solu olan liberalleri yavaş yavaş merkeze, oradan da sağa itti. Albert Thibaudet bu kayma hareketine sinistrisme adını verir: her yeni hareket soldan girer, eskiler sağa doğru yer değiştirir5. Yani bir siyasal konumun sağda mı solda mı olduğu, içeriğinden çok, kendisinden sonra kimin geldiğine bağlıdır.
İkinci ayrıntı, ayrımın bir kimliğe dönüşmesinin sanıldığından çok daha geç gerçekleşmesidir. Marcel Gauchet’nin ayrıntılı soyağacına göre sağ ve sol ancak üçüncü cumhuriyetin son çeyreğinde, özellikle Dreyfus Olayı’nın yarattığı kutuplaşmayla birlikte, insanların kendilerini tanımladıkları kalıcı adlar haline gelmiştir6. Başka bir deyişle, on dokuzuncu yüzyılın büyük bölümünde insanlar kendilerini liberal, cumhuriyetçi, monarşist, Bonapartist ya da sosyalist olarak tanımlıyordu; “solcuyum” ya da “sağcıyım” demek henüz olağan bir kimlik beyanı değildi.
Sağ-sol ekseni, tam da kitle siyasetinin, sanayi işçisinin ve ulusal ordunun Avrupa’yı dönüştürdüğü yıllarda yerleşmiş; ama yerleştiği anda bu yeni gerçekliği taşıyamayacak kadar dar olduğu da görünmeye başlamıştır. Liberal parlamentarizme karşı hem sosyalistlerden hem milliyetçilerden gelen öfke, aynı düşmana yönelmiş iki ayrı ses değil, çoğu zaman aynı sesin iki ayrı tonuydu. Ne hikmetse ders kitapları bu ortaklığı genellikle bir dipnota bile layık görmez.
Fütürizmin Doğuşu: Müzeyi Yakmak, Makineyi Kutsamak
20 Şubat 1909’da Paris’teki Le Figaro gazetesinin birinci sayfasında Filippo Tommaso Marinetti imzalı bir metin yayımlandı: “Fütürizmin Kuruluşu ve Manifestosu”7. Metin, bir sanat akımının bildirgesinden çok bir savaş ilanına benziyordu. Yarış otomobilinin Semadirek Nike’sinden daha güzel olduğu ilan ediliyor; müzelerin, kütüphanelerin ve akademilerin yıkılması isteniyor; hız, saldırganlık ve tehlike yeni estetiğin temel değerleri olarak sunuluyordu.
Manifestonun dokuzuncu maddesi, bu makalenin tezi açısından neredeyse bir laboratuvar örneğidir. Marinetti burada savaşı “dünyanın tek hijyeni” olarak yüceltir ve aynı cümlenin içine şunları sıralar: militarizm, vatanseverlik, anarşistlerin yıkıcı jesti, uğrunda ölünen güzel fikirler ve kadının küçümsenmesi8. Militarizm ile anarşizmin, vatanseverlik ile yıkıcı başkaldırının tek bir nefeste, hiçbir çelişki duygusu olmadan yan yana dizilmesi, on dokuzuncu yüzyılın parlamento haritasında yeri olmayan bir zihniyetin ilanıdır. Sağın orduya ve vatana bağlılığı ile solun en uç kanadının düzen düşmanlığı burada iki ayrı kutup değil, aynı enerjinin iki tezahürüdür.
Bu tesadüfi bir söz oyunu da değildir. Marinetti’nin gençliği Paris’in sembolist ve anarşist çevreleri arasında geçmiş, fütürizmin ilk ressamlarından bazıları anarşist ortamlarla yakın ilişki içinde olmuştur9. Carlo Carrà’nın 1910-1911 yıllarında yaptığı Anarşist Galli’nin Cenazesi adlı büyük tuval, polisle anarşistlerin cenaze alayında çatışmasını, dönen mızrakların ve bayrakların girdabı olarak resmeder10. Aynı Carrà birkaç yıl sonra müdahaleci kampanyanın, yani İtalya’nın savaşa girmesini isteyen milliyetçi seferberliğin içinde yer alacaktır. Kızıl bayrakla üç renkli bayrak arasındaki mesafe, bu kuşak için birkaç yıllık bir yürüyüş mesafesinden ibaretti.
Fütürizmin asıl düşmanı ne sosyalizm ne de muhafazakârlıktı; asıl düşman passatismo, yani geçmişçilikti. Turistlerin gondol gezintisine indirgenmiş Venedik, profesörlerin, antikacıların ve rehberlerin İtalya’sı, ölü bir ülkenin mumyalanmış yüzü olarak görülüyordu. Bu nedenle fütürizmin eksen çizgisi yatay değil zamansaldı: geçmiş ile gelecek arasında. Walter Benjamin’in 1936’da, Marinetti’nin Habeşistan savaşını öven metnini alıntılayarak “siyasetin estetikleştirilmesi” diye adlandıracağı tehlike de buradan doğar11. Benjamin bu tehlikeye karşı “sanatın siyasallaştırılması”nı önerirken, fütürizmin aynı tohumunun Rusya’da tam da bu ikinci yolu denediğini biliyordu. Tohum aynıydı, yalnızca toprağın adı değişmişti.
Siyasal Fütürizm: Partiden Fasci’ye, Fasci’den Kopuşa
Fütürizm hiçbir zaman yalnızca bir sanat okulu olarak kalmayı istemedi. 1914-1915’te İtalya’nın savaşa girmesi için sokaklara dökülen müdahaleci kampanyada fütüristler en gürültülü gruplardan biriydi. Bu kampanyanın öteki yıldızı, Kasım 1914’te savaş yanlısı tutumu nedeniyle Sosyalist Parti’den ihraç edilen, Avanti! gazetesinin eski yayın yönetmeni Benito Mussolini’ydi. Sosyalist partinin en parlak genç kadrolarından birinin milliyetçi bir savaş kampanyasının sözcüsüne dönüşmesi, o günün insanları için bir ihanet olduğu kadar, kimilerine göre de devrimin başka araçlarla sürdürülmesiydi.
Savaşın son yılında Marinetti fütürizmi bir siyasal partiye dönüştürdü. Partinin fikri Aralık 1917’de L’Italia futurista gazetesinde ortaya atıldı, manifestosu Şubat 1918’de aynı gazetenin son sayısında yayımlandı ve parti Kasım 1918’de resmen kuruldu12. Programın dikkat çekici yanı, bugünkü ders kitabı kategorilerine hiç uymamasıdır: aşırı milliyetçi bir “yalnız İtalya” söylemi ile kilise karşıtlığı, boşanma hakkı, kadınların siyasal haklarına yönelik talepler ve parlamentonun yerine genç teknisyenlerden oluşan bir yönetim fikri aynı metinde yan yana durur. Monarşiye ve Vatikan’a düşmanlık, yani on dokuzuncu yüzyıl solunun en eski reflekslerinden ikisi, bu milliyetçi programın temel taşlarıydı.
23 Mart 1919’da Milano’daki Piazza San Sepolcro’da Fasci Italiani di Combattimento kurulduğunda, salondakilerin önemli bir kısmı fütüristler, eski askerler, arditi adlı seçkin taarruz birliklerinin gazileri ve devrimci sendikalistlerdi. Haziran 1919’da yayımlanan Sansepolcro programı bugün okunduğunda şaşırtıcıdır: kadınlara oy hakkı, sekiz saatlik iş günü, asgari ücret, işçilerin fabrika yönetimine katılması, sermayeye artan oranlı vergi ve savaş vurguncularının kârlarına el konulması gibi talepler içerir13. Fütürist Parti bu yapının içine eridi ve Marinetti hareketin merkez komitesine girdi. Kasım 1919 seçimlerinde Milano’da Mussolini, Marinetti ve orkestra şefi Arturo Toscanini’nin yer aldığı liste ancak birkaç bin oy alabildi; sosyalistlerin büyük zaferi karşısında bu, bir hezimetti14.
Kopuş beklenenden hızlı geldi. Mayıs 1920’deki faşist kongrede Marinetti ve Mario Carli, hareketin monarşi ve Kilise ile uzlaşma yoluna girdiğini görerek salonu terk ettiler ve faşizmi “gerici” olmakla suçladılar; 29 Mayıs 1920’de fütüristler faşist örgütten istifa etti15. Aynı yıl Marinetti Komünizmin Ötesinde başlıklı kitabını yayımladı. Bu metinde komünizmi bürokratik ve eşitleyici bir düzen olarak eleştirirken, onun yerine sanatçıların yönetimini, bir tür artecrazia’yı önerdi16. Böylece fütürizm bir yıl içinde faşizmi sağdan değil, adeta soldan eleştiren bir konuma savrulmuştu: faşizm fazla düzenciydi, komünizm fazla gri.
Ama hikâyenin sonu da sade değildir. Roma Yürüyüşü’nden sonra Marinetti rejime döndü, kültür politikasını etkilemeye çalıştı, 1929’da İtalya Akademisi’ne üye oldu ve ömrünün sonuna kadar rejimin yanında kaldı17. Bir zamanlar akademilerin yıkılmasını isteyen adamın akademisyen kıyafeti giymesi, devrimci enerjinin iktidar karşısında nasıl evcilleştiğinin belki de en ironik örneğidir. Fakat buradaki asıl ders şudur: Marinetti’nin güzergâhı sağdan sola ya da soldan sağa giden düz bir çizgi değildir. O, kopuş ile düzen arasında salınmış; hangi taraf kopuşu temsil ediyorsa oraya yönelmiş, kopuş iktidara dönüştüğünde ise ya ondan ayrılmış ya da onunla birlikte taşlaşmıştır.
Soldan Bakış: Gramsci’nin Merakı, Rusya’nın Fütürizmi
Fütürizmin yalnızca faşizmin bir önsözü olarak okunması, kendi döneminin solcularının bu akıma gösterdiği ilgiyi açıklayamaz. 1920’de Komintern’in ikinci kongresinde, Sovyet Halk Eğitim Komiseri Anatoli Lunaçarski’nin İtalya’da devrimci bir aydın varsa onun Marinetti olduğunu söylediği aktarılır. Antonio Gramsci, 5 Ocak 1921’de L’Ordine Nuovo’da yayımlanan “Devrimci Marinetti mi?” başlıklı yazısında bu söze alay ederek değil, ciddiyetle yanıt verdi. Ona göre fütüristler burjuva kültürünün putlarını, hiyerarşilerini ve geleneklerini yıkmayı göze almış, işçi sınıfının da yapması gereken bir işin ilk adımını atmışlardı18.
Gramsci’nin 8 Eylül 1922’de Troçki’ye yazdığı mektup, bu ilginin toplumsal tabanını da gösterir. Gramsci’ye göre savaştan önce fütürizm işçiler arasında oldukça popülerdi; Floransa’da yayımlanan fütürist Lacerba dergisinin yaklaşık yirmi bin nüshalık tirajının büyük kısmı işçiler arasında dağılıyordu ve fütüristlerin akademik kültürle alay eden gösterilerini işçiler kendi saldırganlarına karşı savunuyordu19. Burada karşımıza çıkan tablo, ders kitaplarının alışılmış şemasını bozar: faşizme en yakın sanat akımı, sosyalist işçilerin en çok okuduğu dergilerden birini çıkarmıştır.
Rusya’da ise aynı enerji bambaşka bir yatağa aktı. Aralık 1912’de David Burlyuk, Aleksey Kruçonıh, Vladimir Mayakovski ve Velimir Hlebnikov’un imzasıyla yayımlanan “Kamu Zevkinin Suratına Bir Tokat” bildirisi, Puşkin’in, Dostoyevski’nin ve Tolstoy’un modernitenin buharlı gemisinden denize atılmasını istiyordu20. Marinetti’nin müzeleri yakma çağrısının kardeşiydi bu cümle. Ama Rus fütüristleri bu akrabalığı inkâr etmekte gecikmediler: Marinetti Şubat 1914’te Rusya’ya geldiğinde Hlebnikov ve Benedikt Livşits, onun önünde eğilen Rus aydınlarını kınayan bildiriler dağıttılar21. Kardeşler birbirini tanımamakta ısrar ediyordu.
Devrimden sonra Mayakovski, ROSTA telgraf ajansının propaganda afişlerini çizen, LEF dergisinin çevresinde yeni bir devrimci sanatı savunan şaire dönüştü. Troçki, 1923’te yayımlanan Edebiyat ve Devrim’de fütürizmi ayrı bir bölümde inceler ve meseleyi şöyle özetler: İtalya’da fütürizm faşizme, Rusya’da ise komünizme akmıştır.22 Troçki’ye göre bu farkı açıklayan şey fütürizmin kendi içeriği değil, her iki ülkedeki tarihsel koşullardı: geri kalmış bir ülkenin aydınları, Batı’nın teknik ilerlemesini bir rüya gibi yaşar ve bu rüyayı hangi devrimci güç gerçekleştirmeyi vaat ediyorsa ona bağlanır.
Bu tespit makalenin tezi için belirleyicidir. Troçki farkında olmadan şunu söylemektedir: fütürizmin siyasal rengini belirleyen şey sağ ya da sol bir öz değil, kopuşun hangi taraftan geldiğidir. Hikâyenin sonu da iki ülkede tuhaf biçimde benzer biter. Mayakovski 1930’da intihar etti; beş yıl sonra Stalin onu Sovyet döneminin en iyi ve en yetenekli şairi ilan etti ve şair, ölümünden sonra resmî bir anıta dönüştürüldü23. Marinetti ise akademinin kılıcını kuşanmıştı. İki rejim de kendi fütüristini önce kullanmış, sonra mermerleştirmişti. Müzeye karşı yazılan manifestolar, sonunda müzeye kaldırılmıştı.
Kesişim Alanları: Sorel’in Mirası, Fiume’nin Anayasası
Fütürizmi tekil bir tuhaflık olarak görmek yanıltıcı olur; o, yüzyıl başı Avrupa’sında sağ ile solun kesiştiği geniş bir düşünce alanının en renkli parçasıdır. Bu alanın kilit ismi Georges Sorel’dir. Sorel 1908’de yayımladığı Şiddet Üzerine Düşünceler’de, parlamenter sosyalizmin uzlaşmacı ılımlılığına karşı genel grev mitini ve proletaryanın yaratıcı şiddetini savundu.24 Kitabın okurları arasında devrimci sendikalistler kadar milliyetçiler de vardı. Mussolini kendisini Sorel’in öğrencisi sayıyordu; Fransa’da ise 1911’de kurulan Cercle Proudhon, Sorelci sendikalistlerle monarşist Action française çevresinden gençleri liberal burjuva demokrasisine karşı aynı masada buluşturdu.25
İtalya’da bu kesişim daha da belirgindir. Milliyetçi düşünür Enrico Corradini, 1910’da Floransa’daki milliyetçi kongrede İtalya’yı “proleter bir ulus” olarak tanımladı: sınıflar arası mücadelenin yerini, yoksul uluslarla plütokrat uluslar arasındaki mücadele almalıydı.26 Marksizmin sınıf dili, olduğu gibi milliyetçiliğin içine taşınıyordu. Öte yandan Alceste De Ambris, Filippo Corridoni ve Arturo Labriola gibi devrimci sendikalistler, 1914’te savaşa müdahaleyi bir devrim fırsatı olarak gördüler. Zeev Sternhell ve arkadaşları faşist ideolojinin doğuşunu tam da bu buluşmada arar: materyalizmden arınmış, “revize edilmiş” bir sosyalizm ile kabilevi bir milliyetçiliğin sentezi.27 Sternhell’in Fransa üzerine yazdığı kitabın adı, bu makalenin de başlığına ilham vermiştir: Ni droite ni gauche, yani ne sağ ne sol.
Bu kesişimin en ilginç laboratuvarı Fiume’dir. Eylül 1919’da şair Gabriele D’Annunzio, bir grup asker ve gönüllüyle Adriyatik kıyısındaki Fiume kentini işgal etti ve on beş ay süren bir şehir devleti kurdu. Kentin anayasası olan Carnaro Bildirgesi’ni (Carta del Carnaro) sendikalist De Ambris kaleme aldı; 8 Eylül 1920’de ilan edilen metin, yurttaşları meslek korporasyonlarında örgütlüyor, kadın-erkek eşitliğini, din ve düşünce özgürlüğünü güvence altına alıyor ve müziği devletin temel kurumlarından biri sayıyordu.28 Fiume’de milliyetçi askerler, fütüristler, anarşistler, sendikalistler ve bohem sanatçılar aynı kentte, aynı kuşatma altında yaşadı. Faşizmin pek çok ritüeli, balkon konuşmaları ve kalabalıkla diyalog biçimindeki seslenişler, burada provadan geçti; ama aynı deneyim ilerde antifaşistlerin de esinlendiği bir özgürlük şenliği olarak hatırlandı.
Kesişimin en çarpıcı tanığı ise belki de arditi’dir. Savaşın bu seçkin taarruz birliklerinin gazileri faşizmin ilk sokak militanları arasında yer aldı. Ancak 1921’de, eski bir ardito olan anarşist Argo Secondari’nin önderliğinde kurulan Arditi del Popolo, faşist çetelere karşı ilk silahlı antifaşist örgütlenmelerden biri oldu29. Aynı siper, aynı üniforma, aynı kasatura ama iki zıt cephe. Bu gerçek, siyasal kimliği belirleyenin ideolojik bir öz değil, deneyimin hangi anlatıya bağlandığı olduğunu gösterir.
Bu noktada sıklıkla başvurulan bir kavramdan ayrılmak gerekir. Jean-Pierre Faye’e atfedilen “at nalı” benzetmesi, uç sağ ile uç solun birbirine uzaktan yaklaştığını söyler30. Ama at nalı hâlâ tek bir çizgidir, yalnızca bükülmüş bir çizgi. Bu makalenin savunduğu şey ise başkadır: siyasal alan tek bir eksenden değil, birbirini kesen birden fazla eksenden oluşur. Emilio Gentile’nin “modernist milliyetçilik” adını verdiği şey, yani ulusu modernliğin ve teknik ilerlemenin taşıyıcısı olarak gören tavır, sağ-sol çizgisine dik bir eksen üzerinde durur31. Geçmiş ile gelecek, düzen ile kopuş, kitle ile birey, ulus ile sınıf: sağ ve sol, bu eksenlerin her biri üzerinde ayrı ayrı yer değiştirebilen bir etiketten ibarettir.
Türkiye’ye Yansıma: Putkırıcılar ve Kadrocular
Fütürizmin Türkiye’ye gelişi doğrudan Milano’dan değil, Moskova üzerinden olmuştu. Nâzım Hikmet 1921’de Kurtuluş Savaşı’nın ortasında Anadolu’dan Sovyet Rusya’ya geçti ve Moskova’da Doğu Emekçileri Komünist Üniversitesi’nde okudu. Bu yıllar, Mayakovski’nin şiiriyle, Meyerhold’un tiyatrosuyla ve konstrüktivist sanatla tanıştığı yıllardır32. Türkiye’ye döndükten sonra yayımladığı ilk kitap 835 Satır (1929), basamak basamak dizilen dizeleri, gürültülü ünlemleri ve makine imgeleriyle, dönemin eleştirmenlerince fütürist olarak etiketlendi33. Nâzım bu etiketi tam olarak benimsemedi; ama şiirinin biçimsel cüretinin Marinetti’den Mayakovski’ye uzanan bir zincirin halkası olduğu açıktır.
Bu zincirin Türkiye’deki en gürültülü anı, 1929 yazında Resimli Ay dergisinde yayımlanan “Putları Yıkıyoruz” yazılarıdır. Haziran ve Temmuz sayılarında imzasız çıkan yazılar, dönemin “şair-i âzam”ı Abdülhak Hâmit’i ve “millî şair” Mehmet Emin’i hedef aldı. Türk Ocakları’nın Başkanı Hamdullah Suphi, İkdam’da yazıları komünist propaganda olarak niteledi; tartışma 7 Temmuz 1929’da derginin bürosuna yönelik bir saldırıya kadar vardı34. Bir sanat tartışmasının sokak şiddetine dönüşmesi, fütürist serate’lerin İstanbul’daki yankısıydı adeta.
Ancak asıl ilginç olan, bu putkırıcılığın içinde yaşandığı bağlamdır. Aynı yıllarda Cumhuriyet’in kendisi de büyük bir putkırıcı girişimin içindeydi: hilafet kaldırılmış, şapka giyilmiş, 1928’de alfabe değiştirilmişti. Aslında sınıf meselesinde birbirine düşman olan bu iki güç, passatismo’ya karşı aynı cephede duruyordu. Ne hikmetse ikisi de bunu pek dile getirmedi.
Bu kesişimin teorik ifadesi 1932-1935 yılları arasında yayımlanan Kadro dergisinde bulunur. Şevket Süreyya Aydemir ve Vedat Nedim Tör gibi eski komünistlerin çıkardığı dergi, Kemalist devrimi ne liberal kapitalizme ne de sınıf mücadelesine dayanan bir komünizme indirgenebilecek, millî kurtuluş hareketlerine özgü bir üçüncü yol olarak kuramlaştırmaya çalıştı35. Marksist bir dille yazılmış, ama sınıf yerine ulusu, devrim yerine kalkınmayı merkeze alan bu düşünce, Corradini’nin “proleter ulus” kavramıyla şaşırtıcı bir akrabalık taşır; elbette biri sömürgecilik karşıtı bir bağımsızlık deneyiminden, öteki emperyal bir hırstan beslenir. Kadro’nun kısa ömrü ve sağdan da soldan da gelen eleştiriler, bu tür bir sentezin her iki kampı da tedirgin ettiğini gösterir. Haritada yeri olmayan, haritacıları rahatsız eder.
Karşı Tez: Bobbio ve Ayrımın Savunusu
Bir tezi ciddiye almanın yolu, ona yöneltilebilecek en güçlü itirazı dinlemektir. Sağ-sol ayrımının en etkili savunusu, İtalyan hukuk ve siyaset felsefecisi Norberto Bobbio’dan gelmiştir. Bobbio 1994’te yayımlanan Sağ ve Sol adlı kısa kitabında, ayrımın tarihin her döneminde içerik değiştirdiğini kabul eder; ama altta kalıcı bir ölçüt bulunduğunu savunur: eşitliğe karşı tutum36. Sol, insanlar arasındaki eşitsizliklerin çoğunu toplumsal kökenli ve dolayısıyla giderilebilir sayar; sağ ise bunların önemli bir kısmını doğal, kaçınılmaz, hatta yararlı görür.
Bobbio’nun itirazının ikinci ve daha keskin yanı, bizzat “ne sağ ne sol” söyleminin masum olmadığıdır. Ona göre ayrımın öldüğünü ilan edenler, çoğu zaman yenilmiş ya da kendi konumunu gizlemek isteyen taraftır37. Sternhell’in araştırmaları da bu kaygıyı doğrular gibidir: “ne sağ ne sol” sloganı, yirminci yüzyıl başında Fransa ve İtalya’da faşizme giden yolun en işlek levhalarından biriydi38. Bu durumda sağ ile solun olmadığını söyleyen bir makale, farkında olmadan tarihin en karanlık sentezlerinden birinin dilini tekrarlıyor olabilir.
Bu itiraz ciddidir ve makalenin tezini daraltmayı gerektirir. Burada savunulan şey, eşitlik sorusunun önemsiz olduğu ya da siyasal tercihlerin rastgele olduğu değildir. Siyaset bilimi araştırmaları, seçmenlerin kendilerini sağ-sol ölçeğine yerleştirme biçiminin oy davranışını bugün de güçlü biçimde öngördüğünü göstermektedir; ayrım, gündelik siyasette işleyen bir kısayoldur. Savunulan şey, bu ayrımın tek eksenli bir ontoloji olarak okunamayacağıdır. Dikkat çekicidir ki Bobbio da eşitlik eksenine özgürlük ile otorite arasındaki ikinci bir eksen ekleyerek dört kutuplu bir şema önerir; böylece aşırı solun eşitlikçi ama otoriter, aşırı sağın ise eşitsizlikçi ve otoriter konumlarını ayırt eder39. Yani ayrımın en güçlü savunucusu bile, onu ayakta tutabilmek için ikinci bir boyuta ihtiyaç duymaktadır.
Fütürizm örneği, Bobbio’nun iki ekseninin de yetmediğini düşündürür. Marinetti eşitlik konusunda tutarlı bir tavır geliştirmedi, özgürlük ile otorite arasında da bir yerde durmadı; onun belirleyici ekseni zamandı. Benzer biçimde Anthony Giddens, aynı yıl yayımlanan Sağın ve Solun Ötesinde’de, küreselleşme ve gelenek sonrası toplum koşullarında radikalizm ile muhafazakârlığın yer değiştirdiğini, bazı muhafazakârların radikal, bazı solcuların ise koruyucu konuma geçtiğini öne sürmüştü40. Sonuç olarak tartışmanın dürüst özeti şudur: sağ ve sol gerçek çatışmalara işaret eder, ama bu çatışmaları eksiksiz biçimde haritalandırmaz; haritanın eksikliğini fark etmek, haritayı yakmak anlamına gelmek zorunda değildir.
Haritayı Değil, Araziyi Okumak
İtalyan Fütürizmi, sağ ve sol kavramlarının sınırlarını sınayan bir turnusol kâğıdı. Aynı manifesto militarizmi ve anarşistlerin yıkıcı jestini tek nefeste övebilmiş; aynı hareket önce faşizmin kurucu toplantısında, sonra ona karşı yürüyen kongre salonunun kapısında, sonra yeniden rejimin akademisinde yer almış; aynı estetik Milano’da faşizme, Moskova’da bolşevizme, İstanbul’da bir kuşağın putkırıcılığına yakıt olmuştur. Bu dağılımı açıklayan şey fütürizmin taşıdığı sağcı ya da solcu bir öz değil, kopuşun hangi siyasal güç tarafından temsil edildiğiydi.
1789’da bir oturma düzeni olarak doğan ayrım, on dokuzuncu yüzyılda içerik değiştirerek yaşamış, yirminci yüzyılın başında ise kitle siyasetinin yarattığı yeni gerilimleri taşıyamaz hale gelmiştir. Devrimci sendikalizmin milliyetçilikle evliliği, Corradini’nin “proleter ulusu”, Fiume’nin korporatif ama özgürlükçü anayasası, arditi’nin iki zıt cepheye bölünmesi ve Kadro’nun üçüncü yol arayışı, kesişimlerin istisna değil kural olduğuna işaret eder. Sağ ile sol arasındaki çizgi, siyasal arazinin üzerinde değil, haritanın üzerindedir.
Bununla birlikte Bobbio’nun uyarısı ışığında dikkatle okunmalı. “Ne sağ ne sol” söylemi tarihte çoğu zaman bir aydınlanma değil, bir saklanma biçimi olmuştur. Bu yüzden önerilen şey ayrımı yok saymak değil, onu tek boyutlu bir kader olmaktan çıkarıp birden fazla eksenden biri olarak görmektir: eşitlik, özgürlük, zaman, ulus ve sınıf eksenleri birbirini keser; her siyasal hareket bu kesişim noktalarından birinde durur. Sorgulama kültürünün asıl görevi de etiketlerin arkasındaki bu çok boyutlu araziyi görünür kılmaktır.
Marinetti müzeleri yakmak istiyordu; sonunda kendisi bir müze nesnesine dönüştü. Sağ ve sol da belki aynı kaderi paylaşmaktadır: bir zamanlar canlı bir çatışmanın adıyken, bugün çoğu zaman o çatışmanın mumyasına bakıyoruz. Asıl soru, mumyanın hangi tarafa yatırıldığı değil, içindeki bedenin ne zaman öldüğü olacaktır.
Yazar: Tolga Gerger
Kaynakça
Benjamin, Walter. “L’œuvre d’art à l’époque de sa reproduction mécanisée”. Zeitschrift für Sozialforschung 5 (1936).
Berghaus, Günter. Futurism and Politics: Between Anarchist Rebellion and Fascist Reaction, 1909-1944. Providence: Berghahn Books, 1996.
Bobbio, Norberto. Destra e sinistra: ragioni e significati di una distinzione politica. Roma: Donzelli, 1994.
Brown, Edward J. Mayakovsky: A Poet in the Revolution. Princeton: Princeton University Press, 1973.
De Felice, Renzo. Mussolini il rivoluzionario, 1883-1920. Torino: Einaudi, 1965.
De Maria, Luciano (ed.). Teoria e invenzione futurista. Milano: Mondadori, 1968.
Faye, Jean-Pierre. Langages totalitaires. Paris: Hermann, 1972.
Francescangeli, Eros. Arditi del popolo: Argo Secondari e la prima organizzazione antifascista (1917-1922). Roma: Odradek, 2000.
Gauchet, Marcel. “La droite et la gauche”. Pierre Nora (ed.), Les Lieux de mémoire, c. III. Paris: Gallimard, 1992.
Gentile, Emilio. “The Conquest of Modernity: From Modernist Nationalism to Fascism”. Modernism/Modernity 1, sy. 3 (1994).
Gentile, Emilio. The Struggle for Modernity: Nationalism, Futurism, and Fascism. Westport: Praeger, 2003.
Giddens, Anthony. Beyond Left and Right: The Future of Radical Politics. Cambridge: Polity Press, 1994.
Göksu, Saime ve Edward Timms. Romantic Communist: The Life and Work of Nazım Hikmet. London: Hurst, 1999.
Gramsci, Antonio. Selections from Cultural Writings. Ed. David Forgacs ve Geoffrey Nowell-Smith. Cambridge (Mass.): Harvard University Press, 1985.
Laponce, Jean A. Left and Right: The Topography of Political Perceptions. Toronto: University of Toronto Press, 1981.
Ledeen, Michael A. The First Duce: D’Annunzio at Fiume. Baltimore: Johns Hopkins University Press, 1977.
Salaris, Claudia. Artecrazia: l’avanguardia futurista negli anni del fascismo. Firenze: La Nuova Italia, 1992.
Sorel, Georges. Réflexions sur la violence. Paris: Pages libres, 1908.
Sternhell, Zeev. Ni droite ni gauche: l’idéologie fasciste en France. Paris: Seuil, 1983.
Sternhell, Zeev, Mario Sznajder ve Maia Asheri. Naissance de l’idéologie fasciste. Paris: Fayard, 1989.
Tekeli, İlhan ve Selim İlkin. Bir Cumhuriyet Öyküsü: Kadrocuları ve İdeolojileri. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2003.
Thibaudet, Albert. Les Idées politiques de la France. Paris: Stock, 1932.
Trotsky, Leon. Literature and Revolution. Ed. William Keach. Chicago: Haymarket Books, 2005.
Marcel Gauchet, “La droite et la gauche”, Pierre Nora (ed.), Les Lieux de mémoire, c. III: Les France, Paris, Gallimard, 1992. Ayrımın 1789’daki oturma düzeninden siyasal kimliğe dönüşümünün temel soyağacı.
Günter Berghaus, Futurism and Politics: Between Anarchist Rebellion and Fascist Reaction, 1909-1944, Providence, Berghahn Books, 1996. Marinetti ve Mario Carli Mayıs 1920 kongresinden ayrılmış, fütüristler 29 Mayıs 1920’de faşist örgütten istifa etmiştir.
Antonio Gramsci, “Marinetti rivoluzionario?”, L’Ordine Nuovo, 5 Ocak 1921; ayrıca Gramsci’nin Troçki’ye 8 Eylül 1922 tarihli mektubu (bkz. dipnot 19).
Jean A. Laponce, Left and Right: The Topography of Political Perceptions, Toronto, University of Toronto Press, 1981.
Albert Thibaudet, Les Idées politiques de la France, Paris, Stock, 1932.
Gauchet, a.g.m. Ayrımın kalıcı bir kimlik beyanına dönüşmesinde Dreyfus Olayı’nın kutuplaştırıcı etkisi için.
F. T. Marinetti, “Le Futurisme”, Le Figaro, 20 Şubat 1909. Metin İtalyanca olarak ilk kez 5 Şubat 1909’da Bologna’da Gazzetta dell’Emilia’da yayımlanmıştır. Toplu metinler için: Luciano De Maria (ed.), Teoria e invenzione futurista, Milano, Mondadori, 1968.
Aynı yer, 9. madde. Çeviri yazara aittir.
Berghaus, a.g.e. Marinetti’nin Paris’teki sembolist ve anarşist çevrelerle ilişkileri için.
Carlo Carrà, I funerali dell’anarchico Galli, 1910-1911, tuval üzerine yağlıboya, The Museum of Modern Art, New York.
Walter Benjamin, “L’œuvre d’art à l’époque de sa reproduction mécanisée”, Zeitschrift für Sozialforschung, 5, 1936. Almanca metin “Das Kunstwerk im Zeitalter seiner technischen Reproduzierbarkeit” başlığıyla bilinir; Sonsöz.
Berghaus, a.g.e. Parti manifestosu Şubat 1918’de L’Italia futurista’nın son sayısında yayımlanmış, parti Kasım 1918’de kurulmuştur.
“Programma dei Fasci di combattimento”, Il Popolo d’Italia, 6 Haziran 1919. Bağlam için: Renzo De Felice, Mussolini il rivoluzionario, 1883-1920, Torino, Einaudi, 1965.
De Felice, a.g.e.
Berghaus, a.g.e.
F. T. Marinetti, Al di là del comunismo, Milano, 1920; De Maria (ed.), a.g.e. içinde.
Claudia Salaris, Artecrazia: l’avanguardia futurista negli anni del fascismo, Firenze, La Nuova Italia, 1992; Emilio Gentile, The Struggle for Modernity: Nationalism, Futurism, and Fascism, Westport, Praeger, 2003.
Gramsci, a.g.m. İngilizce çevirisi: “Marinetti the Revolutionary?”, David Forgacs ve Geoffrey Nowell-Smith (ed.), Selections from Cultural Writings, Cambridge (Mass.), Harvard University Press, 1985. Lunaçarski’ye atfedilen söz bu yazının çıkış noktasıdır.
Gramsci’nin Troçki’ye mektubu, 8 Eylül 1922; Leon Trotsky, Literature and Revolution, William Keach (ed.), Chicago, Haymarket Books, 2005, ekler.
D. Burlyuk, A. Kruçonıh, V. Mayakovski, V. Hlebnikov, Poşçeçina obşçestvennomu vkusu (Kamu Zevkinin Suratına Bir Tokat), Moskova, 1912.
Benedikt Livşits, Polutoraglazıy strelets (Bir Buçuk Gözlü Okçu), Leningrad, 1933. Marinetti’nin 1914 Rusya ziyaretine ilişkin anı.
Trotsky, a.g.e., “Futurism” bölümü.
Edward J. Brown, Mayakovsky: A Poet in the Revolution, Princeton, Princeton University Press, 1973.
Georges Sorel, Réflexions sur la violence, Paris, Pages libres, 1908.
Zeev Sternhell, Ni droite ni gauche: l’idéologie fasciste en France, Paris, Seuil, 1983.
Enrico Corradini’nin Aralık 1910 Floransa Milliyetçi Kongresi’ne sunduğu rapor; bağlam için Gentile, The Struggle for Modernity, a.g.e.
Zeev Sternhell, Mario Sznajder, Maia Asheri, Naissance de l’idéologie fasciste, Paris, Fayard, 1989.
Michael A. Ledeen, The First Duce: D’Annunzio at Fiume, Baltimore, Johns Hopkins University Press, 1977.
Eros Francescangeli, Arditi del popolo: Argo Secondari e la prima organizzazione antifascista (1917-1922), Roma, Odradek, 2000.
Jean-Pierre Faye, Langages totalitaires, Paris, Hermann, 1972.
Emilio Gentile, “The Conquest of Modernity: From Modernist Nationalism to Fascism”, Modernism/Modernity, 1 (3), 1994.
Saime Göksu ve Edward Timms, Romantic Communist: The Life and Work of Nazım Hikmet, London, Hurst, 1999.
Nâzım Hikmet, 835 Satır, İstanbul, 1929.
Resimli Ay, Haziran-Temmuz 1929; tartışmanın seyri için Göksu ve Timms, a.g.e.
İlhan Tekeli ve Selim İlkin, Bir Cumhuriyet Öyküsü: Kadrocuları ve İdeolojileri, İstanbul, Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2003.
Norberto Bobbio, Destra e sinistra: ragioni e significati di una distinzione politica, Roma, Donzelli, 1994.
Bobbio, a.g.e.
Sternhell, Ni droite ni gauche, a.g.e.
Bobbio, a.g.e.
Anthony Giddens, Beyond Left and Right: The Future of Radical Politics, Cambridge, Polity Press, 1994.