Devrimci örgütler birçok defa edebiyatta karşımıza çıkmıştır. Kimi zaman ciddi, kimi zaman mizahi yönleriyle ele alınan bu örgütler belki de en geniş edebi incelemeye Dostoyevski’nin Ecinniler adlı eserinde kavuşmuştur. Bilindiği gibi, Dostoyevski oldukça derinlikli bir yaklaşımla Ecinniler kitabında bize devrimci örgütlerin iç yapısını –hayalciliğini– mizahi yönlerini büyük bir ustalıkla gösterir. Bu konuyu inceleyen yalnızca Dostoyevski değildir. 1869 Yenikapı doğumlu, Ermeni mizah ustası Yervant Odyan da benzer türde bir eser vermiştir. Tabii daha mizahi ve daha az derinlikli bir üslupla.
Yervant Odyan tarafından kaleme alınan Yoldaş Pançuni adlı eser oldukça özgün bir konu ile karşımıza çıkar. Ermeni devrimci Pançuni, örgütten aldığı direktifler ile köy köy gezerek Ermenileri devrimci yapacaktır. Hayali ve hedefi budur. Pançuni küçük yaşta annesiz kalmış, bir süre sonra da babasını da kaybetmiş, Trabzon doğumlu bir Ermenidir. Üniversite okumak bahanesiyle gittiği yurtdışında avarelik ile yıllarını geçirecek, ağabeyinin zengin olmasına kafayı takacak ve kendi parasızlığının sebebinin kapitalizm olduğunu kavrayarak devrimci yola girecek bir gençtir.
Pançuni profesyonel devrimcilik kariyerine “Dzabilvar” adlı köyde başlar. Buraya geldiğinde halkın sosyalizm konusunda bilgisiz olduğunu görür, köydeki yaşlı papaz Der Sahak ve Burjuvazinin temsilcisi Res Serko egemen sınıftır. Kapitalistler ve ruhbanlar yoksul sınıfa karşı ebedi bir ittifak halindedir yine. Köy ara sıra Kürt köyü Komraş’tan gelen eşkıya ile uğraşmaktadır. Yoldaş Pançuni, Ermeniler ve Kürtler arasında bir barış köprüsü olmayı umar, Komraş’ı ziyaret eder. Komraş’ta iyi ağırlanmasına karşın dönüş yolunda kendisi ağırlayanların saldırısına uğrar ve soyulur. Kürtlerin asla misafirlerini soymadıklarını da ekler. Gerçekten de yolcu iken soyulmuştur, misafirken değil.
Dzabilvar’a geri döner ve burada devrimci örgütün kuruluşlarını hızlandırır, Deli Avo adlı bir genç kendisine ilk intisap edenlerdendir. Deli Avo, devrimci örgüte bir hareketlilik getirir ve sağdan soldan tavuk çalıp bunları kamulaştırmaya başlar. Devrimci örgüt zaman içerisinde genişler ve dokuz yaşındaki Garo ile annesi örgüte katılır. Bu sırada Pançuni, Komraş köyünde ilk Kürt devrimci kulübü kurar. Kulübün adı “Komraş Sosyal Devrimci Karl Marks Kulübü”dür. Bu derneğin başına ise Keleş Mırgo getirilir. Daha önce birkaç cinayetten hüküm giyip Meşrutiyet ile birlikte ilan edilen genel aftan faydalanan Haso ise sekreter olur. Böylelikle örgüte silahlı bir güç de eklenmiş olur.
Dzabılvar’da köylüler bir okul inşa edilmesini istemektedir. Devrimci enerji ise bazı şartlar ile bu okul inşaatına izin verecektir. Din bilgisi kaldırılacak, sınıflar karma olacak, sosyalist eğitim zorunlu olacaktır, Haso bu şartları Der Sahak’a iletir, istekler kabul edilmez. Bunun üzerine Pançuni devrim bayrağını Dzabılvar’da açar, okul inşaatını engelleyemeseler de öğretmeni köye sokmayacaklardır. Öğretmen köye yaklaştığı sırada “Dzabılvar’ın aydın gençleri (Pançuni, Deli Avo, Haso, Garo ve annesi) olayı protesto etmek için oradadır, Deli Avo öğretmene bir taş atar, sonra köylüler karşı koyunca okula sığınırlar.
Okulu uzun bir süre işgal altında tutarlar, köylülerin uzlaşma çabaları sonuç vermez ve en sonunda köylüler Jandarma’ya haber verir. Pançuni “Türk kardeşlerine karşı koymaz” bu sırada Jandarma, Karl Marks Kulübü genel sekreteri Haso’yu sabık haydut olmak suçundan tutuklayıp götürür, Komraşlı Kürtler ise Dzabılvar halkını Haso’yu ihbardan sorumlu tutar. Bir süre sonra Kürtler tarafından Dzabılvar yerle bir edilir, Pançuni başka bir yere doğru yola çıkar…
Pançuni şöyle yazar; “Zafer kazanıldı, Dzabılvar yok oldu ama olsun”. Bu cümleler mantıklı düşünebilen insanlar için çok korkutucu olsa da Pançuni ve türevleri açısından devrime giden yolda ödenen ufak bedellerden yalnızca bir tanesidir.
Bunun adı devrimci şiddettir…
Farklı dünya görüşüne sahip birçok kimse Osmanlı İmparatorluğu’ndaki azınlıklar hakkında ortak ve sabit bir fikre sahiptir. Bu fikir eskiden renklerimiz olan bu insanlarla birlikte huzur ve barış içinde yaşadığımız düşüncesidir. Türkler ise bazen bu denklemde devletin gücüne sığınarak azınlıklara “zor” kullanan kimselerdir. Azınlıklar zaman zaman devlet ile sorun yaşamakta, onun haricinde hayat basit ve sıradan bir şekilde devrini tamamlamaktadır. Bu inanç romantik ve temenni içerikli bir kavrayıştır. Osmanlı İmparatorluğu’nda azınlıkların durumu oldukça girift bir mesele olarak karşımıza çıkar, devlet idaresinin ise çoğunlukla çeşitli unsurların birbirini kırmasının ve “Bellum omnium contra omnes” önünde engelleyici bir duvar oluşturduğu bir gerçektir.
1909-1923 yılları arasında kaleme alınan bu kitabı okumak ve değerlendirmek bugün de önemini korumaya devam ediyor. Yoldaş Pançuni’nin hikayesi çok samimi, yer yer çok komik, genellikle çok içten, gerçek olmasa da gerçeğe çok yakın bir hikaye.
Aktarıma esas alınan baskı: Yervant Odyan, Yoldaş Pançuni, çev. Sirvart Malhasyan, Çizer. Aleksandr Saruhan, Aras Yayıncılık, 2022.
Yazar: Alperen Kılınç (@TempusScriptum)


